योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Utpatti, Chapter 92उत्पत्ति प्रकरण · सर्ग ९२

Book 3 of the Yoga Vasishtha, chapter 92 — 37 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उत्पत्ति प्रकरण, अध्याय 92 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

13.92.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्तवान्स भगवान्मया कमलसंभवः । रघूद्वह पुनः पृष्टो वाक्यमाक्षिप्य भूतपः ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktavānsa bhagavānmayā kamalasaṃbhavaḥ | raghūdvaha punaḥ pṛṣṭo vākyamākṣipya bhūtapaḥ || 1 ||

Vasishtha said: Brahma, the lord born from the lotus, had said this to me. Then, O best of the Raghus, I asked that lord of beings again, taking up his own words.

वसिष्ठ ने कहा कि कमल से जन्मे भगवान ब्रह्मा ने मुझसे यह कहा था। हे रघुकुल के श्रेष्ठ, फिर मैंने उन्हीं की बात पकड़कर उस प्राणियों के स्वामी से दोबारा पूछा।

23.92.2

त्वयैव भगवन्प्रोक्ताः शापमन्त्रादिशक्तयः । अमोघा इति ता एव कथं मोघाः कृताः पुनः ॥ २ ॥

tvayaiva bhagavanproktāḥ śāpamantrādiśaktayaḥ | amoghā iti tā eva kathaṃ moghāḥ kṛtāḥ punaḥ || 2 ||

O lord, you yourself said that the powers of a curse, a mantra and the like never fail. How then have those same powers now been made to fail?

हे भगवान, आपने ही कहा था कि श्राप, मंत्र आदि की शक्तियाँ कभी विफल नहीं होतीं। तो फिर वही शक्तियाँ अब विफल कैसे कर दी गईं?

33.92.3

शापेन मन्त्रवीर्येण मनोबुद्धीन्द्रियाण्यपि । सर्वाण्येव विमूढानि दृष्टानि किल जन्तुषु ॥ ३ ॥

śāpena mantravīryeṇa manobuddhīndriyāṇyapi | sarvāṇyeva vimūḍhāni dṛṣṭāni kila jantuṣu || 3 ||

By a curse, or by the power of a mantra, the mind, the intellect and the senses are all seen to become completely confused in living beings.

श्राप से या मंत्र की शक्ति से, मन, बुद्धि और इंद्रियाँ सब की सब जीवों में पूरी तरह भ्रमित होती देखी गई हैं।

43.92.4

यथैतौ पवनस्पन्दौ यथा स्नेहतिलौ यथा । अभिन्नौ तद्वदेवैतौ मनोदेहौ स एव तत् ॥ ४ ॥

yathaitau pavanaspandau yathā snehatilau yathā | abhinnautadvadevaitau manodehau sa eva tat || 4 ||

As the wind and its movement are not two different things, as oil and the sesame seed are not two different things, in the same way mind and body are not different from each other; the one is the other.

जैसे हवा और उसकी हलचल दो अलग चीज़ें नहीं हैं, जैसे तेल और तिल का बीज दो अलग चीज़ें नहीं हैं, वैसे ही मन और शरीर एक-दूसरे से अलग नहीं हैं; एक ही दूसरा है।

53.92.5

अथ नास्तीह वा देहः केवलं चेतसैव सः । मुधानुभूयते स्वप्नमृगतृष्णाद्विचन्द्रवत् ॥ ५ ॥

atha nāstīha vā dehaḥ kevalaṃ cetasaiva saḥ | mudhānubhūyate svapnamṛgatṛṣṇādvicandravat || 5 ||

Or else, the body does not exist here at all; it is the mind alone. It is felt in vain, like a dream, like a mirage, like a second moon seen by mistake.

