योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Nirvāṇa I, Chapter 37निर्वाण प्रकरण · सर्ग ३७

Book 6 of the Yoga Vasishtha, chapter 37 — 32 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, निर्वाण प्रकरण, अध्याय 37 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

16.37.1

ईश्वर उवाच । इत्यादिकानां शब्दानामर्थश्रीः सत्यरूपिणि । तस्मिन्सर्वेश्वरे सर्वसत्तामणिसमुद्गके ॥ १ ॥

Īśvara uvāca | ityādikānāṃ śabdānāmarthaśrīḥ satyarūpiṇi | tasminsarveśvare sarvasattāmaṇisamudgake || 1 ||

Ishvara said: The rich meaning of words like these rests in the one whose very form is truth, in that lord of all, the jewel box that holds all existence.

ईश्वर ने कहा: ऐसे शब्दों का गहरा अर्थ उसी में टिका है जिसका रूप खुद सच्चाई है, उस सबके स्वामी में, जो समूचे अस्तित्व का रत्न-कोष है।

26.37.2

का नाम विमलाभासास्तस्मिन्परमचिन्मणौ । न कचन्ति विचिन्वन्ति विचित्राणि जगन्ति याः ॥ २ ॥

kā nāma vimalābhāsāstasminparamacinmaṇau | na kacanti vicinvanti vicitrāṇi jaganti yāḥ || 2 ||

What are these stainless reflections in that highest jewel of awareness, which look into the many worlds but never show themselves?

उस सबसे ऊँची चेतना की मणि में ये कौन-सी निर्मल झलकियाँ हैं, जो अनेक लोकों में झाँकती हैं पर खुद कभी दिखती नहीं?

36.37.3

एषा बीजकणान्तस्था चित्सत्ता स्ववपुर्मयम् । लब्ध्वा मृत्कालवार्यादि करोत्यङ्कुरमोदनम् ॥ ३ ॥

eṣā bījakaṇāntasthā cittsattā svavapurmayam | labdhvā mṛtkālavāryādi karotyaṅkuramodanam || 3 ||

This power of awareness lives inside a tiny seed. It takes hold of soil, season, and water, turns them into a body for itself, and so makes the sprout spring up with joy.

यह चेतना की शक्ति एक छोटे-से बीज के भीतर बसी रहती है। यह मिट्टी, मौसम और पानी को पकड़कर उन्हें अपना ही शरीर बना लेती है, और इस तरह अंकुर को खुशी से उगा देती है।

46.37.4

फेनावर्तविवर्तान्तर्वर्तिनी रसरूपिणी । कठिनेन्द्रियसंबन्धे करोति स्पन्दमम्भसाम् ॥ ४ ॥

phenāvartavivartāntarvartinī rasarūpiṇī | kaṭhinendriyasaṃbandhe karoti spandamambhasām || 4 ||

She lives inside the whirling turn of foam, in the form of liquid. When the water meets something hard, she stirs it into motion.

वह झाग के घूमते-बहते रूप के भीतर, रस के रूप में बसी रहती है। जब पानी किसी कठोर चीज़ से टकराता है, तो वह उसमें हलचल पैदा कर देती है।

56.37.5

एषा कुसुमगुच्छेषु रसरूपेण संस्थिता । कचति घ्राणरन्ध्रेषु करोति परिफुल्लताम् ॥ ५ ॥

eṣā kusumaguccheṣu rasarūpeṇa saṃsthitā | kacati ghrāṇarandhreṣu karoti pariphuLLatām || 5 ||

This same power lives in clusters of flowers as their scent. It shines out through the nostrils and fills them with the joy of full bloom.

यही शक्ति फूलों के गुच्छों में सुगंध बनकर बसी रहती है। यह नथुनों में होकर फैलती है और उन्हें पूरी तरह खिलने के आनंद से भर देती है।

66.37.6

शिलाङ्गस्था शिलाङ्गाभामसतीं सत्यतापदम् । सर्गाधारदशां धत्ते गिरीन्द्रः स्थितिलीलया ॥ ६ ॥

śilāṅgasthā śilāṅgābhāmasatīṃ satyatāpadam | sargādhāradaśāṃ dhatte girīndraḥ sthitalīlayā || 6 ||

Living inside every part of a rock and looking just like the rock itself, unreal in itself yet made to look entirely real, this power gives the great mountain the role of holding up all creation, simply by playing at standing still.

