योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Nirvāṇa I, Chapter 36निर्वाण प्रकरण · सर्ग ३६

Book 6 of the Yoga Vasishtha, chapter 36 — 19 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, निर्वाण प्रकरण, अध्याय 36 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

16.36.1

ईश्वर उवाच । ततश्चिद्रूपमेवैकं सर्वसत्तान्तरास्थितम् । स्वानुभूतिमयं शुद्धं देवं रुद्रेश्वरं विदुः ॥ १ ॥

Īśvara uvāca | tataścidrūpamevaikaṃ sarvasattāntarāsthitam | svānubhūtimayaṃ śuddhaṃ devaṃ rudreśvaraṃ viduḥ || 1 ||

Ishvara said: Then, they know the one form of consciousness itself, present inside every being, made from its own inner experience, pure, as the god Rudreshvara.

ईश्वर ने कहा: फिर, वे उस एक चेतना-स्वरूप को जानते हैं, जो हर प्राणी के भीतर बसा है, जो अपने ही भीतरी अनुभव से बना है, जो शुद्ध है, उसे रुद्रेश्वर देवता कहते हैं।

26.36.2

बीजं समस्तबीजानां सारं संसारसंसृतेः । कर्मणां परमं कर्म चिद्धातुं विद्धि निर्मलम् ॥ २ ॥

bījaṃ samastabījānāṃ sāraṃ saṃsārasaṃsṛteḥ | karmaṇāṃ paramaṃ karma ciddhātuṃ viddhi nirmalam || 2 ||

Know it as the seed of all seeds, the essence of the flow of the world, the greatest of all deeds, the pure substance of consciousness.

जानो कि वह सब बीजों का बीज है, संसार की धारा का सार है, सब कामों में सबसे बड़ा काम है, चेतना का शुद्ध तत्व है।

36.36.3

कारणं कारणौघानामकारणमनाविलम् । भावनं भावनौघानामभाव्यमभवात्मकम् ॥ ३ ॥

kāraṇaṃ kāraṇaughānāmakāraṇamanāvilam | bhāvanaṃ bhāvanaughānāmabhāvyaṃabhavātmakam || 3 ||

It is the cause of countless causes, yet itself has no cause and is untouched by anything. It is the thought behind countless thoughts, yet itself cannot be thought of, and its nature is beyond all birth.

वह असंख्य कारणों का कारण है, पर स्वयं उसका कोई कारण नहीं और वह किसी चीज़ से छुआ नहीं जाता। वह असंख्य विचारों के पीछे का विचार है, पर स्वयं उसके बारे में सोचा नहीं जा सकता, और उसका स्वभाव जन्म से परे है।

46.36.4

चेतनं चेतनौघानां चेतनात्मनि चेतनम् । स्वं चेत्यचेतनं चेत्यपरमं भूरिभावनम् ॥ ४ ॥

cetanaṃ cetanaughānāṃ cetanātmani cetanam | svaṃ cetya cetanam aparamaṃ bhūribhāvanam || 4 ||

It is awareness inside every aware being, awareness within the aware self. It is known as the self, and it is known as the unaware world too; not separate from anything, it is the vast power that creates everything.

वह हर चेतन प्राणी के भीतर की चेतना है, चेतन आत्मा के भीतर की चेतना है। उसे स्वयं आत्मा के रूप में भी जाना जाता है, और निर्जीव जगत के रूप में भी; वह किसी से अलग नहीं है, वही वह विशाल शक्ति है जो सब कुछ रचती है।

56.36.5

आलोकालोकममलमनालोक्यमलोकजम् । आलोकं बीजबीजौघं चिद्धनं विमलं विदुः ॥ ५ ॥

ālokālokamamalamanālokyamalokajam | ālokaṃ bījabījaughaṃ ciddhanaṃ vimalaṃ viduḥ || 5 ||

They know it as light and as darkness, spotless, unseen, born from no world at all; as the light that is the seed of all seeds, a dense mass of consciousness, without a stain.

वे उसे प्रकाश भी जानते हैं और अंधकार भी, वह निर्मल है, दिखाई नहीं देता, किसी लोक से जन्मा नहीं है; वह वही प्रकाश है जो सब बीजों का बीज है, चेतना का सघन रूप है, बिना किसी दाग़ के।

66.36.6

असत्यं सन्मयं शान्तं सत्यासत्यविवर्जितम् । महासत्तादिसत्तान्ते चिन्मात्रं विद्धि नेतरत् ॥ ६ ॥

asatyaṃ sanmayam śāntaṃ satyāsatyavivarjitam | mahāsattādisattānte cinmātraṃ viddhi netarat || 6 ||

Know it as unreal, yet made of being; calm, beyond both the real and the unreal. It stands at the very end of the Great Being and of every existence that flows from it, so know it as consciousness alone, and nothing else.