या फिर यहाँ शरीर है ही नहीं, वह केवल मन ही है। वह व्यर्थ में ही अनुभव होता है, जैसे सपना, जैसे मृगतृष्णा, जैसे भूल से दिखने वाला दूसरा चाँद।

63.92.6

एकनाशे द्वयोरेव नाशोऽत्राभ्युपपद्यते । अवश्यं भवितुं मनोनाशे देहपरिक्षयः ॥ ६ ॥

ekanāśe dvayoreva nāśo'trābhyupapadyate | avaśyaṃ bhavituṃ manonāśe dehaparikṣayaḥ || 6 ||

When one of the two is destroyed, it follows that both are destroyed. When the mind is destroyed, the wasting away of the body must necessarily happen.

जब इन दोनों में से एक नष्ट होता है, तो यह मानना पड़ता है कि दोनों ही नष्ट होते हैं। जब मन नष्ट होता है, तो शरीर का नाश अवश्य होता है।

73.92.7

मनः शापादिभिर्दोषैः कथं नाक्रम्यते प्रभो । कथं आक्रम्यते वापि ब्रूहि मे परमेश्वर ॥ ७ ॥

manaḥ śāpādibhirdoṣaiḥ kathaṃ nākramyate prabho | kathaṃ ākramyate vāpi brūhi me parameśvara || 7 ||

O lord, how is it that the mind is not overpowered by the faults of a curse and the like? Or how is it overpowered? Tell me this, O supreme lord.

हे प्रभु, ऐसा कैसे है कि मन श्राप आदि दोषों से नहीं दबता? या फिर वह कैसे दब जाता है? हे परमेश्वर, मुझे यह बताइए।

83.92.8

ब्रह्मोवाच । न तदस्तिजगत्कोशे शुभकर्मानुपातिना । यत्पौरुषेण शुद्धेन न समासाद्यते जनैः ॥ ८ ॥

brahmovāca | na tadastijagatkośe śubhakarmānupātinā | yatpauruṣeṇa śuddhena na samāsādyate janaiḥ || 8 ||

Brahma said: There is nothing at all in the whole storehouse of this world which people who act well cannot obtain through pure human effort.

ब्रह्मा ने कहा कि इस संसार के भंडार में ऐसा कुछ भी नहीं है, जिसे अच्छे कर्म करने वाले लोग शुद्ध पुरुषार्थ से प्राप्त न कर सकें।

93.92.9

आब्रह्म स्थावरान्तं च सर्वदा सर्वजातयः । सर्व एव जगत्यस्मिन्द्विशरीराः शरीरिणः ॥ ९ ॥

ābrahma sthāvarāntaṃ ca sarvadā sarvajātayaḥ | sarva eva jagatyasmindiviśarīrāḥ śarīriṇaḥ || 9 ||

From Brahma down to the unmoving things, at all times, every kind of creature - all embodied beings in this world have two bodies.

ब्रह्मा से लेकर स्थावर वस्तुओं तक, हर समय, हर प्रकार के जीव - इस संसार में सभी देहधारियों के दो शरीर होते हैं।

103.92.10

एकं मनःशरीरं तु क्षिप्रकारि सदा चलम् । अकिंचित्करमन्यत्तु शरीरं मांसनिर्मितम् ॥ १० ॥

ekaṃ manaḥśarīraṃ tu kṣiprakāri sadā calam | akiṃcitkaramanyattu śarīraṃ māṃsanirmitam || 10 ||

One body is the mind-body, which always acts quickly and is always moving; the other body, made of flesh, can do nothing by itself.

एक शरीर मन-शरीर है, जो हमेशा तुरंत काम करता है और सदा चलायमान रहता है; दूसरा शरीर, जो मांस से बना है, अपने आप कुछ नहीं कर सकता।

113.92.11

तत्र मांसमयः कायः सर्वस्यैव च संगतः । सर्वैराक्रम्यते शापैस्तथा विद्यादिसंचयैः ॥ ११ ॥

tatra māṃsamayaḥ kāyaḥ sarvasyaiva ca saṃgataḥ | sarvairākramyate śāpais tathā vidyādisaṃcayaiḥ || 11 ||

Of these, the body made of flesh is joined to everything, and it is overpowered by everything - by curses as well as by stores of learning and spells.