पत्थर के एक-एक हिस्से में बसकर और ठीक पत्थर जैसी दिखकर, खुद झूठी होकर भी पूरी तरह सच्ची लगती हुई, यह शक्ति बड़े पहाड़ को पूरी सृष्टि को थामे रखने की भूमिका दे देती है, बस स्थिर खड़े रहने के खेल से।

76.37.7

पवनस्पन्दकोशात्मरूपिणीव त्वगिन्द्रियम् । संसाधयत्यात्मसुतं पितेवात्मतयानया ॥ ७ ॥

pavanaspaṅdakośātmarūpiṇīva tvagindriyam | saṃsādhayatyātmasutaṃ pitevātmatayānayā || 7 ||

Taking the very form of the case that holds the wind's vibration, this same power raises the organ of touch, the skin, the way a father raises his own son, by treating it as truly her own self.

हवा की थरथराहट को थामने वाले खोल का रूप लेकर, यही शक्ति स्पर्श की इंद्रिय यानी त्वचा को उसी तरह पालती-पोसती है जैसे पिता अपने बेटे को पालता है, क्योंकि वह उसे सचमुच अपना ही रूप मानती है।

86.37.8

अशेषसारसंपिण्डमध्यात्मानं स्वसिद्धये । भावयित्वा नकिंचित्त्वमिव खत्वं करोत्यलम् ॥ ८ ॥

aśeṣasārasaṃpiṇḍamadhyātmānaṃ svasiddhaye | bhāvayitvā nakiṃcittvamiva khatvaṃ karotyalam || 8 ||

For her own fulfillment, she first turns her attention to the inner self, the whole gathered essence of everything, and then she truly turns it into empty space, as if into nothing at all.

अपनी ही सिद्धि के लिए वह पहले भीतर के आत्मा की ओर ध्यान लगाती है, जो समूचे सार का जमा हुआ रूप है, और फिर उसे सचमुच आकाश जैसा यानी मानो कुछ भी नहीं, बना देती है।

96.37.9

स्वसत्ताप्रतिबिम्बाभमाकाशमुकुरोदरे । धत्ते कल्पनिमेषाङ्कं कालाख्यममलं वपुः ॥ ९ ॥

svasattāpratibimbābhamaākāśamukurodare | dhatte kalpanimeṣāṅkaṃ kālākhyamamalaṃ vapuḥ || 9 ||

In the hollow of that mirror called space, she takes on a pure body called time, marked out in parts from a whole world-age down to the blink of an eye, a body that is nothing but the reflected image of her own existence.

आकाश नाम के उस दर्पण की खाली जगह में, वह समय नाम की एक निर्मल देह धारण करती है, जो एक पूरे कल्प से लेकर पलक झपकने तक के हिस्सों में बँटी होती है, और यह देह असल में उसकी अपनी ही सत्ता की परछाईं है।

106.37.10

आमहापञ्चमेशानं परिणाममया इमे । इदमित्थमिदं नेति नियतिर्भवति स्वयम् ॥ १० ॥

āmahāpañcameśānaṃ pariṇāmamayā ime | idamitthamidaṃ neti niyatirbhavati svayam || 10 ||

All these things, right up to the great fifth lord himself, are made of change. And the fact that each thing is fixed as "this is so, this is not so" is itself the power called law.

ये सब चीज़ें, उस महान पाँचवें ईश तक भी, बदलाव से बनी हैं। और यह तय होना कि हर चीज़ "यह ऐसी है, यह वैसी नहीं है", यही वह शक्ति है जिसे नियम कहा जाता है।

116.37.11

साक्षिणि स्फार आभासे गृहे दीप इव क्रियाः । सत्ये तस्मिन्प्रकाशन्ते जगच्चित्रपरम्पराः ॥ ११ ॥

sākṣiṇi sphāra ābhāse gṛhe dīpa iva kriyāḥ | satye tasminprakāśante jagaccitraparamparāḥ || 11 ||

In the witness, that wide, bright reality, all the passing pictures of the world are lit up and shown, just as a lamp in a house shows up everything being done there.

