योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Utpatti, Chapter 82उत्पत्ति प्रकरण · सर्ग ८२

Book 3 of the Yoga Vasishtha, chapter 82 — 60 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उत्पत्ति प्रकरण, अध्याय 82 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Karkati the Demoness · chapters 68–83अध्याय 68–83

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

13.82.1

इति राजमुखाच्छुत्वा कर्कटी वनमर्कटीअवबुद्धपदान्तं स्वं जहौ मत्सरचापलम् ॥ १ ॥

iti rājamukhācchutvā karkaṭī vanamarkaṭīavabuddhapadāntaṃ svaṃ jahau matsaracāpalam || 1 ||

Hearing this from the king, Karkati, restless like a forest monkey, understood where her envy and fickleness ended, and she let go of it.

राजा की यह बात सुनकर करकटी ने, जो जंगल की बंदरिया जैसी चंचल थी, अपनी जलन और चंचलता का अंत समझ लिया और उसे छोड़ दिया।

23.82.2

अन्तःशीतलतामेत्य विश्रान्तिमपतापताम्प्राप्ता प्रावृण्मयूरीव सज्योत्स्नेव कुमुद्वती ॥ २ ॥

antaḥśītalatāmetya viśrāntimapatāpatāmprāptā prāvṛṇmayūrīva sajyotsneva kumudvatī || 2 ||

She became cool inside and found rest, free from her burning pain, like a peahen in the rainy season, like a pond of night lilies under moonlight.

वह भीतर से शीतल हो गई और उसे शांति मिली, उसकी जलन खत्म हो गई, जैसे बरसात में मोरनी को शांति मिलती है, जैसे चांदनी में कुमुदिनी खिल उठती है।

33.82.3

तथा राजगिरा तस्या आनन्द उदभूद्भृशम्गर्भेऽन्तः खे बलाकाया रवेणेव पयोमुचः ॥ ३ ॥

tathā rājagirā tasyā ānanda udabhūdbhṛśamgarbhe'ntaḥ khe balākāyā raveṇeva payomucaḥ || 3 ||

In this way, great joy rose in her from the king's words, like the joy that rises inside a female crane when she hears the sound of a raincloud.

इस तरह राजा की बातों से उसके भीतर बहुत बड़ा आनंद उठा, जैसे बादल की गरज सुनकर बगुलिन के भीतर आनंद उठता है।

43.82.4

राक्षस्युवाच अहो बत पवित्रेयं भवतोर्भाति शेमुषीअनस्तमितसारेण प्रबोधार्केण भासिता ॥ ४ ॥

rākṣasyuvācaaho bata pavitreyaṃ bhavatorbhāti śemuṣīanastamitasāreṇa prabodhārkeṇa bhāsitā || 4 ||

The demoness said, oh how pure is this wisdom of yours. It shines, lit by the sun of awakening whose light never sets.

राक्षसी बोली, अहा, आपकी यह बुद्धि कितनी पवित्र है। यह उस जागरण के सूरज से चमक रही है जिसकी रोशनी कभी नहीं डूबती।

53.82.5

शीता समरसा शुद्धा ज्योत्स्नेव शशिमण्डलात्विवेककणिकां श्रुत्वा भवतो हृदयादियम् ॥ ५ ॥

śītā samarasā śuddhā jyotsneva śaśimaṇḍalātvivekakaṇikāṃ śrutvā bhavato hṛdayādiyam || 5 ||

Cool, calm, and pure, like moonlight from the moon's disc, this drop of understanding I have received, hearing it from your heart.

यह ठंडी, शांत और शुद्ध है, जैसे चांद के मंडल से निकलने वाली चांदनी। आपके हृदय से निकली इस बात को सुनकर मुझे समझ की यह एक बूंद मिली है।

63.82.6

विवेकिनो जगत्पूज्याः सेव्या मन्ये भवादृशाःसत्सङ्गात्सविकासास्मि चन्द्रेणेव कुमुद्वती ॥ ६ ॥

vivekino jagatpūjyāḥ sevyā manye bhavādṛśāḥsatsaṅgātsavikāsāsmi candreṇeva kumudvatī || 6 ||

I think people with understanding like you, who are worshipped by the whole world, deserve to be served. By the company of good people I have opened up, like a pond of lilies opens up because of the moon.