इनमें से, मांस से बना शरीर हर चीज़ से जुड़ा रहता है, और वह हर चीज़ से दब जाता है - श्रापों से भी और विद्या तथा मंत्र आदि के संचय से भी।

123.92.12

मूकप्रायो ह्यशक्तोऽसौ दीनः क्षणविनश्वरः । पद्मपत्राम्बुचपलो दैवादिविवशस्थितिः ॥ १२ ॥

mūkaprāyo hy aśakto'sau dīnaḥ kṣaṇavinaśvaraḥ | padmapatrāmbucapalo daivādivivaśasthitiḥ || 12 ||

It is almost mute, powerless, wretched, perishable in a moment, as unsteady as a drop of water on a lotus leaf, its state helpless before fate and the like.

वह लगभग गूँगे के समान है, शक्तिहीन, दीन, एक क्षण में नष्ट होने वाला, कमल के पत्ते पर पड़ी पानी की बूँद जैसा चंचल, और भाग्य आदि के आगे बेबस।

133.92.13

मनोनाम द्वितीयोऽयं कायः कायवतामिह । स आयत्तोऽपि नायत्तो भूतानां भुवनत्रये ॥ १३ ॥

manonāma dvitīyo'yaṃ kāyaḥ kāyavatāmiha | sa āyatto'pi nāyatto bhūtānāṃ bhuvanatraye || 13 ||

This second body, called the mind, belongs to embodied beings here. Though it seems ruled by other things, it is actually not ruled by them, among creatures in the three worlds.

यह दूसरा शरीर, जिसे मन कहते हैं, देहधारियों का अपना है। तीनों लोकों के जीवों में यह भले ही दूसरी चीज़ों के अधीन दिखे, पर असल में वह किसी के अधीन नहीं है।

143.92.14

पौरुषं स्वमवष्टभ्य धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् । यदि तिष्ठत्यगम्योऽसौ दुःखानां तदनिन्दितः ॥ १४ ॥

pauruṣaṃ svamavaṣṭabhya dhairyaṃālambya śāśvatam | yadi tiṣṭhatyagamyo'sau duḥkhānāṃ tadaninditaḥ || 14 ||

If, holding on to its own manly effort and taking hold of lasting courage, it stands beyond the reach of sorrows, then it is blameless.

यदि यह मन अपने ही पुरुषार्थ को थामे रहे और सदा बनी रहने वाली धीरता को पकड़े रहे, और दुखों की पहुँच से परे बना रहे, तो वह निर्दोष है।

153.92.15

यथा यथासौ यतते मनोदेहो हि देहिनाम् । तथा तथासौ भवति स्वनिश्चयफलैकभाक् ॥ १५ ॥

yathā yathāsau yatate manodeho hi dehinām | tathā tathāsau bhavati svaniścayaphalaikabhāk || 15 ||

In whatever way this mind-body of embodied beings makes its effort, in that same way it becomes the sole receiver of the fruit of its own resolve.

देहधारियों का यह मन-शरीर जिस-जिस तरह प्रयत्न करता है, उसी-उसी तरह वह अपने ही निश्चय के फल को अकेला पाने वाला बनता है।

163.92.16

सफलो मांसदेहस्य न कश्चित्पौरुषक्रमः । मनोदेहस्य सफलं सर्वमेव स्वचेष्टितम् ॥ १६ ॥

saphalo māṃsadehasya na kaścitpauruṣakramaḥ | manodehasya saphalaṃ sarvameva svaceṣṭitam || 16 ||

No amount of manly effort of the flesh-body ever bears fruit; but for the mind-body, all of its own activity indeed bears fruit.

