योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Upaśama, Chapter 35उपशम प्रकरण · सर्ग ३५

Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 35 — 87 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 35 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Prahlada · chapters 30–43अध्याय 30–43

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

15.35.1

प्रह्लाद उवाच । ओमित्येकोचिताकारो विकारपरिवर्जितः । आत्मैवायमिदं सर्वं यत्किंचिज्जगतीगतम् ॥ १ ॥

prahlāda uvāca | omiti ekākārā viakāraparivarjitaḥ | ātmaivāyamidaṃ sarvaṃ yatkiñcjjagatīgatam || 1 ||

Prahlada said: Called Om, this self has one single form and never changes. This same self is everything - all that exists anywhere in the world.

प्रह्लाद ने कहा: ॐ कहलाने वाला यह आत्मा एक ही रूप का है और कभी नहीं बदलता। यही आत्मा यह सब कुछ है - जगत में जो कुछ भी है।

25.35.2

मेदोस्थिमांसमज्जासृगतीतोऽप्येष चेतनः । अन्तरस्थो हि सूर्यादीन्प्रकाशयति दीपकः ॥ २ ॥

medosthimāṃsamajjāsṛgatīto'pyeṣa cetanaḥ | antarastho hi sūryādīnprakāśayati dīpakaḥ || 2 ||

This conscious self is beyond fat, bone, flesh, marrow, and blood. Sitting within, like a lamp, it lights up the sun and everything else.

यह चेतन आत्मा चर्बी, हड्डी, मांस, मज्जा और खून से परे है। भीतर बैठकर, यह दीये की तरह सूरज को और बाकी सबको रोशन करता है।

35.35.3

उष्णीकरोति दहनं रसयत्यमृतं रसम् । इन्द्रियानुभवान्भुङ्कते भोगानिवमहीपतिः ॥ ३ ॥

uṣṇīkaroti dahanaṃ rasayatyamṛtaṃ rasaṃ | indriyānubhavānbhuṅkte bhogānivamahīpatiḥ || 3 ||

It makes fire hot, and it gives nectar its sweetness. It enjoys what the senses feel, the way a king enjoys his pleasures.

यह आग को गर्म बनाता है, और अमृत को उसका स्वाद देता है। यह इंद्रियों के अनुभवों को उसी तरह भोगता है जैसे एक राजा अपने सुखों को भोगता है।

45.35.4

तिष्ठन्नपि हि नासीनो गच्छन्नपि न गच्छति । शान्तोऽपि व्यवहारस्थः कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ४ ॥

tiṣṭhannapi hi nāsīno gacchannapi na gacchati | śānto'pi vyavahārasthaḥ kurvannapi na lipyate || 4 ||

Even standing still, it is not merely sitting idle. Even while moving, it does not really move. Even at peace, it takes part in everyday affairs. Even while acting, it is never touched by the act.

यह स्थिर रहते हुए भी निष्क्रिय बैठा नहीं है। यह चलते हुए भी सच में चलता नहीं। यह शांत रहते हुए भी रोज़ के काम-काज में शामिल रहता है। यह कर्म करते हुए भी कर्म से लिप्त नहीं होता।

55.35.5

पूर्वमद्य तथेदानीमिहामुत्रोभयत्र च । विहितोऽविहितोऽप्येष समः सर्वासु वृत्तिषु ॥ ५ ॥

pūrvamadya tathedānīmihāmutrobhayatraca | vihito'vihito'pyeṣa samaḥ sarvāsu vṛttiṣu || 5 ||

In the past, today, and now; here, in the other world, and in both places; whether following what is prescribed or not - this self stays the same in every state.

बीते समय में, आज और अभी में; यहाँ, परलोक में, और दोनों जगह; विधि के अनुसार चले या न चले - यह आत्मा हर हाल में एक-सा रहता है।

65.35.6

उद्भवत्यभयो भावं भुवनानि ततस्ततः । ब्रह्मादितृणपर्यन्तं जगदावर्तयन्स्थितः ॥ ६ ॥

udbhavatyabhayo bhāvaṃ bhuvanāni tatastataḥ | brahmāditṛṇaparyantaṃ jagadāvartayan sthitaḥ || 6 ||

Free of fear, it brings forth existence and one world after another. It stays turning the whole world around, from Brahma down to a blade of grass.

निडर होकर, यह अस्तित्व को और एक के बाद एक लोकों को जन्म देता है। यह ब्रह्मा से लेकर एक तिनके तक, पूरे जगत को घुमाते हुए टिका रहता है।

75.35.7

नित्यस्पन्दमयो नित्यमपि देवात्सदागतेः । स्थाणोरप्यक्रियो नित्यमाकाशादप्यलेपकः ॥ ७ ॥

nityaspandamayo nityamapi devātsadāgateḥ | sthāṇorapyakriyo nityamākāśādapyalepakaḥ || 7 ||

It is always trembling with motion, more than the wind that never stops. It is always still and does nothing, more still than a fixed post. And it is always untouched, more untouched than the sky.

यह हमेशा कंपन से भरा है, उस हवा से भी ज़्यादा जो कभी नहीं रुकती। यह हमेशा स्थिर है और कुछ नहीं करता, एक खंभे से भी ज़्यादा स्थिर। और यह हमेशा अछूता है, आकाश से भी ज़्यादा अछूता।

85.35.8

मनांसि क्षोभयत्येष पल्लवानीव मारुतः । वाहयत्यक्षपङ्कतिं स्वामश्वालीमिव सारथिः ॥ ८ ॥

manāṃsi kṣobhayatyēṣa pallavānīva mārutaḥ | vāhayatyakṣapaṅkatiṃ svāmaśvālīmiva sārathiḥ || 8 ||

It stirs minds the way the wind stirs young leaves. It drives the row of senses the way a charioteer drives his own team of horses.

यह मन को उसी तरह हिलाता है जैसे हवा नई पत्तियों को हिलाती है। यह इंद्रियों की पंक्ति को उसी तरह चलाता है जैसे सारथी अपने घोड़ों की टोली को चलाता है।

95.35.9

अतिदुर्विधवद्देहगेहे कर्मरतः सदा । सम्राडिवात्मनि स्वस्थः संस्थितो भोगभुग्विभुः ॥ ९ ॥

atidurvidhavaddēhagēhē karmarataḥ sadā | samrāḍivātmani svasthaḥ saṃsthito bhogabhugvibhuḥ || 9 ||

In the house of the body it always toils like someone very poor and helpless. Yet, resting in itself, it is content like an emperor - the all-pervading lord who enjoys every pleasure.

शरीर रूपी घर में यह हमेशा एक बहुत गरीब और लाचार आदमी की तरह मेहनत करता रहता है। फिर भी अपने आप में टिका हुआ, यह एक सम्राट की तरह संतुष्ट है - वह सर्वव्यापी स्वामी जो हर सुख भोगता है।

105.35.10

एष एव सदाऽन्विष्यः स्तुत्यो ध्यातव्य एव तु । जरामरणसंमोहादनेनोत्तीर्य गम्यते ॥ १० ॥

ēṣa ēva sadā'nvīṣyaḥ stutyo dhyātavya ēva tu | jarāmaraṇasaṃmōhādanēnōttīrya gamyatē || 10 ||

This alone should always be sought, praised, and meditated on. Through it, a person crosses over old age, death, and delusion, and reaches the goal.

इसी को हमेशा खोजना, इसी की स्तुति करनी और इसी का ध्यान करना चाहिए। इसके सहारे बुढ़ापे, मृत्यु और मोह को पार करके मनुष्य लक्ष्य तक पहुँचता है।

115.35.11

सुलभश्चायमत्यन्तं सुजेयश्चाप्तबन्धुवत् । शरीरपद्मकुहरे सर्वेषामेव षट्पदः ॥ ११ ॥

sulabhaścāyamatyantaṃ sujeyaścāptabandhuvat | śarīrapadmakuhere sarveṣāmeva ṣaṭpadaḥ || 11 ||

This self is very easy to reach, and easy to win over, like a close and trusted friend. In the hollow of the body's lotus, it sits like a bee, in everyone.