साक्षी में, यानी उस फैली हुई सच्ची रोशनी में, संसार की एक के बाद एक आती तस्वीरें वैसे ही उजागर होती हैं जैसे घर में जलता दीया वहाँ हो रहे हर काम को दिखा देता है।

126.37.12

परमाकाशनगरनाट्यमण्डपभूमिषु । स्वशक्तिवृत्तं संसारं पश्यन्ती साक्षिवत्स्थिता ॥ १२ ॥

paramākāśanagaranāṭyamaṇḍapabhūmiṣu | svaśaktivṛttaṃ saṃsāraṃ paśyantī sākṣivatsthitā || 12 ||

On the stage of that theatre hall, the city built in the highest sky, she stands only as a witness, watching the whole round of the world, which is nothing but her own power at play.

उस ऊँचे आकाश में बसे नगर के नाट्य-मंडप के मंच पर, वह बस एक साक्षी की तरह खड़ी होकर संसार के पूरे चक्र को देखती रहती है, जो असल में उसकी अपनी ही शक्ति का खेल है।

136.37.13

श्रीवसिष्ठ उवाच । शिवस्यास्य जगन्नाथ शक्तयः काः कथं स्थिताः । साक्षिता का च किं तासां वृत्तं स्यात्कियदेव तते ॥ १३ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | śivasya asya jagannātha śaktayaḥ kāḥ kathaṃ sthitāḥ | sākṣitā kā ca kiṃ tāsāṃ vṛttaṃ syātkiyadeva tate || 13 ||

Sri Vasishtha said: O lord of the world, what are the powers of this Shiva, and how do they exist? What is their being a witness, what is their work, and how far does it reach?

श्री वसिष्ठ ने कहा: हे जगत के स्वामी, इस शिव की शक्तियाँ क्या हैं, और वे कैसे रहती हैं? उनका साक्षी होना क्या है, उनका काम क्या है, और वह कहाँ तक फैला है?

146.37.14

ईश्वर उवाच । अप्रमेयस्य शान्तस्य शिवस्य परमात्मनः । सौम्य चिन्मात्ररूपस्य सर्वस्यानाकृतेरपि ॥ १४ ॥

īśvara uvāca | aprameyasya śāntasya śivasya paramātmanaḥ | saumya cinmātrarūpasya sarvasyānākṛterapi || 14 ||

Ishvara said: Shiva cannot be measured, and he is completely at peace. He is the highest self. His form, gentle one, is pure awareness alone. He is everything, and yet he has no shape at all.

ईश्वर ने कहा: शिव को नापा नहीं जा सकता, और वह पूरी तरह शांत है। वह सबसे ऊँचा आत्मा है। हे सज्जन, उसका रूप केवल शुद्ध चेतना है। वह सब कुछ है, फिर भी उसका कोई आकार नहीं है।

156.37.15

इच्छासत्ता व्योमसत्ता कालसत्ता तथैव च । तथा नियतिसत्ता च महासत्ता च सुव्रत ॥ १५ ॥

icchāsattā vyomasattā kālasattā tathaiva ca | tathā niyatisattā ca mahāsattā ca suvrata || 15 ||

His powers are the existence that is will, the existence that is space, and the existence that is time; and also, good soul, the existence that is law, and the great existence.

उसकी शक्तियाँ हैं: इच्छा का अस्तित्व, आकाश का अस्तित्व, और समय का अस्तित्व; और हे नेक आत्मा, नियम का अस्तित्व, और महान अस्तित्व भी।

166.37.16

ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः कर्तृताऽकर्तृतापि च । इत्यादिकानां शक्तीनामन्तो नास्ति शिवात्मनः ॥ १६ ॥

jñānaśaktiḥ kriyāśaktiḥ kartṛtā'kartṛtāpi ca | ityādikānāṃ śaktīnāmanto nāsti śivātmanaḥ || 16 ||

There is also the power to know, the power to act, and the state of being a doer or of not being a doer. Powers like these, belonging to Shiva's own self, have no end.