मुझे लगता है कि आप जैसे समझदार लोग, जिन्हें सारी दुनिया पूजती है, सेवा के योग्य हैं। अच्छे लोगों का साथ पाकर मैं ऐसे खिल उठी हूं जैसे चांद के कारण कुमुदिनी खिल उठती है।

73.82.7

सौरभं कुसुमासङ्गादेव सत्सङ्गमाच्छुभम्वर्तते ह्यर्कसंपर्काद्विकासोऽम्बुरुहामिव ॥ ७ ॥

saurabhaṃ kusumāsaṅgādeva satsaṅgamācchubhamvartate hyarkasaṃparkādvikāso'mburuhāmiva || 7 ||

Fragrance comes only from touching a flower. In the same way, good comes only from the company of good people, just as lotuses open only by touching the sun.

खुशबू फूल को छूने से ही आती है। वैसे ही भलाई अच्छे लोगों के साथ रहने से ही मिलती है, जैसे कमल सूरज को छूने से ही खिलते हैं।

83.82.8

महतामेव संपर्कात्पुनर्दुःखं न बाधतेको हि दीपशिखाहस्तस्तमसा परिभूयते ॥ ८ ॥

mahatāmeva saṃparkātpunarduḥkhaṃ na bādhateko hi dīpaśikhāhastastamasā paribhūyate || 8 ||

Once you have touched greatness, sorrow can no longer trouble you again. After all, who holding a burning lamp in his hand is ever overcome by darkness?

महान लोगों का साथ मिल जाए तो दुख फिर परेशान नहीं करता। भला जिसके हाथ में जलता हुआ दीया हो, उसे अंधेरा कैसे दबा सकता है?

93.82.9

मयेमौ जङ्गलप्राप्तौ भवन्तौ भूमिभास्करौपूजनीयावतः शीघ्रमीहितं कथ्यतां शुभम् ॥ ९ ॥

mayemau jaṅgalaprāptau bhavantau bhūmibhāskaraupūjanīyāvataḥ śīghramīhitaṃ kathyatāṃ śubham || 9 ||

I have found you two here in this wilderness, like two suns come down to earth, and you deserve to be honoured. So tell me quickly, what good thing do you wish for?

इस जंगल में मुझे आप दोनों मिले हैं, जैसे धरती पर उतरे हुए दो सूरज हों, और आप पूजा के योग्य हैं। इसलिए जल्दी बताइए, आपकी क्या अच्छी इच्छा है?

103.82.10

राजोवाचास्मिन् जनपदे रक्षःकुलकाननमञ्जरिजनस्य बाधतेऽत्यन्तं सदा हृदयशूलनम् ॥ १० ॥

rājovācaasmin janapade rakṣaḥkulakānanamañjarijanasya bādhate'tyantaṃ sadā hṛdayaśūlanam || 10 ||

The king said, in this land, you flower of the demon clan's forest, a stabbing pain in the heart always torments the people terribly.

राजा बोला, हे राक्षस कुल के वन की कली, इस देश में लोगों को हमेशा हृदय में एक भयंकर दर्द चुभता रहता है।

113.82.11

यतः सर्वैव जनता तप्ता दृढविषूचिकामण्डले ननु तेनाहं निर्गतो रात्रिचर्यया ॥ ११ ॥

yataḥ sarvaiva janatā taptā dṛḍhaviṣūcikāmaṇḍale nanu tenāhaṃ nirgato rātricaryayā || 11 ||

Because all the people are suffering, gripped hard by cholera, that is why I have come out on this night round.