यह आत्मा पाना बहुत आसान है, और इसे जीत लेना भी उतना ही आसान है, जैसे किसी भरोसेमंद अपने की तरह। शरीर रूपी कमल की खोह में, यह सबके भीतर एक भौंरे की तरह बैठा है।

125.35.12

अनाक्रुष्टोऽप्यनाहूतः स्वदेहादेव लभ्यते । मनागेवोपहूतोऽपि क्षणाद्भवति सन्मुखः ॥ १२ ॥

anākruṣṭo'pyanāhūtaḥ svadehādeva labhyate | manāgevopahūto'pi kṣaṇādbhavati sanmukhaḥ || 12 ||

Even without being pulled or called, it is found right in one's own body. Called even a little, it turns to face you at once.

बिना खींचे, बिना पुकारे भी, यह अपने ही शरीर में मिल जाता है। थोड़ा सा भी पुकारने पर, यह तुरंत सामने आ जाता है।

135.35.13

नास्य संसेव्यमानस्य सर्वसंपत्तिशालिनः । धनानामीश्वरस्येव स्मयो गर्वो यथा भवेत् ॥ १३ ॥

nāsya saṃsevyamānasya sarvasaṃpattiśālinaḥ | dhanānāmīśvarasyeva smayo garvo yathā bhavet || 13 ||

Though it is served and possesses every kind of wealth, it never feels pride or arrogance the way a rich lord of wealth would.

यह हर तरह की संपत्ति से भरपूर है और इसकी सेवा भी होती है, फिर भी इसमें वह घमंड या अहंकार नहीं होता जो किसी धनी स्वामी में होता है।

145.35.14

आमोद इव पुष्पेषु तैलं तिलकणेष्विव । रसजातिष्विवास्वादो देवो देहेषु संस्थितः ॥ १४ ॥

āmoda iva puṣpeṣu tailaṃ tilakaṇeṣviva | rasajātiṣvivāsvādo devo deheṣu saṃsthitaḥ || 14 ||

Like scent in flowers, like oil in sesame seeds, like taste in every kind of flavor - so this shining self lives inside bodies.

जैसे फूलों में खुशबू, जैसे तिल के दानों में तेल, जैसे हर तरह के रस में स्वाद होता है - वैसे ही यह चमकता आत्मा शरीरों में बसा है।

155.35.15

अविचारवशादेष हृदयस्थोऽपि चेतनः । न ज्ञायते चिरादृष्टो दृष्टबन्धुरिवाग्रतः ॥ १५ ॥

avicāravaśādeṣa hṛdayastho'pi cetanaḥ | na jñāyate cirādṛṣṭo dṛṣṭabandhurivāgrataḥ || 15 ||

Because no one looks closely, this conscious self, though it sits in the heart, goes unrecognized - like a relative seen long ago, standing right in front of you, whom you fail to recognize.

गहराई से न सोचने के कारण, यह चेतन आत्मा हृदय में बैठा होते हुए भी पहचाना नहीं जाता - जैसे बरसों पहले देखा हुआ कोई रिश्तेदार सामने खड़ा हो, पर पहचान में न आए।

165.35.16

विचारणापरिज्ञात एतस्मिन्परमेश्वरे । अभ्युदेति परानन्दो लब्धे प्रियजने यथा ॥ १६ ॥

vicāraṇāparijñāta etasminparamēśvarē | abhyudeti parānandō labdhē priyajanē yathā || 16 ||

When this highest lord is fully known through careful thought, supreme joy rises up, the way joy rises when you find a dear one you had lost.

जब गहरी सोच-विचार से यह परम ईश्वर पूरी तरह जान लिया जाता है, तो वैसा ही परम आनंद उठता है जैसा किसी खोए हुए प्रियजन के मिल जाने पर उठता है।

175.35.17

अस्मिन्दृष्टे परे बन्धावुद्दामानन्ददायिनि । आयान्ति दृष्टयस्तास्ता याभिर्भङ्गो विलीयते ॥ १७ ॥

asminndṛṣṭē parē bandhāvuddāmānandadāyini | āyānti dṛṣṭayastāstā yābhirbhaṅgō vilīyatē || 17 ||

When this supreme friend, who gives boundless joy, is seen, all those true ways of seeing come, and by them every trouble melts away.

जब यह परम मित्र, जो असीम आनंद देता है, दिख जाता है, तो वे सभी सच्ची दृष्टियाँ आ जाती हैं, जिनसे हर उलझन घुल जाती है।

185.35.18

त्रुट्यन्ते सर्वतः पाशाः क्षीयन्ते सर्वशत्रवः । न कृन्तन्ति मनांस्याशा गृहाणीव दुराखवः ॥ १८ ॥

truṭyantē sarvataḥ pāśāḥ kṣīyantē sarvaśatravaḥ | na kṛntanti manāṃsyāśā gṛhāṇīva durākhavḥ || 18 ||

All bonds snap on every side, and every enemy is destroyed. Cravings no longer gnaw at the mind, the way rats no longer gnaw at a house.

हर तरफ से सारे बंधन टूट जाते हैं, और सारे शत्रु नष्ट हो जाते हैं। इच्छाएँ मन को उसी तरह नहीं कुतरतीं, जैसे चूहे किसी घर को नहीं कुतरते।

195.35.19

अस्मिन्दृष्टे जगद्दृष्टं श्रुतेऽस्मिन्सकलं श्रुतम् । स्पृष्टेचास्मिञ्जगत्स्पृष्टं स्थितेऽस्मिन्संस्थितं जगत् ॥ १९ ॥

asminndṛṣṭē jagaddṛṣṭaṃ śrutē'smin sakalaṃ śrutam | spṛṣṭēcāsmin jagat spṛṣṭaṃ sthitē'smin saṃsthitaṃ jagat || 19 ||

When this is seen, the whole world is seen. When this is heard, everything is heard. When this is touched, the world is touched. When this stands, the world stands.

जब यह देख लिया जाता है, तो पूरा जगत देख लिया जाता है। जब यह सुन लिया जाता है, तो सब कुछ सुन लिया जाता है। जब इसे छू लिया जाता है, तो जगत छू लिया जाता है। जब यह टिका रहता है, तो जगत टिका रहता है।

205.35.20

एष जागर्ति सुप्तानां प्रहरत्यविवेकिनाम् । हरत्यापदमार्तानां वितरत्यमहात्मनाम् ॥ २० ॥

eṣa jāgarti suptānāṃ praharatyavivēkinām | haratyāpadamārtānāṃ vitaratyamahātmanām || 20 ||

This self wakens those who are asleep, and strikes those without judgment. It removes trouble from the suffering, and gives even to the small-minded.

यह आत्मा सोए हुओं को जगाता है, और नासमझों पर प्रहार करता है। यह दुखियों की मुसीबत दूर करता है, और छोटे दिल वालों को भी देता है।

215.35.21

विचरत्येष लोकेषु जीव एव जगत्स्थितौ । विलसत्येव भोगेषु प्रस्फुरत्येव वस्तुषु ॥ २१ ॥

vicaraty eṣa lokeṣu jīva eva jagatsthitau | vilasaty eva bhogeṣu prasphuraty eva vastuṣu || 21 ||

As the living self, it wanders through the worlds for as long as the world lasts. It plays and shines in every pleasure, it flashes in every thing.

जीव के रूप में, यह जब तक जगत रहता है तब तक लोकों में विचरण करता है। यह हर सुख में चमकता-खेलता है, यह हर वस्तु में झलकता है।

225.35.22

आत्मनात्मानमेवातः शान्तेनानुभवन्भवी । स्थितः सर्वेषु देहेषु तीक्ष्णत्वं मरिचेष्विव ॥ २२ ॥

ātmanātmānam evātaḥ śāntenānubhavan bhavī | sthitaḥ sarveṣu deheṣu tīkṣṇatvaṃ mariceṣv iva || 22 ||

So this self, calm and at peace, experiences only itself, by itself. It lives inside every body, the way sharpness lives inside a peppercorn.