मांस के शरीर का कोई भी पुरुषार्थ कभी फल नहीं देता; पर मन के शरीर की तो हर एक क्रिया फल देती है।

173.92.17

पवित्रमनुसंधानं चेतः स्मरति सर्वदा । निष्फलास्तत्र शापाद्याः शिलायामिव सायकाः ॥ १७ ॥

pavitramanusaṃdhānaṃ cetḥ smarati sarvadā | niṣphalāstatra śāpādyāḥ śilāyāmiva sāyakāḥ || 17 ||

When the mind always remembers a pure resolve, then curses and the like become fruitless there, like arrows striking a rock.

जब मन हमेशा एक शुद्ध निश्चय को याद रखता है, तब वहाँ श्राप आदि निष्फल हो जाते हैं, जैसे चट्टान पर लगे बाण।

183.92.18

पतत्वम्भसि वह्नौ वा कर्दमे वा शरीरकम् । मनो यदनुसंधत्ते तदेवाप्नोति तत्क्षणात् ॥ १८ ॥

patatvambhasi vahnau vā kardame vā śarīrakam | mano yadanusaṃdhatte tadevāpnoti tatkṣaṇāt || 18 ||

Let this little body fall into water, or into fire, or into mud - whatever the mind fixes upon, that alone it obtains that very instant.

चाहे यह छोटा-सा शरीर पानी में गिरे, या आग में, या कीचड़ में - मन जिस चीज़ को पकड़ लेता है, वही उसे उसी क्षण मिल जाती है।

193.92.19

पुरुषातिशयः सर्वः सर्वभावोपमर्दने । ददात्यविघ्नेन फलं मनो हि मनसो मुने ॥ १९ ॥

puruṣātiśayaḥ sarvaḥ sarvabhāvopamardane | dadātyavighnena phalaṃ mano hi manaso mune || 19 ||

O sage, in overcoming every condition, all of a man's excellence comes to this: it is the mind alone that, without any obstacle, gives its fruit to the mind.

हे मुनि, हर स्थिति पर विजय पाने में मनुष्य की सारी श्रेष्ठता यही है - मन ही बिना किसी रुकावट के मन को उसका फल देता है।

203.92.20

पौरुषेण बलेनान्तश्चित्तं कृत्वा प्रियामयम् । कृत्रिमेन्द्रेण दुःखार्तिर्न दृष्टा सा मनागपि ॥ २० ॥

pauruṣeṇa balenāntaścittaṃ kṛtvā priyāmayaṃ | kṛtrimendreṇa duḥkhārtirna dṛṣṭā sā manāgapi || 20 ||

By the strength of his own effort, having made the mind within full of what was dear to him, through an artificial Indra, not even the slightest pain of suffering was seen.

अपने पुरुषार्थ के बल से भीतर के मन को प्रिय वस्तु से भर लेने पर, एक बनावटी इंद्र के द्वारा भी दुख की पीड़ा तनिक भी नहीं दिखी।

213.92.21

पौरुषेण मनः कृत्वा नीरागं विगतज्वरम् । माण्डव्येन जिताः क्लेशाः शूलप्रान्तेऽपितिष्ठता ॥ २१ ॥

pauruṣeṇa manaḥ kṛtvā nīrāgaṃ vigatajvaram | māṇḍavyena jitāḥ kleśāḥ śūlaprānte'pitīṣṭhatā || 21 ||

Having made the mind, through his own effort, free from passion and free from anguish, Mandavya conquered all afflictions even while he stood impaled on a stake.

अपने पुरुषार्थ से मन को राग-रहित और पीड़ा-रहित बनाकर, माण्डव्य ने शूल पर चढ़े रहते हुए भी सारे कष्टों को जीत लिया।

223.92.22

अन्धकूपस्थितेनापि मानसैर्यज्ञसंचयैः । ऋषिणा दीर्घतपसा संप्राप्तं वैबुधं पदम् ॥ २२ ॥

andhakūpasthitenāpi mānasairyajñasaṃcayaiḥ | ṛṣiṇā dīrghatapasā saṃprāptaṃ vaibudhaṃ padam || 22 ||

Even while sitting in a dark well, through the gathering of sacrifices performed in the mind, that sage of long penance reached the state of the gods.