क्योंकि सारी प्रजा हैजे की जकड़ में बुरी तरह तड़प रही है, इसी कारण मैं रात में यह गश्त लगाने निकला हूं।

123.82.12

शूलादि हृदये नृणां न शाम्यति यदौषधैःततोऽहं त्वद्विधप्रोक्तमन्त्रार्थेन विनिर्गतः ॥ १२ ॥

śūlādi hṛdaye nṛṇāṃ na śāmyati yadauṣadhaiḥtato'haṃ tvadvidhaproktamantrārthena vinirgataḥ || 12 ||

Since the stabbing pain in people's hearts does not go away with any medicine, I set out relying on the power of a mantra spoken by someone like you.

क्योंकि लोगों के हृदय की यह चुभन किसी दवा से शांत नहीं होती, इसलिए मैं आप जैसी किसी की बताई मंत्र-शक्ति के भरोसे निकला हूं।

133.82.13

त्वादृशस्य च लोकस्य मुग्धलोकाभिघातिनःनिग्रहार्थं प्रवृत्तिर्मे सा च संपत्तिमेत्यलम् ॥ १३ ॥

tvādṛśasya ca lokasya mugdhalokābhighātinaḥnigrahārthaṃ pravṛttirme sā ca saṃpattimetyalam || 13 ||

My purpose in coming out was to stop someone like you, who strikes at innocent people, and now that purpose of mine has fully succeeded.

मेरा निकलने का मकसद आप जैसी किसी को रोकना था, जो निर्दोष लोगों पर वार करती है, और अब मेरा यह मकसद पूरी तरह पूरा हो गया है।

143.82.14

एतावदेव च शुभे त्वयाङ्गीक्रियतां वचःभूयो भवत्या प्राणा हि हिंसनीया न कस्यचित् ॥ १४ ॥

etāvadeva ca śubhe tvayāṅgīkriyatāṃ vacaḥbhūyo bhavatyā prāṇā hi hiṃsanīyā na kasyacit || 14 ||

Good lady, accept just this one word from me, from now on you must never again take the life of anyone.

हे शुभे, मेरी बस इतनी ही बात मान लीजिए, अब से आप फिर कभी किसी का प्राण मत लीजिए।

153.82.15

राक्षस्युवाचबाढमेवं करोम्यद्यप्रभृत्यवितथं प्रभोसत्यमेव न किंचिद्धि हिंसनीयं मयाधुना ॥ १५ ॥

rākṣasyuvācabāḍhamevaṃ karomyadyaprabhṛtyavitathaṃ prabhosatyameva na kiṃciddhi hiṃsanīyaṃ mayādhunā || 15 ||

The demoness said, yes my lord, I will do exactly this. Truly, from today onward I will never harm anything at all.

राक्षसी बोली, ठीक है स्वामी, मैं ऐसा ही करूंगी। सच में, आज से मैं किसी को भी कोई नुकसान नहीं पहुंचाऊंगी।

163.82.16

राजोवाच यद्येवं फुल्लपद्माक्षि परदेहैकभोजने किं स्याच्छरीरवृत्त्यै ते स्थिताया मत्समीहिते ॥ १६ ॥

rājovāca yadyevaṃ phullapadmākṣi paradehaikabhojane kiṃ syāccharīravṛttyai te sthitāyā matsamīhite || 16 ||

The king said, if that is so, lotus-eyed one, since the bodies of others are your only food, what will you eat to keep your body alive, now that you are keeping to my wish?

राजा बोला, अगर ऐसा है, हे कमल जैसी आंखों वाली, तो दूसरों के शरीर ही जब आपका इकलौता भोजन हैं, तो मेरी बात मानने के बाद आप अपना शरीर किस चीज से चलाएंगी?