इसलिए यह आत्मा, शांत रहते हुए, अपने आप को अपने आप से ही अनुभव करता है। यह हर शरीर में उसी तरह बसा है जैसे काली मिर्च में तीखापन बसा होता है।

235.35.23

चेतनाकलनारूपी सबाह्याभ्यन्तराश्रितः । जगत्पदार्थसंभारे सत्तासामान्यमास्थितः ॥ २३ ॥

cetanākalanārūpī sabāhyābhyantarāśritaḥ | jagatpadārthasaṃbhāre sattāsāmānyamāsthitaḥ || 23 ||

Its form is the working of awareness, resting on both the outside and the inside. In the whole mass of the world's things, it is the one existence that all of them share.

इसका रूप चेतना की गतिविधि है, जो बाहर और भीतर दोनों में टिका है। जगत की सारी वस्तुओं में, यह वह एक अस्तित्व है जो सबमें समान रूप से मौजूद है।

245.35.24

एष शून्यत्वमाकाशे स्पन्द एष सदागतौ । प्रकाशश्चैव तेजस्तु पयस्स्वेष रसः परः ॥ २४ ॥

eṣa śūnyatvam ākāśe spanda eṣa sadāgatau | prakāśaś caiva tejastu payassveṣa rasaḥ paraḥ || 24 ||

It is the emptiness in the sky, it is the movement in the wind. It is the light in fire, and it is the taste, above all, in water.

यह आकाश में खालीपन है, यह हवा में गति है। यह आग में रोशनी है, और यह पानी में वह सबसे बड़ा स्वाद है।

255.35.25

काठिन्यमवनावेवमौष्ण्यमेव हुताशने । शैत्यमेष निशानाथे सत्ता चैष जगद्गणे ॥ २५ ॥

kāṭhinyam avanāv evam auṣṇyam eva hutāśane | śaityam eṣa niśānāthe sattā caiṣa jagadgaṇe || 25 ||

It is hardness in the earth, and heat in fire. It is coolness in the moon, and it is the very being in the whole mass of the world.

यह पृथ्वी में कठोरता है, और आग में गर्मी है। यह चाँद में ठंडक है, और यह पूरे जगत के समूह में अस्तित्व है।

265.35.26

मषीपिण्डे यथा कार्ष्ण्यं शैत्यं हिमकणे यथा । यथा पुष्पेषु सौगन्ध्यं देहे देहपतिस्तथा ॥ २६ ॥

maṣīpiṇḍe yathā kārṣṇyaṃ śaityaṃ himakaṇe yathā | yathā puṣpeṣu saugandhyaṃ dehe dehapatistathā || 26 ||

As blackness is in a lump of soot, as coldness is in a flake of snow, as fragrance is in flowers - so is the lord of the body present in the body.

जैसे कालिख के लोंदे में कालापन है, जैसे बर्फ के कण में ठंडक है, जैसे फूलों में खुशबू है - वैसे ही देह का स्वामी देह में है।

275.35.27

यथा सर्वगता सत्ता कालः सर्वगतो यथा । प्रभुशक्तिर्मही यस्य सर्वदेशगता यथा ॥ २७ ॥

yathā sarvagatā sattā kālaḥ sarvagato yathā | prabhuśaktirmahī yasya sarvadeśagatā yathā || 27 ||

Just as existence reaches everywhere, and time reaches everywhere, and the land of a mighty king reaches into every region his power touches,

जैसे अस्तित्व हर जगह फैला है, और समय हर जगह फैला है, और किसी शक्तिशाली राजा की भूमि उसकी ताकत जहाँ तक पहुँचे वहाँ तक फैली रहती है,

285.35.28

रूपालोकमनस्कारयुक्तं सत्त्वं तथात्मनः । नित्यः सोऽयं महादेवो देवानामेव बोधकः ॥ २८ ॥

rūpālokamanaskārayuktaṃ sattvaṃ tathātmanaḥ | nityaḥ so'yaṃ mahādevo devānāmeva bodhakaḥ || 28 ||

so the true being of the self, joined to form, appearance, and awareness, reaches everywhere too. This eternal one is the great god, the very awakener of the gods.

उसी तरह आत्मा का असली स्वरूप, जो रूप, दिखावट और चेतना से जुड़ा है, हर जगह फैला है। यह सनातन आत्मा ही महादेव है, जो देवताओं को भी जगाने वाला है।

295.35.29

अहमेवास्मि मे नास्ति कलनापि किलेतरा । रेणुनेवाणुना व्योम्नि पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ २९ ॥

ahamevāsmi me nāsti kalanāpi kiletarā | reṇunevāṇunā vyomni padmapatramivāmbhasā || 29 ||

I alone exist. I have no other contact with anything at all - the way empty space is not touched by a speck of dust, the way a lotus leaf is not wetted by water.

मैं ही हूँ, बस मैं। मेरा किसी और चीज़ से कोई संबंध नहीं है - जैसे आकाश धूल के एक कण से नहीं छूता, जैसे कमल का पत्ता पानी से नहीं भीगता।

305.35.30

संभ्रमेणेव पाषाणे संबन्धो मयि नेतरैः । सुखदुःखश्रियो देहे मा पतन्तु पतन्तु वा ॥ ३० ॥

saṃbhraemeṇeva pāṣāṇe saṃbandho mayi netaraiḥ | sukhaduḥkhaśriyo dehe mā patantu patantu vā || 30 ||

As one imagines a bond with a mere stone out of confusion, so is any bond of mine with anything other than myself. Let pleasure, pain, and fortune fall on this body, or let them not fall.

जैसे भ्रम में पड़कर किसी पत्थर से नाता जोड़ लिया जाता है, वैसे ही मेरा अपने सिवा किसी और चीज़ से नाता है। इस शरीर पर सुख, दुख और वैभव आएँ, या न आएँ।

315.35.31

तुम्बकोपरि धाराश्च का नः क्षतिरुपस्थिता । दीपाङ्गातिगतो रज्वा नालोको बध्यते यथा ॥ ३१ ॥

tumbakopari dhārāśca kā naḥ kṣatirupasthitā | dīpāṅgātigato rajvā nāloko badhyate yathā || 31 ||

What harm comes to us, like streams of water poured on a gourd? Just as light spreading out beyond a lamp cannot be tied down with a rope.

जैसे तूंबे पर पानी की धाराएँ गिरें, तो हमें क्या नुक़सान होता है? जैसे दीये से बाहर फैला प्रकाश रस्सी से नहीं बाँधा जा सकता, वैसे ही।

325.35.32

तथा नायमहं बद्धः सर्वभावगणातिगः । संबन्धः कोऽस्तु नः कामैर्भावाभावैरथेन्द्रियैः ॥ ३२ ॥

tathā nāyamahaṃ baddhaḥ sarvabhāvagaṇātigaḥ | saṃbandhaḥ ko'stu naḥ kāmairbhāvābhāvairathendriyaiḥ || 32 ||

So this I am not bound — I have gone beyond every host of states of being. What bond could there be for me with desires, with existence and non-existence, or with the senses?

इसलिए यह मैं बंधा हुआ नहीं हूँ — मैं हर तरह की अवस्थाओं के परे जा चुका हूँ। फिर इच्छाओं से, होने-न-होने से, या इंद्रियों से मेरा कैसा नाता?

345.35.34

कुम्भे भग्ने क्षते क्षीणे कुम्भाकाशस्य का क्षतिः । पिशाचक इवादृश्यो मनो नामोदितं मुधा ॥ ३४ ॥

kumbhe bhagne kṣate kṣīṇe kumbhākāśasya kā kṣatiḥ | piśācaka ivādṛśyo mano nāmoditaṃ mudhā || 34 ||

When a pot breaks, is damaged, or wears away, what harm comes to the space inside the pot? Just so, this thing called the mind, invisible like a little ghost, has arisen for nothing.