अंधे कुएँ में बैठे रहते हुए भी, मन में किए गए यज्ञों के संचय से, वह दीर्घ तप वाला ऋषि देवताओं की स्थिति को प्राप्त हुआ।

233.92.23

इन्दुपुत्रैर्नरैरेव पुरुषाध्यवसायतः । ध्यानेन ब्रह्मता प्राप्ता सा मयापि न खण्ड्यते ॥ २३ ॥

induputrairnaraireva puruṣādhyavasāyataḥ | dhyānena brahmatā prāptā sā mayāpi na khaṇḍyate || 23 ||

By men who were sons of the moon, through human resolve alone, the state of Brahma was reached through meditation - even I cannot take that away.

चंद्रमा के पुत्र रहे मनुष्यों ने, केवल मानवीय दृढ़ निश्चय से, ध्यान द्वारा ब्रह्मा का पद पाया - उसे मैं भी खंडित नहीं कर सकता।

243.92.24

अन्येऽपि सावधाना ये धीराः सुरमहर्षयः । चित्तात्स्वमनुसंधानं न त्यजन्ति मनागपि ॥ २४ ॥

anye'pi sāvadhānā ye dhīrāḥ suramaharṣayaḥ | cittātsvamanusaṃdhānaṃ na tyajanti manāgapi || 24 ||

Other steady and wise great sages of the gods also do not give up, even a little, their own inward focus of the mind.

और भी जो धीर और सतर्क देव-महर्षि हैं, वे भी अपने मन के भीतर के लगाव को तनिक भी नहीं छोड़ते।

253.92.25

आधयो व्याधयश्चैव शापाः पापदृशस्तथा । न खण्डयन्ति तच्चित्तं पद्मघाताः शिलामिव ॥ २५ ॥

ādhayo vyādhayaścaiva śāpāḥ pāpadṛśastathā | na khaṇḍayanti taccittaṃ padmaghātāḥ śilāmiva || 25 ||

Mental worries, illnesses, curses, and evil looks alike do not break that mind, just as blows from a lotus do not break a stone.

मानसिक चिंताएँ, बीमारियाँ, श्राप और बुरी नज़र, ये सब उस मन को नहीं तोड़ पाते, जैसे कमल के प्रहार किसी चट्टान को नहीं तोड़ पाते।

263.92.26

ये चापि खण्डिताः केचिच्छापाद्यैराधिसायकैः। स्वविवेकाक्षमं तेषां मनो मन्ये विपौरुषम् ॥ २६ ॥

ye cāpi khaṇḍitāḥ kecicchāpādyairādhisāyakaiḥ| svavivekākṣamaṃ teṣāṃ mano manye vipauruṣam || 26 ||

And whoever's mind is broken by such things, by curses and other arrows of mental pain, I consider their mind, unable to use its own good sense, to be weak and unmanly.

और जिन लोगों का मन इन चीज़ों से, यानी श्राप जैसे मानसिक कष्ट के तीरों से टूट जाता है, मैं मानता हूँ कि उनका मन अपने विवेक का उपयोग करने में असमर्थ है, और कमज़ोर व नपुंसक है।

273.92.27

न कदाचन संसारे सावधानमना मनाक्। स्वप्नेऽपि कश्चिदृश्ये वा दोषजालैः खिलीकृतः ॥ २७ ॥

na kadācana saṃsāre sāvadhānamanā manāk| svapne'pi kaścidṛśye vā doṣajālaiḥ khilīkṛtaḥ || 27 ||

In this world, no one is ever even a little watchful in mind; whether in a dream or in the waking world one sees, he gets caught and made worthless by the web of his own faults.