173.82.17

राक्षस्युवाच षड्भिर्मासैर्गिरौ राजन्प्रबुद्धायाः समाधितः जाता भोजनसंकल्पाद्भोजनेच्छेयमद्य मे ॥ १७ ॥

rākṣasyuvāca ṣaḍbhirmāsairgirau rājan prabuddhāyāḥ samādhitaḥ jātā bhojanasaṃkalpādbhojaneccheyamadya me || 17 ||

The demoness said, o king, every six months, when I wake from deep meditation on the mountain, this hunger comes to me just from the thought of food, as it has come today.

राक्षसी बोली, हे राजन, हर छह महीने में जब मैं पहाड़ पर गहरे ध्यान से जागती हूं, तब केवल भोजन के खयाल से मुझे यह भूख लगती है, जैसे आज लगी है।

183.82.18

इदानीं शिखरं गत्वा तदेव ध्याननिश्चला यावदिच्छं सुखेनासे सजीवा शालभञ्जिका ॥ १८ ॥

idānīṃ śikharaṃ gatvā tadeva dhyānaniścalā yāvadicchaṃ sukhenāse sajīvā śālabhañjikā || 18 ||

Now I will go up to the peak and stay there unmoving in that same meditation. I will remain there happily, alive but still, like a carved wooden doll, for as long as I wish.

अब मैं उस चोटी पर जाकर उसी ध्यान में स्थिर हो जाऊंगी। मैं वहां जीवित रहते हुए भी एक लकड़ी की गुड़िया की तरह स्थिर, जब तक चाहूं, सुख से रहूंगी।

193.82.19

आमृतीं धारणां बद्ध्वा धारयामि शरीरकम् यथेच्छमथ कालेन त्यक्ष्यामीति मतिर्मम ॥ १९ ॥

āmṛtīṃ dhāraṇāṃ baddhvā dhārayāmi śarīrakam yathecchamatha kālena tyakṣyāmīti matirmama || 19 ||

I will fix my mind in a hold that keeps death away, keep this little body as long as I wish, and then in time give it up, this is my resolve.

मैं अपने मन को ऐसी पकड़ में बांधूंगी जो मौत को रोक दे, और अपने इस छोटे से शरीर को जब तक चाहूं रखूंगी, फिर समय आने पर इसे छोड़ दूंगी, यही मेरा इरादा है।

203.82.20

आशरीरपरित्यागमिदानीं न मया नृप हिंसनीयाः परप्राणास्तेनेदं मद्वचः शृणु ॥ २० ॥

āśarīraparityāgamidānīṃ na mayā nṛpa hiṃsanīyāḥ paraprāṇāstenaidam madvacaḥ śṛṇu || 20 ||

O king, until I give up this body, I will not harm any other being's life. So listen to this word of mine.

हे राजन, जब तक मैं यह शरीर नहीं छोड़ती, तब तक मैं किसी और के प्राण नहीं लूंगी। इसलिए मेरी यह बात सुनिए।

213.82.21

हिमवान्नाम शैलोऽस्ति शरच्चन्द्रांशुनिर्मलः । य उत्तराशाहृदये स्पृष्टपूर्वापरार्णवः ॥ २१ ॥

himavānnāma śailo'sti śaraccandrāṃśunirmalaḥ | ya uttarāśāhṛdaye spṛṣṭapūrvāparārṇavaḥ || 21 ||

There is a mountain called Himavan, as pure as the light of the autumn moon, which stands at the heart of the north and touches both the eastern and the western ocean.

हिमवान नाम का एक पहाड़ है, जो शरद ऋतु के चांद की किरणों जैसा उजला है, जो उत्तर दिशा के हृदय में खड़ा है और पूर्वी तथा पश्चिमी दोनों समुद्रों को छूता है।

223.82.22

तत्राहं निवसाम्यग्रे हेमशृङ्गदरीगृहे । आयसी मेघलेखेव कर्कटीनाम राक्षसी ॥ २२ ॥

tatrāhaṃ nivasāmyagre hemaśṛṅgadarīgṛhe | āyasī meghalekheva karkaṭīnāma rākṣasī || 22 ||

There, on its golden peak, I live in a cave, like a streak of cloud made of iron. I am the demoness named Karkati.