घड़ा टूटे, फूटे या घिस जाए, तो घड़े के भीतर के आकाश को क्या हानि होती है? वैसे ही, मन नाम की यह चीज़, जो एक छोटे भूत की तरह अदृश्य है, यूँ ही व्यर्थ उठ खड़ी हुई है।

355.35.35

केन संबध्यते व्योम केन संबाध्यते मनः । शरीरे शतधा याते खण्डना का शरीरिणः ॥ ३५ ॥

kena saṃbadhyate vyoma kena saṃbādhyate manaḥ | śarīre śatadhā yāte khaṇḍanā kā śarīriṇaḥ || 35 ||

By what is the sky bound? By what is the mind troubled? When the body breaks into a hundred pieces, what division befalls the one who dwells in it?

आकाश किससे बँधा है? मन किससे व्याकुल होता है? जब शरीर सौ टुकड़ों में बिखर जाए, तो उसमें रहने वाले को क्या हानि होती है?

365.35.36

अभवत्पूर्वमद्यैका संपन्नाऽतनुनिर्वृतिः । अन्यो भुङ्क्तेऽन्य आदत्तेऽप्यन्यस्यानर्थसंकटः ॥ ३६ ॥

abhavatpūrvamadyaikā saṃpannā'tanunirvṛtiḥ | anyo bhuṅkte'nya ādatte'pyanyasyānarthasaṃkaṭaḥ || 36 ||

Earlier it was this way; today a single, boundless peace has come to be. One enjoys, another takes, and the trouble belongs to yet a third.

पहले यह हाल था; आज एक विशाल शांति आ मिली है। कोई और भोगता है, कोई और लेता है, और मुसीबत किसी तीसरे की होती है।

375.35.37

अन्यः पश्यत्यहो मौर्ख्यं कस्येयं खलु चक्रिका । भुङ्क्ते प्रकृतिरादत्ते मनोदेहस्य संकटः ॥ ३७ ॥

anyaḥ paśyatyaho maurkhyaṃ kasyeyaṃ khalu cakrikā | bhuṅkte prakṛtirādatte manodehasya saṅkaṭaḥ || 37 ||

Another looks on: ah, what foolishness! Whose wheel is this indeed? Nature enjoys, nature takes; the trouble belongs to the mind and body.

कोई और देख रहा है: अरे, कैसी मूर्खता! यह चक्र आख़िर किसका है? प्रकृति भोगती है, प्रकृति लेती है; मुसीबत मन और शरीर की होती है।

385.35.38

दुष्टात्मा मौर्ख्यमस्तीह न किंचित्केवले क्षतिः । न मे भोगस्थितौ वाञ्छा न च भोगविवर्जने ॥ ३८ ॥

duṣṭātmā maurkhyaṃastīha na kiṃcitkevale kṣatiḥ | na me bhogasthitau vāñchā na ca bhogavivarjane || 38 ||

The foolishness belongs to the wicked self; the pure one alone suffers no harm at all. I have no wish for enjoyment to continue, nor for it to end.

मूर्खता उस दुष्ट अहंकार की है; अकेले शुद्ध तत्व को कोई हानि नहीं होती। न मुझे भोग बने रहने की चाह है, न भोग छोड़ने की।

395.35.39

यदायाति तदायातु यत्प्रयाति प्रयातु तत् । सुखेषु मम नापेक्षा नोपेक्षा दुःखवृत्तिषु ॥ ३९ ॥

yadāyāti tadāyātu yatprayāti prayātu tat | sukheṣu mama nāpekṣā nopēkṣā duḥkhavṛttiṣu || 39 ||

Let what comes, come; let what goes, go. I have no craving for pleasures, and no need to turn away from suffering.

जो आए, आए; जो जाए, जाए। न मुझे सुखों की चाह है, न दुखों से मुँह मोड़ने की ज़रूरत।

405.35.40

सुखदुःखान्युपायान्तु यान्तु वाप्यहमेषु कः । वासना विविधा देहे त्वस्तं चोदयमेव वा ॥ ४० ॥

sukhaduḥkhānyupāyāntu yāntu vāpyahameṣu kaḥ | vāsanā vividhā dehe tvastaṃ codayameva vā || 40 ||

Let pleasures and pains come, or let them go — what am I amid these? Let the many impressions in the body set, or rise.

सुख-दुख आएँ, या चले जाएँ — इनके बीच मैं कौन हूँ? शरीर में तरह-तरह की आदतें उठें या शांत हो जाएँ।

415.35.41

प्रयान्तु नाहमेतासु न चैता मम काश्चन । एतावन्तमहं कालमज्ञानरिपुणा हतः ॥ ४१ ॥

prayāntu nāhame tāsu na caitā mama kāścana | etāvantamahaṃ kālamajñānaripuṇā hataḥ || 41 ||

Let them go; I am not caught up in them, nor are they mine at all. For so long a time I was struck down by the enemy, ignorance.

वे चली जाएँ; न मैं उनमें उलझा हूँ, न वे कभी मेरी थीं। इतने लंबे समय तक मैं अज्ञान नामक शत्रु से मारा गया।

425.35.42

हृत्वा विवेकसर्वस्वमेकान्तमवपोथितम्। वैष्णवेन प्रसादेन स्वसमुत्थेन चारुणा ॥ ४२ ॥

hṛtvā vivekasarvasvamekāntamavapothitam| vaiṣṇavena prasādena svasamutthena cāruṇā || 42 ||

It had robbed me of my whole wealth of discernment and crushed it completely; then, through Vishnu's own lovely, spontaneous grace,

उसने मेरे विवेक का सारा धन छीनकर उसे पूरी तरह कुचल दिया था; फिर, विष्णु की अपनी ही सुंदर, स्वतःस्फूर्त कृपा से,

435.35.43

इदानीं संपरिज्ञाय मयैष परिमोषितः। अहंकारपिशाचोऽयं शरीरतरुकोटरात् ॥ ४३ ॥

idānīṃ saṃparijñāya mayaiṣa parimoṣitaḥ| ahaṃkārapiśāco'yaṃ śarīratarukoṭarāt || 43 ||

having now fully recognized it, I have plundered this ego-ghost from the hollow in the tree that is my body.

अब इसे पूरी तरह पहचानकर, मैंने इस अहंकार-रूपी भूत को अपने शरीर-वृक्ष की खोखल से लूट लिया है।

445.35.44

परावबोधमन्त्रेण मयेदानीमपाकृतः। निरहंकारयक्षोऽयं मच्छरीरमहाद्रुमः ॥ ४४ ॥

parāvabodhamantreṇa mayedānīmapākṛtaḥ| nirahaṃkārayakṣo'yaṃ maccharīramahādrumaḥ || 44 ||

By the spell of supreme awakening, I have now driven it out: this great tree that is my body stands free of the ego-spirit.

परम बोध के मंत्र से मैंने अब इसे भगा दिया है: मेरे शरीर का यह विशाल वृक्ष अब अहंकार-रूपी यक्ष से मुक्त खड़ा है।

455.35.45

पुण्यतामलमायातः प्रफुल्ल इव राजते। प्रशान्तमोहदारिद्र्यो दुराशादोषसंक्षये ॥ ४५ ॥

puṇyatāmalamāyātaḥ praphulla iva rājate| praśāntamohadāridryo durāśādoṣasaṃkṣaye || 45 ||

Having come fully into purity, it shines like a tree in full blossom, the poverty of delusion stilled in it, the fault of false hope destroyed.

पूरी तरह पवित्रता को प्राप्त होकर, वह पूरी तरह खिले हुए वृक्ष जैसा चमकता है; उसमें मोह की दरिद्रता शांत हो चुकी है, झूठी आशा का दोष मिट चुका है।

465.35.46

विवेकधनसंभारान्स्थितोऽस्मि परमेश्वरः। ज्ञातं ज्ञातव्यमखिलं दृष्टा द्रष्टव्यदृष्टयः ॥ ४६ ॥

vivekadhanasaṃbhārānssthito'smi parameśvaraḥ| jñātaṃ jñātavyamakhilaṃ dṛṣṭā draṣṭavyadṛṣṭayaḥ || 46 ||

Having gained the whole wealth of discernment, I stand as the supreme lord. All that is to be known, I have known; all that is worth seeing, I have seen.