इस संसार में कोई भी व्यक्ति कभी अपने मन के प्रति थोड़ा भी सचेत नहीं रहता; चाहे सपने में हो या जागती हुई दुनिया में देखी चीज़ों में, वह अपने दोषों के जाल में फँसकर बेकार हो जाता है।

283.92.28

मनसैव मनस्तस्मात्पौरुषेण पुमानिह। स्वकमेव स्वकेनैव योजयेत्पावने पथि ॥ २८ ॥

manasaiva manastasmātpauruṣeṇa pumāniha| svakameva svakenaiva yojayetpāvane pathi || 28 ||

Therefore, in this world, a man should control his mind by his mind alone, through his own effort; let him, by his own effort alone, set his own mind upon the pure path.

इसलिए इस संसार में मनुष्य को अपने पुरुषार्थ से मन के द्वारा ही मन को वश में करना चाहिए; वह अपने ही प्रयास से अपने मन को पवित्र मार्ग पर लगाए।

293.92.29

प्रतिभातं यदेवास्य यथाभूतं भवत्यलम्। क्षणादेव मनः पीनं बालवेतालवन्मुने ॥ २९ ॥

pratibhātaṃ yadevāsya yathābhūtaṃ bhavatyalam| kṣaṇādeva manaḥ pīnaṃ bālavetālavanmune || 29 ||

O sage, whatever appears before this mind becomes real for it at once; in a moment the mind grows solid, like a child's ghost.

हे मुनि, इस मन के सामने जो भी प्रकट होता है, वह उसके लिए तुरंत सच हो जाता है; एक ही क्षण में मन ठोस हो जाता है, जैसे किसी बच्चे का भूत।

303.92.30

प्रतिभासस्यानुपदं प्राक्तनीं स्थितिमुज्झति। कुलालकर्मानुपदं घटो मृत्पिण्डतामिव ॥ ३० ॥

pratibhāsasyānupadaṃ prāktanīṃ sthitimujjhati| kulālakarmānupadaṃ ghaṭo mṛtpinḍatāmiva || 30 ||

As soon as something new appears, the mind gives up its earlier state, just as a pot, right after the potter's work, gives up being a lump of clay.

जैसे ही कुछ नया प्रकट होता है, मन अपनी पहले की स्थिति छोड़ देता है, जैसे घड़ा कुम्हार का काम पूरा होते ही मिट्टी के पिंड होने की स्थिति छोड़ देता है।

313.92.31

प्रतिभासार्थतामेति क्षणादेव मनो मुने। स्पन्दमात्रात्मकं वारि यथा तुङ्गतरङ्गताम् ॥ ३१ ॥

pratibhāsārthatāmeti kṣaṇādeva mano mune| spandamātrātmakaṃ vāri yathā tuṅgataraṅgatām || 31 ||

O sage, the mind becomes, in an instant, the very thing it perceives, just as water, whose nature is mere motion, becomes a tall wave.

हे मुनि, मन एक ही क्षण में वही बन जाता है जो वह देखता है, जैसे पानी, जिसका स्वभाव केवल हिलना है, ऊँची लहर बन जाता है।

323.92.32

अनुसंधानमात्रेण सूर्यबिम्बेऽपि यामिनीम्। मनः पश्यत्यशुद्धाक्षश्चन्द्रबिम्बे द्वितामिव ॥ ३२ ॥

anusaṃdhānamātreṇa sūryabimbe'pi yāminīm| manaḥ paśyaty aśuddhākṣaścandrabimbe dvitāmiva || 32 ||

By mere fixed attention, the mind can see night even in the disc of the sun, just as a person with a faulty eye sees two moons in the disc of the moon.