वहां उसकी सोने की चोटी पर एक गुफा में मैं रहती हूं, जैसे लोहे की बनी बादल की एक धारी हो। मेरा नाम करकटी है, मैं एक राक्षसी हूं।

233.82.23

तपसोपार्जितो ब्रह्मा जनतामारणेच्छया । विषूचिका प्राणहरा स्यां सूच्यात्मेति भो मया ॥ २३ ॥

tapasopārjito brahmā janatāmāraṇecchayā | viṣūcikā prāṇaharā syāṃ sūcyātmeti bho mayā || 23 ||

By performing austerities, wishing to kill people, I won a boon from Brahma, that I could become cholera, a taker of life, in the form of needle-like pain.

तपस्या करके, लोगों को मारने की इच्छा से, मैंने ब्रह्मा से यह वरदान पाया कि मैं हैजा बन जाऊं, प्राण लेने वाली, सुई जैसी चुभन के रूप में।

243.82.24

तस्मात्संप्राप्तवरया बहून्वर्षगणान्मया । भुक्ता विषूचिकात्वेन जनता जीवबाधनैः ॥ २४ ॥

tasmātsaṃprāptavarayā bahūnvarṣagaṇānmayā | bhuktā viṣūcikātvena janatā jīvabādhanaiḥ || 24 ||

So, once I had received that boon, for many years, I fed on people in the form of cholera, tormenting their lives.

तो यह वरदान पाकर मैंने कई सालों तक हैजे के रूप में लोगों को खाया, उनके जीवन को कष्ट देकर।

253.82.25

त्वया न गुणिनो हिंस्या इति मे ब्रह्मणा ततः । नियमार्थं महामन्त्रस्तदायत्तास्मि संस्थिता ॥ २५ ॥

tvayā na guṇino hiṃsyā iti me brahmaṇā tataḥ | niyamārthaṃ mahāmantras tadāyattāsmi saṃsthitā || 25 ||

Then Brahma told me, 'You must not harm virtuous people.' For this rule there is a great mantra, and I remain bound by it.

फिर ब्रह्मा ने मुझसे कहा, 'तुम अच्छे लोगों को नुकसान मत पहुंचाना।' इस नियम के लिए एक महामंत्र है, और मैं उसी के अधीन हूं।

263.82.26

सोऽयं प्रगृह्यतां तेन सर्वं हृदयशूलनम् । शममेष्यति लोकेऽस्मात्का कथा मत्कृते भ्रमे ॥ २६ ॥

so’yaṃ pragṛhyatāṃ tena sarvaṃ hṛdayaśūlanam | śamameṣyati loke'smātkā kathā matkṛte bhrame || 26 ||

Take up this mantra. Through it every stabbing pain in the heart in this world will calm down. Then what need is there to even speak of the confusion caused by me?

यह मंत्र ले लो। इससे दुनिया में दिल की हर तेज़ पीड़ा शांत हो जाएगी। फिर मेरी वजह से हुई घबराहट की तो बात ही क्या करनी।

273.82.27

विततैवास्मि हिंसायां यत्पुरा हिंसितं मया । जनस्य हृदयं तेन नाड्यो वैधुर्यमागताः ॥ २७ ॥

vitataivāsmi hiṃsāyāṃ yatpurā hiṃsitaṃ mayā | janasya hṛdayaṃ tena nāḍyo vaidhuryamāgatāḥ || 27 ||

I am simply continuing the harm I did before. Because of that, the channels of people's hearts have become disturbed.

मैं तो बस पहले किए गए नुकसान को आगे बढ़ा रही हूं। इसी वजह से लोगों के दिल की नाड़ियां बिगड़ गई हैं।

283.82.28

हिंसित्वा रक्तमांसानि संत्यक्ता ये महाजनाः । तेभ्यो विधुरनाडीभ्यो ये जातास्तेऽपि तादृशाः ॥ २८ ॥

hiṃsitvā raktamāṃsāni saṃtyaktā ye mahājanāḥ | tebhyo vidhuranāḍībhyo ye jātāste'pi tādṛśāḥ || 28 ||

Those many people whose blood and flesh I struck and then let go - the children born to them, from those disturbed channels, are affected in the same way.