जानने की शक्ति, करने की शक्ति, और कर्ता होने या कर्ता न होने की स्थिति भी है। शिव के अपने स्वरूप की ऐसी शक्तियों का कोई अंत नहीं है।

176.37.17

श्रीवसिष्ठ उवाच । शक्तयः कुत एवैता बहुत्वं कथमासु च । उदयश्च कथं देव भेदाभेदश्च कीदृशः ॥ १७ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | śaktayaḥ kuta evaitā bahutvaṃ kathamāsu ca | udayaśca kathaṃ deva bhedābhedaśca kīdṛśaḥ || 17 ||

Sri Vasishtha said: Where do these powers come from? How does so much variety appear in them? How do they arise, O Lord? And what kind of difference and non-difference do they have?

श्री वसिष्ठ ने कहा: ये शक्तियाँ आखिर कहाँ से आती हैं? इनमें इतनी विविधता कैसे आती है? हे भगवन, इनका जन्म कैसे होता है? और इनमें भेद और अभेद किस तरह का है?

186.37.18

ईश्वर उवाच । शिवस्यानन्तरूपस्य सैषा चिन्मात्रतात्मनः । एषा हि शक्तिरित्युक्ता तस्माद्भिन्ना मनागपि ॥ १८ ॥

īśvara uvāca | śivasya anantarūpasya saiṣā cinmātratātmanaḥ | eṣā hi śaktirityuktā tasmādbhinnā manāgapi || 18 ||

Sri Ishvara said: This power belongs to Shiva himself, whose forms are endless and whose very being is pure awareness. It is indeed called power, yet it differs from him only a little.

श्री ईश्वर ने कहा: यह शक्ति स्वयं शिव की है, जिनके रूप अनंत हैं और जिनका स्वरूप केवल शुद्ध चेतना है। इसे ही शक्ति कहा जाता है, फिर भी यह उनसे बस थोड़ी सी ही अलग है।

196.37.19

ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वसाक्षित्वादिविभावनात् । शक्तयो विविधं रूपं धारयन्ति बहूदकम् ॥ १९ ॥

jñatvakartṛtvabhoktṛtvasākṣitvādivibhāvanāt | śaktayo vividhaṃ rūpaṃ dhārayanti bahūdakam || 19 ||

Because they show themselves as the knower, the doer, the one who enjoys, the witness, and so on, the powers take on many different forms, as plentiful as water.

क्योंकि ये स्वयं को जानने वाला, करने वाला, भोगने वाला, साक्षी आदि रूपों में प्रकट करती हैं, इसलिए ये शक्तियाँ पानी जितनी भरपूर मात्रा में अनेक रूप धारण करती हैं।

206.37.20

एवं जगति नृत्यन्ति ब्रह्माण्डे नृत्यमण्डपे । कालेन नर्तकेनेव क्रमेण परिशिक्षिताः ॥ २० ॥

evaṃ jagati nṛtyanti brahmāṇḍe nṛtyamaṇḍape | kālena nartakeneva kramena pariśikṣitāḥ || 20 ||

In this way they dance in the world, in the universe which is their dance hall, trained step by step by time, like a dance master.

इस तरह वे संसार में नाचती हैं, इस ब्रह्मांड रूपी नाचघर में, जिन्हें समय ने, मानो एक नाच सिखाने वाले गुरु की तरह, क्रम-क्रम से सिखाया है।

216.37.21

यैषा परपराभासा सैषा नियतिरुच्यते । क्रियाथ कृतिरिच्छा वा कालेत्यादिकृताभिधा ॥ २१ ॥

yaiṣā paraparābhāsā saiṣā niyatirucyate | kriyātha kṛtiricchā vā kāletādyakṛtābhidhā || 21 ||

That which appears as both the higher and the lower is called niyati. It is also given other names, such as action, doing, will, and time.

जो यह ऊँचे और नीचे रूप में दिखाई देती है, उसी को नियति कहा जाता है। इसे क्रिया, कृति, इच्छा और काल जैसे दूसरे नामों से भी पुकारा जाता है।

226.37.22

आमहारुद्रपर्यन्तमिदमित्थमिति स्थितेः । आतृणापद्मजस्पन्दं नियमान्नियतिः स्मृता ॥ २२ ॥

āmahārudraparyantamidamitthamiti sthiteḥ | ātṛṇāpadmajaspandaṃ niyamānniyatiḥ smṛtā || 22 ||

One fixed rule decides that everything is exactly as it is, from a single blade of grass up to Brahma who was born from the lotus, up to the great Rudra. Because of this rule, all movement everywhere is called niyati.