विवेक का सारा धन पाकर, मैं परम ईश्वर के रूप में खड़ा हूँ। जो कुछ जानने योग्य था, वह मैंने जान लिया है; जो कुछ देखने योग्य था, वह मैंने देख लिया है।

475.35.47

तत्प्राप्तमधुना येन नाप्राप्तमवशिष्यते । दिष्ट्या दूरोज्झितानर्थामपेतविषयोरगाम् ॥ ४७ ॥

tatprāptamadhunā yena nāprāptamavaśiṣyate | diṣṭyā dūrojhitānarthāmapetaviṣayoragām || 47 ||

Now I have attained that beyond which nothing remains unattained — by good fortune, a state far removed from misfortune, free of the serpent of sense-pleasures,

अब मैंने वह पा लिया है जिसके आगे कुछ भी पाना शेष नहीं रहता — सौभाग्य से, एक ऐसी अवस्था जो दुर्भाग्य से बहुत दूर है, इंद्रिय-सुखों के साँप से मुक्त,

485.35.48

संशान्तमोहनीहारां शान्ताशामृगतृष्णिकाम् । रजोरहितसर्वाशां शीतलोपशमद्रुमाम् ॥ ४८ ॥

saṃśāntamohanīhārāṃ śāntāśāmṛgatṛṣṇikām | rajorahitasarvāśāṃ śītalopaśamadrumām || 48 ||

whose mist of delusion is fully stilled, whose mirage of false hope has gone quiet, every hope free of passion's dust, a cool tree of perfect peace,

जिसमें मोह का कुहासा पूरी तरह थम गया है, जिसमें झूठी आशा का मृगजल शांत हो गया है, हर आशा रज से मुक्त है, जो शांति का शीतल वृक्ष है,

495.35.49

प्राप्तोऽस्मि विततां भूमिमुन्नतां पारमार्थिकीम् । स्तुत्या प्रणत्या विज्ञप्त्या शमेन नियमेन च ॥ ४९ ॥

prāpto'smi vitatāṃ bhūmimunnatāṃ pāramārthikīm | stutyā praṇatyā vijñaptyā śamen niyamen ca || 49 ||

I have attained this vast and exalted state of ultimate reality, through praise, through prostration, through humble entreaty, through tranquility, and through discipline.

मैंने यह विशाल और उन्नत परम सत्य की अवस्था स्तुति से, प्रणाम से, विनम्र प्रार्थना से, शांति से और संयम से पाई है।

505.35.50

लब्धोऽयं भगवानात्मा दृष्टश्चाधिगतः स्फुटम् । अहंकारपदातीतश्चिरात्संस्मृतिमागतः ॥ ५० ॥

labdho'yaṃ bhagavānātmā dṛṣṭaścādhigataḥ sphuṭam | ahaṃkārapadātītaścirātsaṃsmṛtimāgataḥ || 50 ||

This blessed Self has been gained, seen, and clearly realized — beyond the reach of the ego, and after so long, at last remembered.

यह पूज्य आत्मा प्राप्त हो गई है, देख ली गई है, और साफ़-साफ़ जान ली गई है — अहंकार की पहुँच से परे, और इतने लंबे समय बाद अंततः याद आ गई है।

515.35.51

स्वभावाद्भगवानात्मा विष्णोर्ब्रह्म सनातनम् । इन्द्रियोरगगर्तेषु मरणश्वभ्रभूमिषु ॥ ५१ ॥

svabhāvādbhagavānātmā viṣṇorbrahma sanātanam | indriyoragagarteṣu maraṇaśvabhrabhūmiṣu || 51 ||

By its own nature, the blessed Self is the eternal Brahman of Vishnu. In the pits of the senses' serpents, in the ground of death's chasms,

अपने स्वभाव से ही, पूज्य आत्मा विष्णु का सनातन ब्रह्म है। इंद्रियों के साँपों के गड्ढों में, मृत्यु की खाइयों की भूमि में,

525.35.52

तृष्णाकरञ्जकुञ्जेषु कामकोलाहलेषु च । वासनावनजालेषु जन्मकूपान्तरेषु च ॥ ५२ ॥

tṛṣṇākarañjakuñjeṣu kāmakolāhaleṣu ca | vāsanāvanajāleṣu janmakūpāntareṣu ca || 52 ||

in the thorny thickets of craving, in the noise of desire, in the tangled forests of old habits, in the depths of the wells of birth,

तृष्णा की कँटीली झाड़ियों में, वासना के शोर में, पुरानी आदतों के उलझे जंगलों में, जन्म के कुओं की गहराई में,

535.35.53

दुःखदावाग्निदाहेषु दुःखदावाग्निहारिषु । पातोत्पातदशालक्षैर्मज्जनोन्मज्जनभ्रमैः ॥ ५३ ॥

duḥkhadāvāgnidāheṣu duḥkhadāvāgnihāriṣu | pātotpātadaśālakṣairmajjjanonmajjjanabhramaiḥ || 53 ||

through the burnings of sorrow's wildfire, through its ravaging blaze, through hundreds of thousands of falls and calamities, through the whirl of sinking and rising,

दुख की जंगल की आग की जलन से, उसकी विनाशकारी लपट से, लाखों गिरावटों और मुसीबतों से, डूबने-उतराने के भँवर से,

545.35.54

आविर्भावतिरोभावैराशापाशविचेष्टनैः । अहं चिरमहंकारद्विषा समवमोषितः ॥ ५४ ॥

āvirbhāvatirobhāvairāśāpāśaviceṣṭanaiḥ | ahaṃ ciramahaṃkāradviṣā samavamoṣitaḥ || 54 ||

through appearings and disappearings, through the writhing noose of hope — I was, for so long, utterly plundered by the enemy, ego.

प्रकट होने और छिप जाने से, आशा के फंदे की छटपटाहट से — मैं इतने लंबे समय तक अहंकार नामक शत्रु से पूरी तरह लुटता रहा।

555.35.55

निशायामल्पवीर्यात्मा पिशाचेनेव जङ्गले । स्वयमेव त्वथेदानीं क्रियाशक्त्या स्वयैव हि ॥ ५५ ॥

niśāyāmalpavīryātmā piśācenaiva jaṅgale | svayameva tvathedānīṃ kriyāśaktyā svayaiva hi || 55 ||

Just as one weak in strength, at night in the wilderness, is seized by a ghost — so was I. But now, by my own power of action indeed,

जैसे रात में जंगल में कमज़ोर व्यक्ति को भूत पकड़ लेता है — वैसा ही मैं था। पर अब, अपनी ही क्रिया-शक्ति से,

565.35.56

शौरिणा व्यपदेशेन विवेकश्रीर्विबोधिता । प्रबुद्धे भवतीशाने तमहंकारराक्षसम् ॥ ५६ ॥

śauriṇā vyapadeśena vivekaśrīrvibodhitā | prabuddhe bhavatīśāne tamahaṃkārarākṣasam || 56 ||

through the name of Shauri, the glory of discernment was awakened; when you, O Lord, became awake — that ego-demon,

शौरि के नाम के बहाने विवेक की देवी जाग उठी; जब आप, हे ईश, जाग उठे — उस अहंकार-रूपी राक्षस को,

575.35.57

न पश्यामि नभोदीपे ज्वलिते तिमिरं यथा । तस्याहंकारयक्षस्य मनोविवरवासिनः ॥ ५७ ॥

na paśyāmi nabhodīpe jvalite timiraṃ yathā | tasyāhaṃkārayakṣasya manovivaravāsinaḥ || 57 ||

I no longer see, just as darkness is nowhere to be seen when the lamp of the sky blazes — that ego-spirit who dwells in the hollow of the mind,

मैं अब नहीं देखता, जैसे आकाश का दीया जल उठे तो अंधकार कहीं नज़र नहीं आता — उस अहंकार-रूपी यक्ष को, जो मन की खोखल में बसता था,

585.35.58

दीपस्येव प्रशान्तस्य न वेद्मि गतिमीश्वरः । दृष्ट एव त्वयीशाने पलायनपरायणः ॥ ५८ ॥

dīpasyaiva praśāntasya na vedmi gatimīśvaraḥ | dṛṣṭa eva tvayīśāne palāyanaparāyaṇaḥ || 58 ||

I do not know where it has gone, like the path of an extinguished lamp — it was seen, right before you, O Lord, bent on flight.