जिन बहुत सारे लोगों का खून और मांस मैंने चोट पहुंचाई और फिर छोड़ दिया, उनकी बिगड़ी हुई नाड़ियों से जो बच्चे पैदा हुए, वे भी वैसे ही प्रभावित हैं।

293.82.29

राजन्विषूचिकामन्त्रः सोऽयं संपन्न एव ते । नहि सत्त्ववतामस्ति दुःसाध्यमिह किंचन ॥ २९ ॥

rājanviṣūcikāmantraḥ so'yaṃ saṃpanna eva te | nahi sattvavatāmasti duḥsādhyamihakiṃcana || 29 ||

O king, this mantra against cholera has indeed been obtained by you. For those who have inner strength, nothing here is too hard to achieve.

हे राजा, यह हैज़ा यानी विषूचिका का मंत्र तुम्हें मिल ही गया है। जिनमें भीतरी बल होता है, उनके लिए यहां कुछ भी असंभव नहीं है।

303.82.30

अतो दुर्नाडिकोशेषु शूलानां परिशान्तये । मन्त्रो यो ब्रह्मणा प्रोक्तो राजञ्शीघ्रं गृहाण तम् ॥ ३० ॥

ato durnāḍikośeṣu śūlānāṃ pariśāntaye | mantraḥ yo brahmaṇā prokto rājañśīghraṃ gṛhāṇa tam || 30 ||

So, to calm the stabbing pains in the disturbed body channels, take quickly, O king, the mantra spoken by Brahma.

इसलिए, बिगड़ी हुई नाड़ियों की तेज़ पीड़ा को शांत करने के लिए, हे राजा, ब्रह्मा का कहा हुआ यह मंत्र जल्दी ले लो।

313.82.31

आगच्छ निकटं नद्या गच्छामस्तत्र भूमिप । स्वाचान्ताभ्यां संयताभ्यां भवद्भ्यां सुमता ददे ॥ ३१ ॥

āgaccha nikaṭaṃ nadyā gacchāmastatra bhūmipa | svācāntābhyāṃ saṃyatābhyāṃ bhavadbhyāṃ sumatā dade || 31 ||

Come near the river, let us go there, O king. To you both, once you have rinsed yourselves and are restrained, I will give it with a kind heart.

नदी के पास आओ, हम वहां चलते हैं, हे राजा। तुम दोनों जब आचमन करके शांत हो जाओगे, तब मैं भले मन से यह तुम्हें दे दूंगी।

323.82.32

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति तस्यां तदा रात्र्यां राक्षसीमन्त्रिभूभृतः । जग्मुस्ते सरितस्तीरं मिथः संजातसौहृदाः ॥ ३२ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | iti tasyāṃ tadā rātryāṃ rākṣasīmantrabhūbhṛtaḥ | jagmuste saritastīraṃ mithaḥ saṃjātasauhṛdāḥ || 32 ||

Sri Vasishtha said: That night, the demoness, the minister and the king went to the riverbank together, having become friendly with one another.

श्री वसिष्ठ ने कहा, उस रात राक्षसी, मंत्री और राजा तीनों आपस में दोस्ती करके नदी के किनारे गए।

333.82.33

अन्वयव्यतिरेकेण राक्षस्याः सौहृदं तदा । ज्ञात्वा स्थितौ तौ स्वाचान्तावुभावन्तेनिवासिनौ ॥ ३३ ॥

anvayavyatirekeṇa rākṣasyāḥ sauhṛdaṃ tadā | jñātvā sthitau tau svācāntāvubhāvantenivāsinau || 33 ||

Having confirmed, by testing it both ways, the demoness's friendship, the two of them stood there rinsed, both staying at the river's edge.