एक निश्चित नियम यह तय करता है कि हर चीज़ ठीक वैसी ही है जैसी वह है, घास के एक तिनके से लेकर कमल से जन्मे ब्रह्मा तक, और महारुद्र तक। इसी नियम के कारण हर जगह की हलचल को नियति कहा जाता है।

236.37.23

नियतिर्नित्यमुद्वेगवर्जिताऽपरिमार्जिता । एषा नृत्यति वै नृत्यं जगज्जालकनाटकम् ॥ २३ ॥

niyatirnityamudvegavarjitā'parimārjitā | eṣā nṛtyati vai nṛtyaṃ jagajjālakanāṭakam || 23 ||

Niyati is always free of disturbance, and she never wears away. She is the one dancing this dance, the drama of the world's web.

नियति सदा हलचल से मुक्त रहती है, और वह कभी घिसती या मिटती नहीं। यही नाच नाचने वाली है, संसार के जाल का यह नाटक।

246.37.24

नानारसविलासाढ्यं विवर्ताभिनयान्वितम् । कल्पक्षणहतानेकपुष्करावर्तघर्घरम् ॥ २४ ॥

nānārasavilāsāḍhyaṃ vivartābhinayānvitam | kalpakṣaṇahatānekapuṣkarāvartaghargharam || 24 ||

This dance is rich with the play of many moods, full of scenes that keep acting out change, and it rumbles like countless whirlpools breaking apart at the moment a whole age of the world ends.

यह नाच अनेक भावों के खेल से भरपूर है, बदलते हुए दृश्यों को बार-बार दिखाता है, और ऐसा गरजता है जैसे किसी युग के अंत के पल में अनगिनत भंवर टूट रहे हों।

256.37.25

सर्वर्तुकुसुमाकीर्णं धारागोलकमन्दिरम् । भूयोभूयः पतद्वर्षभूरिस्वेदजलोत्करम् ॥ २५ ॥

sarvartukusumākīrṇaṃ dhārāgolakamandiram | bhūyobhūyaḥ patadvarṣabhūrisvedajalotkaram || 25 ||

It is scattered with flowers of every season, a hall built of falling drops of water, and it is soaked again and again by heavy rain, like streams of sweat.

यह हर मौसम के फूलों से बिखरा हुआ है, गिरती हुई जल-बूंदों का एक भवन है, और बार-बार होने वाली भारी बारिश से, पसीने की तरह, यह भीगता रहता है।

266.37.26

पयोदपल्लवालोलनीलाम्बरकृतभ्रमम् । पूर्णं संशुद्धसप्ताब्धिरत्नौघवलयाकुलम् ॥ २६ ॥

payodapallavālolanīlāmbarakṛtabhramam | pūrṇaṃ saṃśuddhasaptābdhiratnaughavalayākulam || 26 ||

Clouds like tender young leaves sway across the dark blue sky and make it seem to whirl; this dance is completely full, ringed all around by streams of jewels from the seven pure oceans.

कोमल नई पत्तियों जैसे बादल गहरे नीले आकाश में लहराते हैं और उसे घूमता हुआ दिखाते हैं; यह नाच पूरी तरह भरा हुआ है, और सातों शुद्ध समुद्रों से बहते रत्नों की धाराओं से चारों ओर घिरा है।

276.37.27

यामपक्षदिनप्रेक्षाकटाक्षोद्भासिताम्बरम् । मज्जनोन्मज्जनव्यग्रकुलाद्रिकुलशेखरम् ॥ २७ ॥

yāmapakṣadinaprekṣākaṭākṣodbhāsitāmbaram | majjanonmajjjanavyagrakulādrikulaśekharam || 27 ||

The passing of every watch, every fortnight, and every day lights up its sky like a sidelong glance; whole ranges of mountains keep sinking and rising in it.

हर प्रहर, हर पखवाड़े और हर दिन का बीतना मानो एक तिरछी नज़र से इसके आकाश को रोशन करता है; इसमें पूरे-पूरे पर्वत बार-बार डूबते और उभरते रहते हैं।

286.37.28

भ्रमच्छशिमणिप्रोतगङ्गामुक्ताफलत्रयम् । संदृष्टादृष्टसंध्याभ्रविलोलकरपल्लवम् ॥ २८ ॥

bhramacchaśimaṇiprotagaṅgāmuktāphalatrayam | saṃdṛṣṭādṛṣṭasandhyābhravilolakarapallavam || 28 ||

In it, the three worlds hang like Ganga's pearls strung on the moving moon-gem; the twilight clouds' soft rays tremble, now seen, now hidden.