मुझे नहीं पता वह कहाँ गया, जैसे बुझे हुए दीये का मार्ग कोई नहीं जानता — वह आपके सामने ही, हे ईश, भागने पर तुला हुआ दिखा था।

595.35.59

संपन्नो मदहंकारश्चोरः सूर्योदये यथा । असदभ्युत्थिते तस्मिन्नहंकारे पिशाचवत् ॥ ५९ ॥

saṃpanno madahaṃkāraścoroḥ sūryodaye yathā | asadabhyutthite tasminnahaṃkāre piśācavat || 59 ||

My ego became like a thief caught at sunrise — that unreal ego had appeared only like a ghost.

मेरा अहंकार सूर्योदय पर पकड़े गए चोर जैसा हो गया — वह झूठा अहंकार तो बस भूत की तरह प्रकट हुआ था।

605.35.60

गते तिष्ठाम्यहं स्वस्थो निर्गोनस इव द्रुमः । शाम्यामि परिनिर्वामि जगत्यस्मिन्प्रबोधवान् ॥ ६० ॥

gate tiṣṭhāmyahaṃ svastho nirgonasa iva drumaḥ | śāmyāmi parinirvāmi jagatyasminprabodhavān || 60 ||

Now that he is gone, I stay at ease in myself, like a tree with no snake in it. I have grown calm, I have found complete peace, and I am awake in this world.

अब जब वह जा चुका है, मैं अपने भीतर आराम से हूँ, जैसे कोई ऐसा पेड़ जिसमें साँप न हो। मैं शांत हो गया हूँ, मुझे पूरी शांति मिल गई है, और मैं इस दुनिया में जागा हुआ हूँ।

615.35.61

तस्करेणोज्झितोऽस्मीति निवृर्तोऽस्मि चिरोदयम् । शैत्यमभ्यागतोस्म्यन्तः शान्ताशामृगतृष्णिकः ॥ ६१ ॥

taskareṇojjhito'smīti nivṛrto'smi cirodayam | śaityamabhyāgato'smyantaḥ śāntāśāmṛgatṛṣṇikaḥ || 61 ||

Thinking, the thief has let me go, I have turned back at long last. I have grown cool inside, and the mirage of my longing has gone quiet.

यह सोचकर कि चोर ने मुझे छोड़ दिया, मैं आखिरकार लौट आया हूँ। मैं भीतर से ठंडा हो गया हूँ, और मेरी चाहत का मृगजल अब शांत हो गया है।

625.35.62

प्रावृडम्बुभरस्नातः शान्तदाव इवाचलः । प्रमार्जितेहमित्यस्मिन्पदे स्वार्थविचारतः ॥ ६२ ॥

prāvṛḍambubharasnātaḥ śāntadāva ivācalaḥ | pramārjitehamityasminpade svārthavicārataḥ || 62 ||

Like a mountain bathed in the heavy rain of the monsoon, its wildfire put out, I have become clean in this state, by looking closely into my own true nature.

जैसे कोई पहाड़ बरसात की भारी बारिश में नहा जाए और उसकी जंगल की आग बुझ जाए, वैसे ही मैं इस हालत में साफ हो गया हूँ, अपने असली स्वरूप को गहराई से देखकर।

635.35.63

को मोहः कानि दुःखानि काः कदाशाः क आधयः । नरकस्वर्गमोक्षादिभ्रमाः सत्यामहंकृतौ ॥ ६३ ॥

ko mohaḥ kāni duḥkhāni kāḥ kadāśāḥ ka ādhayaḥ | narakasvargamokṣādibhramāḥ satyāmahankṛtau || 63 ||

What is delusion now? What are sorrows? What are bad desires? What are worries? Hell, heaven, freedom, and everything like them are only mistakes that show up when the feeling I am this is taken as real.

अब मोह क्या है? दुख क्या हैं? बुरी इच्छाएँ क्या हैं? चिंताएँ क्या हैं? नरक, स्वर्ग, मुक्ति और ऐसी सारी चीज़ें बस भ्रम हैं, जो तभी दिखती हैं जब मैं यही हूँ का यह एहसास सच माना जाए।

645.35.64

भित्तावेव प्रवर्तन्ते चित्रेहा न नभस्तले । अहंकारकलापित्ते चित्ते ज्ञानचमत्कृतिः । न राजतेंऽशुके म्लाने यथा कुङ्कुमरञ्जना ॥ ६४ ॥

bhittāveva pravartante citrehā na nabhastale | ahaṃkārakalāpitte citte jñānacamatkṛtiḥ | na rājateṃ'śuke mlāne yathā kuṅkumarañjanā || 64 ||

Picture-making happens only on a wall, not in the open sky. In a mind covered with the streaks of ego, the wonder of true knowledge does not shine, just as the colour of saffron does not show on a faded cloth.

तस्वीर बनाने का काम दीवार पर ही होता है, खुले आकाश में नहीं। जिस मन पर अहंकार की धारियाँ छाई हों, उसमें सच्चे ज्ञान की चमक नहीं दिखती, ठीक वैसे ही जैसे मुरझाए कपड़े पर केसर का रंग नहीं दिखता।

655.35.65

निरहंकारजलदे तृष्णासारविवर्जिते । भाति चित्तशरद्व्योम्नि स्वच्छता कान्तिशालिनी ॥ ६५ ॥

nirahaṃkārajalade tṛṣṇāsāravivarjite | bhāti cittaśaradvyomni svacchatā kāntiśālinī || 65 ||

When the cloud of ego has cleared away, and the rain of craving has stopped, the mind shines like an autumn sky, clear and beautifully bright.

जब अहंकार का बादल छँट जाता है और चाहत की बारिश रुक जाती है, तो मन शरद ऋतु के आकाश जैसा साफ और खूबसूरत उजाला बिखेरता है।

665.35.66

निरहंकारपङ्काय संप्रसन्नान्तराय च । मह्यमानन्दसरसे तुभ्यमात्मन्नमो नमः ॥ ६६ ॥

nirahaṃkārapaṅkāya saṃprasannāntarāya ca | mahyamānandasarase tubhyamātmannamo namaḥ || 66 ||

Salutations, again and again, my own self, to you, my lake of joy, free of the mud of ego, calm and clear all the way down.

बार-बार प्रणाम, हे मेरी आत्मा, तुझे, जो मेरे लिए आनंद की झील है, अहंकार के कीचड़ से मुक्त, और जो अंदर तक साफ और शांत है।

675.35.67

शान्तेन्द्रियोग्रग्राहाय क्षीणचित्तौर्ववह्नये । आनन्दाम्बुधये तुभ्यं मह्यमात्मन्नमो नमः ॥ ६७ ॥

śāntendriyogragrāhāya kṣīṇacittaurvavahnaye | ānandāmbudhaye tubhyaṃ mahyamātmannamo namaḥ || 67 ||

Salutations, again and again, my own self, to you, my ocean of joy, whose fierce crocodiles, the senses, have grown calm, and whose fire deep under the water, the fire of the mind, has died down.

बार-बार प्रणाम, हे मेरी आत्मा, तुझे, जो मेरे लिए आनंद का समुद्र है, जिसके भयानक मगरमच्छ यानी इंद्रियाँ अब शांत हो गई हैं, और जिसके भीतर पानी के नीचे की आग यानी मन की आग बुझ चुकी है।

685.35.68

गताहंकारमेघाय शान्ताशादाववह्नये । मह्यमानन्दशैलाय विभ्रान्ताय नमो नमः ॥ ६८ ॥

gatāhaṃkārameghāya śāntāśādāvavahnaye | mahyamānandaśailāya vibhrāntāya namo namaḥ || 68 ||

Salutations, again and again, to you, my mountain of joy, whose cloud of ego is gone, whose forest fire of desire has grown calm, and who now roams free.