राक्षसी की दोस्ती को दोनों तरीकों से परख कर पक्का जान लेने के बाद, वे दोनों आचमन करके वहीं नदी के किनारे खड़े रहे।

343.82.34

तया ब्रह्मोपदिष्टोऽसौ ततस्ताभ्यां यथाक्रमम् । स्नेहाद्विषूचिकामन्त्रः प्रदत्तो जपसिद्धिदः ॥ ३४ ॥

tayā brahmopadiṣṭo'sau tatastābhyāṃ yathākramam | snehaādviṣūcikāmantraḥ pradatto japasiddhidaḥ || 34 ||

Then, out of affection, she gave the two of them, in proper order, the mantra against cholera - the one Brahma had taught her - which grants success through recitation.

फिर प्रेम से उसने दोनों को बारी-बारी वह हैज़ा का मंत्र दिया, जो ब्रह्मा ने उसे सिखाया था, और जो जाप करने से सिद्ध हो जाता है।

353.82.35

ततः संजातसौहार्दौ तौ विसृज्य निशाचरी । यदा गन्तुं प्रवृत्तासौ तदा राजाब्रवीद्वचः ॥ ३५ ॥

tataḥ saṃjātasauhārdau tau visṛjya niśācarī | yadā gantuṃ pravṛttāsau tadā rājābravīdvacaḥ || 35 ||

Then, leaving the two of them who had now become her friends, when the night-wanderer was about to go, the king spoke these words.

फिर उन दोनों को छोड़कर, जो अब उसके दोस्त बन गए थे, जब वह रात में घूमने वाली जाने को हुई, तब राजा ने ये शब्द कहे।

363.82.36

राजोवाच । गुरुस्त्वं नौ महादेहे वयस्या च सुनिर्वृता । निमन्त्रयावहे यत्नाद्ग्रासाय तव सुन्दरि ॥ ३६ ॥

rājovāca | gurustvaṃ nau mahādehe vayasyā ca sunirvṛtā | nimantrayāvahe yatnādgrāsāya tava sundari || 36 ||

The king said: You are our teacher and our contented friend, great one. We two earnestly invite you, beautiful lady, to a meal.

राजा ने कहा, तुम हमारी गुरु हो और संतुष्ट मन वाली सखी भी, हे महाकाय। हम दोनों तुम्हें, हे सुंदरी, भोजन के लिए मन से बुलाते हैं।

373.82.37

न चास्मत्प्रणयं प्रीता वितथीकर्तुमर्हसि । सौहार्दं सुजनानां हि दर्शनादेव वर्धते ॥ ३७ ॥

na cāsmatpraṇayaṃ prītā vitathīkartumarhasi | sauhārdaṃ sujanānāṃ hi darśanādeva vardhate || 37 ||

And you, being pleased with us, should not make our request go in vain. For the friendship of good people grows only by meeting each other.

और तुम, हमसे प्रसन्न होकर, हमारी बात को खाली मत जाने देना। क्योंकि अच्छे लोगों की दोस्ती एक-दूसरे से मिलने से ही बढ़ती है।

383.82.38

लघुसौभाग्यसंयुक्तं कृत्वाकारं मनोरमम् । आगच्छास्मद्गृहं भद्रे तत्र तिष्ठ यथासुखम् ॥ ३८ ॥

laghusaubhāgyasaṃyuktaṃ kṛtvākāraṃ manoramam | āgacchāsmadgṛhaṃ bhadre tatra tiṣṭha yathāsukham || 38 ||

Take on a form that is delicate, charming and pleasing. Come to our house, good lady, and stay there as comfortably as you like.