जानो कि वह असत्य है, फिर भी सत्ता से बना है; शांत है, सत्य और असत्य दोनों से परे है। वह महासत्ता और उससे निकली हर सत्ता के अंत में खड़ा है, इसलिए जानो कि वह केवल चेतना है, और कुछ नहीं।

76.36.7

स्वयं भवति रागात्मा रञ्जको रञ्जनं रजः । स्वयमाकाशमप्याशु कुड्यं भवति मण्डितम् ॥ ७ ॥

svayaṃ bhavati rāgātmā rañjako rañjanaṃ rajaḥ | svayamākāśamapyāśu kuḍyaṃ bhavati maṇḍitam || 7 ||

By itself it becomes passion, the dyer, the dyeing, and the dye. By itself, even empty space quickly becomes a painted wall.

वह स्वयं ही राग बन जाता है, रंगनेवाला भी, रंगना भी, और रंग भी। वह स्वयं ही आकाश को भी झट से सजी हुई दीवार बना देता है।

86.36.8

अस्मिंश्चिच्चेतसि स्फारे जगन्मरुमरीचयः । स्फुरिताः प्रस्फुरिष्यन्ति प्रस्फुरन्ति च कोटयः ॥ ८ ॥

asmiṃścicchetaasi sphāre jagannmarumarīcayaḥ | sphuritāḥ prasphuriṣyanti prasphuranti ca koṭayaḥ || 8 ||

In this vast field of conscious awareness, countless flickers of the world, like a mirage in the desert, have shimmered, will shimmer, and are shimmering even now, by the millions.

इस विशाल चेतन-जागरूकता में, संसार की असंख्य झलकियाँ, रेगिस्तान की मृगतृष्णा जैसी, पहले चमकी हैं, आगे चमकेंगी, और अभी करोड़ों में चमक रही हैं।

96.36.9

स्वसत्तामात्रसंपन्नं पदमस्मिन्स्वतेजसि । न किंचन च संपन्नमन्यदौष्ण्यादिवानले ॥ ९ ॥

svasattāmātrasaṃpannaṃ padamasminnsvatejasi | na kiṃcana ca saṃpannaṃanydauṣṇyādivānale || 9 ||

This state, in its own light, holds nothing but its own existence; nothing else at all is found in it, just as nothing but heat is found in fire.

यह अवस्था, अपने ही प्रकाश में, केवल अपनी सत्ता से भरी है; इसमें और कुछ भी नहीं है, जैसे आग में गर्मी के सिवा कुछ नहीं होता।

106.36.10

गर्भीकृतमहामेरुं परमाणुसमं विदुः । आच्छादितमहामेरुं परमाणुसमं विदुः ॥ १० ॥

garbhīkṛtamahāmeruṃ paramāṇusamaṃ viduḥ | ācchāditamahāmeruṃ paramāṇusamaṃ viduḥ || 10 ||

They know it as holding Mount Meru inside itself like a womb, yet no bigger than an atom. They know it as covering over Mount Meru completely, yet no bigger than an atom.

वे उसे ऐसा जानते हैं जिसने महामेरु पर्वत को अपने भीतर गर्भ की तरह समेट लिया है, फिर भी वह एक परमाणु जितना ही है। वे उसे ऐसा भी जानते हैं जिसने महामेरु पर्वत को पूरी तरह ढक लिया है, फिर भी वह एक परमाणु जितना ही है।

116.36.11

गर्भीकृतमहाकल्पो निमेषोऽसावुदाहृतः । आक्रान्तकल्पेनानेन न संत्यक्ता निमेषता ॥ ११ ॥

garbhīkṛtamahākalpo nimeṣo'sāvudāhṛtaḥ | ākrāntakalpenānenā na saṃtyaktā nimeṣatā || 11 ||

That which has taken a whole great age into itself like a womb is called just one instant. Though it has spanned a whole age, it never stops being just an instant.

जिसने एक पूरे महाकल्प को अपने भीतर गर्भ की तरह समेट लिया है, उसे ही एक क्षण कहा जाता है। एक पूरे कल्प को व्याप्त करके भी, वह क्षण-भर होना कभी नहीं छोड़ता।

126.36.12

बालाग्रकादप्यणुना व्याप्तानेनाखिला मही । सप्ताब्धिवसनाप्युर्वी नास्यान्तमधिगच्छति ॥ १२ ॥

bālāgrakādapyṇunā vyāptānenākhalā mahī | saptābdhivāsanāpyurvī nāsyāntamadhigacchati || 12 ||

By an atom smaller than the tip of a hair, this whole earth is filled. The earth, though wrapped in the seven oceans, cannot find the end of that atom.

बाल की नोक से भी छोटे एक परमाणु से यह पूरी पृथ्वी भरी हुई है। सात समुद्रों से घिरी हुई पृथ्वी भी उस परमाणु का अंत नहीं पा सकती।

136.36.13

अकुर्वन्नेव संसाररचनां कर्तृतां गतः । कुर्वन्नेव महाकर्म न करोत्येव किंचन ॥ १३ ॥

akurvannēva saṃsāraracanāṃ kartṛtāṃ gataḥ | kurvannēva mahākarma na karotyēva kiñcana || 13 ||

Without ever making the world, it has become known as the world's maker. Even while doing this great deed, it does nothing at all.