बार-बार प्रणाम तुझे, जो मेरे लिए आनंद का पर्वत है, जिस पर से अहंकार का बादल हट गया है, जिसकी इच्छा की जंगल-आग शांत हो गई है, और जो अब आज़ाद होकर विचरता है।

695.35.69

प्रफुल्लानन्दपद्माय शान्तचिन्तामयोर्मवे । मह्यं सन्मानसायात्मंस्तुभ्यमन्तर्नमो नमः ॥ ६९ ॥

praPhullānandapadmāya śāntacintāmayormave | mahyaṃ sanmānasāyātmaṃstubhyamantarnamo namaḥ || 69 ||

Salutations, again and again, from within, my own self, to you, my true Manasa lake, whose lotus of joy has bloomed, and whose waves of worried thought have grown still.

भीतर से बार-बार प्रणाम, हे मेरी आत्मा, तुझे, जो मेरे लिए सच्चा मानसरोवर है, जिसका आनंद का कमल खिल उठा है, और जिसकी चिंता भरी लहरें अब थम गई हैं।

705.35.70

संविदाभासपक्षाय पद्मकोटरवासिने । सर्वमानसहंसाय स्वात्मनेऽन्तर्नमो नमः ॥ ७० ॥

saṃvidābhāsapakṣāya padmakoṭaravāsine | sarvamānasahaṃsāya svātmane'ntarnamo namaḥ || 70 ||

Salutations, again and again, from within, to my own self, the swan of every mind, whose wings are the shining light of awareness, who lives in the cup of the lotus.

भीतर से बार-बार प्रणाम मेरी अपनी आत्मा को, जो हर मन का हंस है, जिसके पंख चेतना की चमकती रोशनी हैं, और जो कमल की कटोरी में रहता है।

715.35.71

कलाकलितरूपाय निष्कलायामृतात्मने । सदोदिताय पूर्णात्मन् शशिने ते नमो नमः ॥ ७१ ॥

kalākalitarūpāya niṣkalāyāmṛtātmane | sadoditāya pūrṇātman śaśine te namo namaḥ || 71 ||

Salutations, again and again, to you, whole and complete self, the moon whose shape is made of changing phases, yet who has no parts at all, whose nature is nectar, and who is always risen and never sets.

बार-बार प्रणाम तुझे, हे पूर्ण आत्मा, जो वह चाँद है जिसका रूप बदलती कलाओं से बना है, फिर भी जिसका कोई हिस्सा नहीं, जिसका स्वभाव अमृत है, और जो हमेशा उगा रहता है, कभी डूबता नहीं।

725.35.72

सदोदिताय शान्ताय महाहृद्ध्वान्तहारिणे । सर्वगायाप्यदृश्याय चित्सूर्याय नमो नमः ॥ ७२ ॥

sadoditāya śāntāya mahāhṛddhvāntahāriṇe | sarvagāyāpyadṛśyāya citsūryāya namo namaḥ || 72 ||

Salutations, again and again, to the sun of awareness, always risen, calm, who clears away the great darkness of the heart, and who is present everywhere yet cannot be seen.

बार-बार प्रणाम चेतना के उस सूरज को, जो हमेशा उगा रहता है, शांत है, हृदय के घने अंधेरे को दूर करता है, और जो हर जगह है फिर भी दिखाई नहीं देता।

735.35.73

अस्नेहस्नेहदीपाय वृत्तिनिष्क्रान्तवर्तिने । स्वभावाधारधीराय चिद्दीपाय नमो नमः ॥ ७३ ॥

asnehasnehadīpāya vṛttiniṣkrāntavartine | svabhāvādhāradhīrāya ciddīpāya namo namaḥ || 73 ||

Salutations, again and again, to the lamp of awareness, burning with an oil that is not worldly oil, its wick gone beyond all flickering thought, steady, resting on its own true nature.

बार-बार प्रणाम चेतना के उस दीये को, जो बिना सांसारिक तेल के जलता है, जिसकी बाती हर हिलती-डुलती सोच से आगे निकल चुकी है, जो स्थिर है और अपने ही असली स्वभाव पर टिका है।

745.35.74

मदनानलसंतप्ते शीतेन मनसा मनः । भग्नमन्तर्मया तप्तमयसेव बलादयः ॥ ७४ ॥

madanānalasaṃtapte śītena manasā manaḥ | bhagnamantarmayā taptamayaseva balādayaḥ || 74 ||

With a cool mind, I have broken from within the mind that was burning with the fire of desire, the way heated iron is broken by force.

एक ठंडे मन से मैंने भीतर से उस मन को तोड़ दिया है जो इच्छा की आग में जल रहा था, ठीक वैसे ही जैसे गरम लोहे को ज़ोर लगाकर तोड़ा जाता है।

755.35.75

इन्द्रियेणेन्द्रियं छित्त्वा छित्त्वा च मनसा मनः । अहंकृतिमहंकृत्या छित्त्वा शेषो जयाम्यहम् ॥ ७५ ॥

indriyeṇendriyaṃ chittvā chittvā ca manasā manaḥ | ahaṃkṛtimahaṃkṛtyā chittvā śeṣo jayāmyaham || 75 ||

I cut one sense with another sense, I cut mind with mind, I cut the feeling of I with the making of I itself, and what is left of me has won.

मैंने एक इंद्रिय को दूसरी इंद्रिय से काटा, मन को मन से काटा, और मैं-पन के भाव को मैं-पन से ही काट दिया, और जो मेरा हिस्सा बचा है, वही जीत गया है।

765.35.76

भावेनाभावमाच्छिद्य हित्वा तृष्णामतृष्णया । निष्पिष्य प्रज्ञयाऽप्रज्ञां ज्ञोऽज्ञः सत्योसि ते नमः ॥ ७६ ॥

bhāvenābhāvamācchidya hitvā tṛṣṇāmatṛṣṇayā | niṣpiṣya prajñayā'prajñāṃ jño'jñaḥ satyosi te namaḥ || 76 ||

Having cut away not-being with being, having given up craving through freedom from craving, having ground down ignorance with knowledge, you who are both the one who knows and the one beyond knowing, you who are real, salutation to you.

अभाव को भाव से काटकर, चाहत को निष्चाहता से छोड़कर, अज्ञान को ज्ञान से पीसकर, हे तू जो जानने वाला भी है और जानने से परे भी है, हे तू जो सच है, तुझे प्रणाम।

775.35.77

मनसा मनसि च्छिन्ने निरहंकारतां गते । भावेन गलिते भावे स्वच्छस्तिष्ठामि केवलः ॥ ७७ ॥

manasā manasi chchinne nirahaṃkāratāṃ gate | bhāvena galite bhāve svacchastiṣṭhāmi kevalaḥ || 77 ||

When the mind has been cut by the mind and has reached a state with no ego, and when worldly existence has melted away through true being, I remain clear and alone.

जब मन को मन से काट दिया गया और वह बिना अहंकार की स्थिति में पहुँच गया, और जब सांसारिक भाव सच्चे होने से पिघल गया, तब मैं साफ और अकेला टिका रहता हूँ।

785.35.78

निर्भावं निरहंकारं निर्मनस्कमनीहितम् । केवलं स्पन्दशुद्धात्मन्येव तिष्ठति मे वपुः ॥ ७८ ॥

nirbhāvaṃ nirahaṃkāraṃ nirmanaskamanīhitam | kevalaṃ spandaśuddhātmanyeva tiṣṭhati me vapuḥ || 78 ||

Without a sense of being, without ego, without mind, without craving, my very body now rests only in the pure self, which is a single, pure stir of awareness.

बिना किसी भाव के, बिना अहंकार के, बिना मन के, बिना किसी चाहत के, मेरा यह शरीर अब केवल उस शुद्ध आत्मा में टिका है, जो चेतना की एक शुद्ध हलचल भर है।

795.35.79

हेलानुकम्पितानन्तविश्वेशादतिशायिनी । परमोपशमोपेता जातेयं मम निर्वृतिः ॥ ७९ ॥

helānukampitānantaviśveśādatiśāyinī | paramopaśamopetā jāteyaṃ mama nirvṛtiḥ || 79 ||

This peace of mine has come, joined with the highest calm. It is greater even than the joy that the endless lord of the universe gives merely through his play.

