Yoga Vasishtha › Book 7 · Nirvāṇa II › Chapter 16
Nirvāṇa II, Chapter 16निर्वाण प्रकरण · सर्ग १६
Book 7 of the Yoga Vasishtha, chapter 16 — 14 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.
योग वासिष्ठ, निर्वाण प्रकरण, अध्याय 16 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।
The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar. हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are made ये कैसे बने
Verse by verse श्लोक-दर-श्लोक Side by side साथ-साथ Sanskrit only केवल संस्कृत
Show दिखाएँ
IAST English हिन्दी Mitra 1891
हिन्दी पहले English पहले
A− A+
Focus एकांत
1 7.16.1 भुशुण्ड उवाच । कथयत्येवमप्येवं स विद्याधरनायकः । आसीत्संशान्तसंवित्तिः समाधिपरिणामवान् ॥ १ ॥
bhushuṇḍa uvāca | kathayatyevamapyevaṃ sa vidyādharanāyakaḥ | āsītsaṃśāntasaṃvittiḥ samādhipariṇāmavān || 1 ||
Bhushunda said: Even after narrating thus, that leader of the Vidyadharas remained in a state of tranquil consciousness, absorbed in the transformations of samadhi.
भुशुण्ड ने कहा: इस प्रकार कहने के बावजूद, वह विद्याधर नायक शांत चेतना में रहा, समाधि के परिणामों में डूबा हुआ।
2 7.16.2 प्रबोध्यमानोऽपि मया भूयोभूयस्ततस्ततः । न पपात पुरोदृश्ये परं निर्वाणमागतः ॥ २ ॥
prabodhyamāno'pi mayā bhūyobhūyastatastataḥ | na papāta purodṛśye paraṃ nirvāṇamāgataḥ || 2 ||
Even though I tried to awaken him repeatedly, he did not fall into the visible world, having attained the ultimate nirvana.
मैंने उसे बार-बार जगाने की कोशिश की, लेकिन वह दृश्य जगत में नहीं गिरा, क्योंकि उसने परम निर्वाण प्राप्त कर लिया था।
3 7.16.3 स प्राप परम स्थानं तावन्मात्रप्रबोधवान् । केनचिन्नाधिकेनाङ्ग यत्नेनातिशयैषिणा ॥ ३ ॥
sa prāpa parama sthānaṃ tāvanmātraprabodhavān | kenacinnādhikenaṅga yatnenātiśayaiṣiṇā || 3 ||
He attained the ultimate state with just a little awakening, not by any excessive effort, O friend, seeking supreme excellence.
वह थोड़े से जागरण के साथ परम स्थिति को प्राप्त हुआ, किसी अतिरिक्त प्रयास के बिना, हे मित्र, जो उत्कृष्टता की खोज कर रहा था।
4 7.16.4 अत उक्तं मया राम यदि शुद्धे हि चेतसि । उपदेशः प्रसरति तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ ४ ॥
ata uktam mayā rāma yadi śuddhe hi cetasi | upadeśaḥ prasarati tailabindurivāmbhasi || 4 ||
Therefore, I say to you, O Rama, if the mind is pure, then the teaching spreads like a drop of oil in water.
इसलिए, मैं तुमसे कहता हूँ, हे राम, यदि मन शुद्ध है, तो उपदेश पानी में तेल की बूँद की तरह फैलता है।
5 7.16.5 नाहमित्यस्ति ते नान्तर्मैनं भावय शान्तये । एतावदुपदेशोक्तिः परमा नेतरास्ति हि ॥ ५ ॥
nāhamityasti te nāntarmainaṃ bhāvaya śāntaye | etāvadupadeśoktiḥ paramā netarāsti hi || 5 ||
There is no 'I' in you, nor is there any difference. Meditate on me for peace. This much is the ultimate teaching; there is no other.
तुममें कोई 'मैं' नहीं है, न ही कोई अंतर है। शांति के लिए मुझ पर ध्यान करो। यही परम उपदेश है; इसके अलावा कोई नहीं है।
6 7.16.6 एषैवाभव्यमनसि पतिता प्रविलीयतेउत्ताने मसृणादर्शे मुक्ताफलमिवामलम् ॥ ६ ॥
eṣaivābhavyamanasi patitā pravilīyateuttāne masṛṇādarśe muktāphalamivāmalam || 6 ||
This very impurity, having fallen into the mind, dissolves, like a spotless pearl in a smooth mirror.
यही अशुद्धि, मन में गिरकर, घुल जाती है, जैसे एक निर्मल मोती चिकने दर्पण में घुल जाता है।
7 7.16.7 भव्ये तु शान्तमनसि लगत्यभ्येत्यविच्युतिम्प्रविश्यान्तर्विचाराख्यामर्चिरर्कमणौ यथा ॥ ७ ॥
bhavye tu śāntamanasi lagatyabhyetyavicyutimpraviśyāntarvicārākhyāmarcirarkamaṇau yathā || 7 ||
In the future, the peaceful mind attains steadfastness, entering into the inner reflection known as the ray of the sun.
भविष्य में, शान्त मन स्थिरता प्राप्त करता है, जो सूर्य की किरण के रूप में ज्ञात आंतरिक विचार में प्रवेश करता है।
8 7.16.8 अहंभावनमेवोच्चैर्बीजं दुःखाख्यशाल्मलेःममेदं तद्वदादीति शाखाप्रसरकारणम् ॥ ८ ॥
ahaṃbhāvanamevoccairbījaṃ duḥkhākhyaśālmaleḥmamedaṃ tadvadādīti śākhāprasarakāraṇam || 8 ||
The sense of 'I' is indeed the seed of the tree of sorrow. 'This is mine, that is mine' is the cause of the spreading branches.