संसार की रचना किए बिना भी, वह उसका कर्ता कहलाता है। यह महान कार्य करते हुए भी, वह वास्तव में कुछ नहीं करता।

146.36.14

द्रव्यमप्येष निर्द्रव्यो निर्द्रव्योऽपि हि द्रव्यवान् । अकायोऽपि महाकायो महाकायोऽप्यकायवान् ॥ १४ ॥

dravyamapyēṣa nirdravyō nirdravyō'pi hi dravyavān | akāyō'pi mahākāyō mahākāyō'pyakāyavān || 14 ||

It is matter, yet it has no substance; having no substance, it is still full of substance. It has no body, yet it has a vast body; having a vast body, it still has no body.

वह पदार्थ है, फिर भी उसमें कोई द्रव्य नहीं है; द्रव्य-रहित होकर भी, वह द्रव्य से भरपूर है। उसका कोई शरीर नहीं, फिर भी उसका शरीर विशाल है; विशाल शरीर होकर भी, उसका कोई शरीर नहीं है।

156.36.15

अद्याप्येष सदा प्रातः प्रातरप्यद्यतां गतः । न वाद्यमद्य न प्रातस्त्वद्य प्रातश्च वा सदा ॥ १५ ॥

adyāpyēṣa sadā prātaḥ prātarapyadyatāṃ gataḥ | na vādyamadya na prātastvadya prātaśca vā sadā || 15 ||

Even as today, it is always morning; even as morning, it becomes today. But today is not really today, and morning is not really today, morning simply always is.

आज होकर भी वह सदा सुबह है; सुबह होकर भी वह आज बन जाता है। पर आज सच में आज नहीं है, और सुबह सच में आज नहीं है, सुबह बस सदा वैसी ही रहती है।

166.36.16

भिंडिं भिंडिं खिले मत्ता पुरुपिच्छिलिसालघम् । विविच्चलित्सदालोका लासो गुलुगुलुः शिली ॥ १६ ॥

bhiṃḍiṃ bhiṃḍiṃ khile matta purupicchilisālagham | viviccalitsadālokā lāso guluguluḥ śilī || 16 ||

Bhindim bhindim khile matta purupichchhilisalagham, vivichchalitsadaloka laso guluguluh shili.

भिंडिं भिंडिं खिले मत्ता पुरुपिच्छिलिसालघम्, विविच्चलित्सदालोका लासो गुलुगुलुः शिली।

176.36.17

इत्याद्यनर्थकं वाक्यं तथा सत्यं स एव च । न तदस्ति न यत्सत्यं न तदस्ति न यत्त्वसौ ॥ १७ ॥

ityādyanarthakaṃ vākyaṃ tathā satyaṃ sa eva ca | na tadasti na yatsatyaṃ na tadasti na yattvasau || 17 ||

A meaningless sentence like this one is also true, since it too is that very one. Nothing exists that is not true; nothing exists that is not that.

ऐसा एक निरर्थक वाक्य भी सत्य है, क्योंकि वह भी वही एक है। ऐसा कुछ भी नहीं जो सत्य न हो; ऐसा कुछ भी नहीं जो वह न हो।

186.36.18

यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः । यश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ १८ ॥

yasmin sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ | yaśca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ || 18 ||

Salutation to that self of all, in whom is everything, from whom everything comes, who is everything and is everywhere, and who is forever made of everything.

उस सर्वात्मा को प्रणाम, जिसमें सब कुछ है, जिससे सब कुछ आता है, जो स्वयं सब कुछ है और हर जगह है, और जो सदा सब कुछ से बना है।

196.36.19

यत्रान्तरालगहनेन विलासवत्या हेलाविलोलघनसर्जितयामलेन । मल्लेन पल्लवदलामलमालितानां लक्ष्मीलताऽविरलिता वलितेव मुष्टिः ॥ १९ ॥

yatrāntarālagahanena vilāsavatyā helāvilolaghanasarjitayāmalena | mallen pallavadalāmalamālitānāṃ lakṣmīlatā'viralitā valiteva muṣṭiḥ || 19 ||

There, in a dense inner grove, through the playful woman and the pair formed by the swaying, thick cloud of sport, through the wrestler crowned with pure young shoots and petals, the vine of fortune spreads unbroken, coiled like a fist.

वहाँ, एक घने भीतरी उपवन में, उस चंचल स्त्री के द्वारा और खेल की सघन, हिलती हुई जोड़ी के द्वारा, शुद्ध कोंपलों और पंखुड़ियों से सजे उस पहलवान के द्वारा, सौभाग्य की बेल बिना टूटे फैली है, मुट्ठी की तरह लिपटी हुई।