केवल ध्यान लगाने भर से मन सूरज के गोले में भी रात देख सकता है, जैसे खराब आँख वाला व्यक्ति चाँद के गोले में दो चाँद देखता है।

333.92.33

यत्पश्यति तदेवाशु फलीभूतमिदं मनः। सह हर्षविषादाभ्यां भुङ्क्ते तस्मात्तदेव तत् ॥ ३३ ॥

yatpaśyati tadevāśu phalībhūtamidaṃ manaḥ| saha harṣaviṣādābhyāṃ bhuṅkte tasmāttadeva tat || 33 ||

Whatever this mind sees, that very thing quickly becomes its result; so, together with joy and sorrow, it experiences that same thing.

यह मन जो कुछ भी देखता है, वही जल्दी उसका फल बन जाता है; इसलिए वह हर्ष और दुःख दोनों के साथ उसी चीज़ को भोगता है।

343.92.34

प्रतिभानुपदं चेतश्चन्द्रेऽपि अग्निशिखाशतम्। दृष्ट्वा दाहमवाप्नोति दग्धं च परितप्यते ॥ ३४ ॥

pratibhānupadaṃ cetaścandre'pi agniśikhāśatam| dṛṣṭvā dāhamavāpnoti dagdhaṃ ca paritapyate || 34 ||

The instant such an idea appears, the mind, seeing hundreds of flames of fire even in the moon, gets burned, and once burnt, suffers in pain.

ऐसा विचार आते ही मन चाँद में भी सैकड़ों आग की लपटें देखकर जल जाता है, और जल जाने पर पीड़ा से तड़पता है।

353.92.35

प्रतिभानुपदं चेतः क्षारेऽपि हि रसायनम्। दृष्ट्वा पीत्वा परां तृप्तिं याति वल्गति नृत्यति ॥ ३५ ॥

pratibhānupadaṃ cetaḥ kṣāre'pi hi rasāyanam| dṛṣṭvā pītvā parāṃ tṛptiṃ yāti valgati nṛtyati || 35 ||

In the same way, the instant such an idea appears, the mind sees an elixir even in a caustic liquid, and after drinking it feels utterly content, leaps about, and dances.

उसी तरह, ऐसा विचार आते ही मन खारे पानी में भी अमृत देखता है, और उसे पीकर परम संतोष पाता है, उछलता है और नाचता है।

363.92.36

प्रतिभानुपदं चेतो व्योमन्यपि महावनम् । दृष्ट्वा लुनाति लूत्वा च पुनरारोपयत्यलम् ॥ ३६ ॥

pratibhānupadaṃ ceto vyomanyapi mahāvanam | dṛṣṭvā lunāti lūtvā ca punarāropayaty alam || 36 ||

In the same way, the instant such an idea appears, the mind sees a great forest even in the empty sky, cuts it down, and after cutting it, plants it right back again.

उसी तरह, ऐसा विचार आते ही मन खाली आकाश में भी एक बड़ा जंगल देखता है, उसे काट देता है, और काटने के बाद उसे फिर से लगा देता है।

373.92.37

इत्थं यदेव परिकल्पयतीन्द्रजालं क्षिप्रं तदेव परिपश्यति तात चेतः । नासज्जगन्न च सदित्यवगम्य नूनं लूनां दृशं विविधभेदवतीं जहीहि ॥ ३७ ॥

itthaṃ yadeva parikalpayatīndrajālaṃ kṣipraṃ tadeva paripaśyati tāta cetaḥ | nāsajjagann na ca sadityavagamya nūnaṃ lūnāṃ dṛśaṃ vividhabhedavatīṃ jahīhi || 37 ||

In this way, dear one, whatever magic show the mind conjures up, that very thing it soon sees fully before it. Knowing for certain that the world is neither unreal nor real, give up this fragmented way of seeing, which holds so many divisions.

इस तरह, हे प्रिय, मन जो भी जादू का खेल रचता है, वही वह जल्दी पूरी तरह देखने लगता है। यह निश्चित जानकर कि यह जगत न असत् है और न सत्, अपनी इस खंडित दृष्टि को छोड़ दो, जो इतने सारे भेदों से भरी है।