मेरी यह शांति आ गई है, सबसे ऊँची शांति के साथ जुड़कर। यह उस आनंद से भी बड़ी है जो अनंत ब्रह्मांड का स्वामी अपने खेल भर से देता है।

805.35.80

प्रशान्तमोहवेतालो गताहंकारराक्षसः । कदाशारूपिकोन्मुक्तो जातोऽस्मि विगतज्वरः ॥ ८० ॥

praśāntamohavetālo gatāhaṃkārarākṣasaḥ | kadāśārūpikonmukto jāto'smi vigatajvaraḥ || 80 ||

I have become one whose fever is gone. The ghost of delusion in me has grown calm, the demon of ego has left, and I am freed from the shape of wicked desire.

मैं अब वह हो गया हूँ जिसका ताप उतर चुका है। मेरे भीतर का मोह का भूत शांत हो गया है, अहंकार का राक्षस चला गया है, और मैं बुरी इच्छा के रूप से मुक्त हो गया हूँ।

815.35.81

तृष्णारज्जुगुणं छित्त्वा मच्छरीरकपञ्जरात् । न जाने क्व गतोड्डीय दुरहंकृतिपक्षिणी ॥ ८१ ॥

tṛṣṇārajjuguṇaṃ chittvā maccharīrakapañjarāt | na jāne kva gatoḍḍīya durahaṃkṛtipakṣiṇī || 81 ||

Cutting the strand of the rope of craving, the bird that was my wicked ego has flown out of the cage of my body. I do not know where it has gone.

चाहत की रस्सी का धागा काटकर, मेरा बुरा अहंकार, जो एक पंछी की तरह था, मेरे शरीर के पिंजरे से उड़ गया है। मुझे नहीं पता वह कहाँ गया।

825.35.82

उद्धूलिते घनाज्ञानकुलाये कायपादपात् । न जाने गत उड्डीय क्वाहंभावविहंगमः ॥ ८२ ॥

uddhūlite ghanājñānakulāye kāyapādapāt | na jāne gata uḍḍīya kvāhaṃbhāvavihangamaḥ || 82 ||

The nest of thick ignorance in the tree of my body has been broken apart, and the bird that was the feeling I have flown away. I do not know where.

मेरे शरीर रूपी पेड़ में बना घने अज्ञान का घोंसला टूट चुका है, और मैं-पन का भाव, जो एक पंछी की तरह था, उड़ गया है। मुझे नहीं पता वह कहाँ गया।

835.35.83

दुराशादीर्घदौरात्म्यधूसरा भोगभस्मना । भयभोगिहिता दिष्ट्या भूयस्यो वासनाः क्षताः ॥ ८३ ॥

durāśādīrghadourātmyadhūsarā bhogabhasmanā | bhayabhogihitā diṣṭyā bhūyasyo vāsanāḥ kṣatāḥ || 83 ||

Luckily, so many of my old habits of mind have now been destroyed, habits grown grey with long, wicked craving, turned to ash by worldly pleasures, that used to feed the snake of fear.

अच्छी बात है कि मेरे मन की कई पुरानी आदतें अब नष्ट हो गई हैं, वे आदतें जो लंबी बुरी चाहत से धूसर हो चुकी थीं, जो सांसारिक सुखों की राख से बनी थीं, और जो डर के साँप को खिलाया करती थीं।

845.35.84

एतावन्तमहं कालं कोऽभूवं चित्रमीदृशम् । येनाहमेष मिथ्यैव दृढाहंकारतां गतः ॥ ८४ ॥

etāvantamahaṃ kālaṃ ko'bhūvaṃ citramīdṛśam | yenāhameṣa mithyaiava dṛḍhāhaṃkāratāṃ gataḥ || 84 ||

For so long a time, what had I become? How strange it is that I had fallen, falsely, into such a firm feeling of I.

इतने लंबे समय तक मैं क्या बन गया था? यह कितना अजीब है कि मैं झूठे ही मैं-पन के इतने पक्के भाव में फँस गया था।

855.35.85

अद्याहमस्मि जातोऽयमहमद्य महामतिः । अहंकारमहाभ्रेण यत्कृष्णेनालमुज्झितः ॥ ८५ ॥

adyāhamasmi jāto'yamahamadya mahāmatiḥ | ahaṃkāramahābhreṇa yatkṛṣṇenālamujjhitaḥ || 85 ||

Today I am truly born. Today I have become a person of great wisdom, because I have been fully freed from the great, dark cloud of ego.

आज मैं सच में जन्मा हूँ। आज मैं बड़ी समझ वाला बन गया हूँ, क्योंकि मैं अहंकार के बड़े, काले बादल से पूरी तरह मुक्त हो गया हूँ।

865.35.86

दृष्टोऽयमात्मा भगवांस्तथैवाधिगतो मया । आलब्धश्चानुभूतोऽङ्गं स्वानुभूतौ नियोजितः ॥ ८६ ॥

dṛṣṭo'yamātmā bhagavāṃstathaivādhigato mayā | ālabdhaścānubhūto'ṅgaṃ svānubhūtau niyojitaḥ || 86 ||

This self, the lord, has been seen, and I have reached it exactly so. I have grasped it, I have felt it directly, my friend, and I am now settled in my own direct experience of it.

इस आत्मा को, जो भगवान है, मैंने देख लिया है, और मैं ठीक उसी तक पहुँच गया हूँ। मैंने उसे पकड़ लिया है, उसे सीधे महसूस कर लिया है, मेरे मित्र, और अब मैं अपने ही सीधे अनुभव में टिका हुआ हूँ।

875.35.87

गतास्पदं गतमननं गतैषणं तिरस्कृतं निपुणमहंकृतिभ्रमैः । निरीहितं व्यपगतरागरञ्जनं विकौतुकं प्रशममिदं गतं मनः ॥ ८७ ॥

gatāspadaṃ gatamananaṃ gataiṣaṇaṃ tiraskṛtaṃ nipuṇamahaṃkṛtibhramaiḥ | nirīhitaṃ vyapagatarāgarañjanaṃ vikautukaṃ praśamamidaṃ gataṃ manaḥ || 87 ||

This mind, with no more footing, no more thinking, no more longing, having set aside the clever tricks of ego-making, free of all striving, its colour of passion faded away, free of all eagerness, has come to rest.

यह मन, जिसकी कोई ज़मीन नहीं बची, जिसकी सोच खत्म हो गई, जिसकी चाहत मिट गई, जिसने अहंकार की चालाक चालों को छोड़ दिया, जो अब किसी कोशिश से मुक्त है, जिसका मोह का रंग उतर गया है, और जो हर उत्सुकता से मुक्त है, अब चैन में आ गया है।

885.35.88

दुरुत्तराः समविषमा महापदः सुदुःसहाः प्रभवनदीर्घदोषदाः । गताः क्षयं समधिगतो महेश्वरश्चिदद्वयोऽपगतमचित्त्वमन्तरे ॥ ८८ ॥

duruttarāḥ samaviṣamā mahāpadaḥ suduḥsahāḥ prabhavanadīrghadoṣadāḥ | gatāḥ kṣayaṃ samadhigato maheśvaraścidadvayo'pagatamacittvamantare || 88 ||

The great dangers, hard to get past, some smooth-looking and some rough, very hard to bear, that used to breed long harm, have all now been destroyed. I have fully reached the great lord, awareness with no second. Inside me, all trace of dull unawareness is gone.

वे बड़े संकट, जिन्हें पार करना कठिन था, कुछ सीधे दिखने वाले और कुछ उलझे हुए, जिन्हें सहना बहुत मुश्किल था, और जो लंबा नुकसान पैदा करते थे, अब सब नष्ट हो गए हैं। मैं पूरी तरह उस महान ईश्वर तक पहुँच गया हूँ, जो चेतना है और जिसका कोई दूसरा नहीं। मेरे भीतर से जड़ता और बेहोशी का हर अंश अब जा चुका है।