मैंपन का भाव वास्तव में दुःख के वृक्ष का बीज है। 'यह मेरा है, वह मेरा है' शाखाओं के फैलने का कारण है।
9 7.16.9 अहमादौ ममेत्यन्तस्तत इच्छा प्रवर्ततेइदमर्थशतानर्थकारिणी भवभारिणी ॥ ९ ॥
ahamādau mametyantastata icchā pravartateidamarthaśatānarthakāriṇī bhavabhāriṇī || 9 ||
From 'I' at the beginning to 'mine' at the end, then desire arises. This is the cause of a hundred useless things, a burden of existence.
'मैं' से शुरुआत होती है और 'मेरा' से अंत होता है, फिर इच्छा उत्पन्न होती है। यह सौ अनुपयोगी चीजों का कारण है, अस्तित्व का बोझ।
10 7.16.10 एवंविधा मुनिश्रेष्ठ मूढा अपि चिरायुषःभवन्त्यनियमो ह्यङ्ग दीर्घायुष्यस्य कारणम् ॥ १० ॥
evaṃvidhā muniśreṣṭha mūḍhā api cirāyuṣaḥbhavantyaniyamo hyaṅga dīrghāyuṣyasya kāraṇam || 10 ||
Thus, O best of sages, even fools live long. Restraint is indeed the cause of longevity.
इस प्रकार, हे मुनियों में श्रेष्ठ, मूर्ख भी लंबी आयु वाले होते हैं। संयम वास्तव में दीर्घायु का कारण है।
11 7.16.11 अन्तःशुद्धमनस्का ये सुचिरायाभयप्रदम् । मनागप्युपदिष्टास्ते प्राप्नुवन्ति परं पदम् ॥ ११ ॥
antaḥśuddhamanaskā ye sucirāyābhayapradam | manāgapyupadiṣṭāste prāpnuvanti paraṃ padam || 11 ||
Those whose minds are pure within, who bestow fearlessness for a long time, even if they are instructed mentally, they attain the supreme state.
जिनके मन अंतःकरण से शुद्ध होते हैं, जो लंबे समय तक अभय प्रदान करते हैं, चाहे वे मन ही मन सिखाए जाएँ, वे परम पद प्राप्त करते हैं।
12 7.16.12 श्रीवसिष्ठ उवाच । मेरुमूर्धनि मामेवमुक्त्वा स विहगाधिपः । तूष्णीं बभूव मुक्तात्मा ऋष्यमूक इवाम्बुदः ॥ १२ ॥
śrīvasiṣṭha uvāca | merumūrdhani māmevamuktvā sa vihagādhipaḥ | tūṣṇīṃ babhūva muktātmā ṛṣyamūka ivāmbudaḥ || 12 ||
Shri Vasishtha said: Having spoken to me thus on the peak of Meru, that king of birds became silent, liberated, like a cloud over the Rishyamukha mountain.
श्री वसिष्ठ ने कहा: मेरु पर्वत के शिखर पर मुझसे ऐसा कहकर, वह पक्षीराज चुप हो गया, मुक्तात्मा, ऋष्यमूक पर्वत पर बादल की तरह।
13 7.16.13 अहमापृच्छ्य तं सिद्धं विद्याधरमथो पुनः । प्राप्त आत्मास्पदं राम मुनिमण्डलमण्डितम् ॥ १३ ॥
ahamāpṛcchya taṃ siddhaṃ vidyādharamatho punaḥ | prāpta ātmāspadaṃ rāma munimaṇḍalamaṇḍitam || 13 ||
Having asked that accomplished Vidyadhara again, O Rama, I attained the abode of the self, adorned with the assembly of sages.
उस सिद्ध विद्याधर से पुनः पूछने के बाद, हे राम, मैंने संतों की सभा से अलंकृत आत्मा का आश्रय प्राप्त किया।
14 7.16.14 एतत्तवाद्य कथितं बलिभुक्कथोक्तं विद्याधरोपशमनं लघुबोधनोत्थम् । अस्मिन्भुशुण्डविहगेन्द्रसमागमे मे चैकादशेह हि गतानि महायुगानि ॥ १४ ॥
etattavādya kathitaṃ balibhukkathoktaṃ vidyādharaopaśamanaṃ laghubodhanottham | asminbhūśuṇḍavihagendrasamāgame me caikādaśeha hi gatāni mahāyugāni || 14 ||
This has been narrated to you now, the story of Bali, the enjoyer, told by the Vidyadhara for pacification, arising from easy understanding. In this meeting with the king of birds, Bhushunda, eleven great yugas have indeed passed for me.
यह आपको अब सुनाया गया है, बलि, भोगी, की कथा, जो विद्याधर द्वारा शांति के लिए कही गई है, सरल बोध से उत्पन्न। इस पक्षीराज भुशुंड के साथ मिलन में, मेरे लिए ग्यारह महायुग वास्तव में बीत चुके हैं।
← Chapter 15 ← अध्याय 15 Book 7 प्रकरण 7
All 216 chapters of Book 7 प्रकरण 7 के सभी 216 अध्याय
Chapter 17 → अध्याय 17 → Book 7 प्रकरण 7
‹ Ch 15 अ. 15
≡ Chapters अध्याय
Aa Text पाठ
› Next अगला