इसमें तीनों लोक ऐसे लटके हैं जैसे गंगा के मोती चलते हुए चंद्रमणि में पिरोए गए हों; संध्या के बादलों की कोमल किरणें कभी दिखती और कभी छिपती हुई काँपती हैं।

296.37.29

अनारतरणल्लोललोकालंकारकोमलम् । भूरिभूतलपातालनभस्तलपदक्रमम् ॥ २९ ॥

anārataraṇallolalokālaṃkārakomalam | bhūribhūtalapātālanabhastalapadakramam || 29 ||

It is soft, adorned by this restless world, which keeps tinkling without stopping, and it walks step by step across the wide earth, the world below, and the sky.

यह कोमल है, इस बेचैन संसार से सजा है, जो लगातार बजता रहता है, और यह विशाल पृथ्वी, पाताल और आकाश में कदम-दर-कदम चलता है।

306.37.30

मग्नोन्मग्नमहानेकताराघर्मकणोत्करम् । चन्द्रार्ककुण्डलस्पन्दस्मितस्फुटनभोमुखम् ॥ ३० ॥

magnonmagna mahāneka tārāgharmakaṇotkaram | candrārkakuṇḍalaspandasmitasphuṭanabhomukham || 30 ||

In it, countless great stars sink and rise like heaps of sweat drops, and the face of its sky breaks into a trembling smile, wearing the sun and the moon as earrings.

इसमें अनगिनत बड़े तारे पसीने की बूँदों की तरह डूबते-उभरते रहते हैं, और इसके आकाश का चेहरा सूरज और चाँद को कुंडल की तरह पहनकर एक काँपती मुस्कान में खिल उठता है।

316.37.31

कल्पितानेकब्रह्माण्डकपाटकवितानकम् । लुठल्लोकान्तरव्यूहध्वनन्मुक्ताङ्कपल्लवम् । सुखदुःखदशादोषभावाभावरसान्तरम् ॥ ३१ ॥

kalpitāneka brahmāṇḍa kapāṭa kavitānakam | luṭhal lokāntara vyūha dhvanan mukta aṅka pallavam | sukha duḥkha daśā doṣa bhāva abhāva rasa antaram || 31 ||

It is a canopy made from the doors of many imagined universes; in its rolling rows of other worlds, freed sounds keep echoing again and again; and inside it lies the very taste of happiness and sorrow, of fault, of being and not being.

यह अनेक कल्पित ब्रह्मांडों के द्वारों से बना एक बड़ा शामियाना है; इसमें लुढ़कती हुई दूसरी दुनियाओं की पंक्तियों में मुक्त हुई आवाज़ें बार-बार गूंजती रहती हैं; और इसके भीतर सुख-दुख, दोष, तथा होने और न होने का रस समाया हुआ है।

326.37.32

अस्मिन्विकारवलिते नियतेर्विलासे संसारनाम्नि चिरनाटकनाट्यसारे । साक्षी सदोदितवपुः परमेश्वरोऽयमेकः स्थितो न च तया न च तेन भिन्नः ॥ ३२ ॥

asmin vikāra valite niyater vilāse saṃsāra nāmni chira nāṭaka nāṭya sāre | sākṣī sadodita vapuḥ parameśvaro'yam ekaḥ sthito na ca tayā na ca tena bhinnaḥ || 32 ||

This world is full of change. It is niyati's play, and it is called samsara, the very heart of an age-old drama and its performance. Within it stands one witness, the Supreme Lord, whose presence never ends. He is one, and he is not separate from niyati, nor separate from this world.

यह संसार बदलाव से भरा है। यह नियति का खेल है, और इसे संसार कहा जाता है, यह एक पुराने नाटक और उसके अभिनय का सार है। इसके भीतर एक गवाह की तरह खड़ा है परमेश्वर, जिसका अस्तित्व सदा बना रहता है। वह एक है, और वह न नियति से अलग है, न इस संसार से।