एक हल्का, मनमोहक और सुंदर रूप बना लो। हमारे घर आओ, हे भद्रे, और वहां जैसे तुम्हें सुख मिले वैसे रहो।

393.82.39

राक्षस्युवाच । मुग्धस्त्रीरूपधारिण्यै दातुं शक्तोऽसि भोजनम् । संतर्पयसि मां केन राक्षसाकारधारिणीम् ॥ ३९ ॥

rākṣasyuvāca | mugdhastrīrūpadhāriṇyai dātuṃ śakto'si bhojanam | santarpayasi māṃ kena rākṣasākāradhāriṇīm || 39 ||

The demoness said: You can give food to me only if I hold the form of an innocent woman. But with what will you satisfy me when I hold the form of a demoness?

राक्षसी ने कहा, तुम मुझे तभी भोजन दे सकते हो जब मैं भोली स्त्री का रूप धारण करूं। पर जब मैं राक्षसी का रूप धारण करूं, तब किस चीज़ से मुझे तृप्त करोगे?

403.82.40

रक्षोन्नमेव संतुष्ट्यै न सामान्यजनाशनम् । पूर्वसिद्धस्वभावोऽयमादेहं न निवर्तते ॥ ४० ॥

rakṣonnam eva saṃtuṣṭyai na sāmānyajanāśanam | pūrvasiddhasvabhāvo'yam ādehaṃ na nivartate || 40 ||

Only demon-food satisfies me, not the food ordinary people eat. This nature was fixed long ago, and it does not leave me as long as I have this body.

मुझे तो सिर्फ राक्षसों का भोजन ही तृप्त करता है, आम लोगों का भोजन नहीं। यह स्वभाव बहुत पहले से तय हो चुका है, और जब तक यह शरीर है, यह मुझे नहीं छोड़ता।

413.82.41

राजोवाच । हेमस्रग्दामवलिता दिनानि कतिचिद्गृहे । मम स्त्रीरूपिणी तिष्ठ यावदिच्छमनिन्दिते ॥ ४१ ॥

rājovāca | hemasragdāmavalitā dināni katicidgṛhe | mama strīrūpiṇī tiṣṭha yāvadicchamanindite || 41 ||

The king said: Wearing garlands of gold, stay in my house for a few days in the form of a woman, blameless one, for as long as I wish.

राजा ने कहा, सोने की मालाएं पहनकर, स्त्री के रूप में मेरे घर में कुछ दिन रहो, हे निर्दोष, जब तक मैं चाहूं।

423.82.42

ततो दुष्कृतिनश्चौरान्वध्याञ्छतसहस्रशः । मण्डलेभ्यः समानीय ददे तुभ्यं सुभोजनम् ॥ ४२ ॥

tato duṣkṛtinaścaurānvadhyāñchatasahasraśaḥ | maṇḍalebhyaḥ samānīya dade tubhyaṃ subhojanam || 42 ||

Then, having gathered together, by the hundreds and thousands, wicked thieves condemned to death from different regions, I will give you good food.

फिर अलग-अलग इलाकों से सैकड़ों-हज़ारों बुरे चोर, जिन्हें मौत की सज़ा मिली है, इकट्ठा करके, मैं तुम्हें अच्छा भोजन दूंगा।

433.82.43

कान्तारूपं परित्यज्य गृहीत्वा राक्षसं वपुः । आदाय वध्याञ्छतशः पुरुषांस्तान्सुसंचितान् ॥ ४३ ॥

kāntārūpaṃ parityajya gṛhītvā rākṣasaṃ vapuḥ | ādāya vadhyāñchatataśaḥ puruṣāṃstānsusaṃcitān || 43 ||

Give up your beautiful form, take on a demon's body, and carry off those well-gathered men, condemned to death by the hundreds -

अपना सुंदर रूप छोड़कर, राक्षसी शरीर धारण करो, और उन इकट्ठा किए गए, मौत की सज़ा पाए सैकड़ों आदमियों को ले जाओ।

443.82.44

नयस्व हिमवच्छृंङ्गं तत्र भुङ्क्ष्व यथासुखम् । महाशनानामेकान्ते भोजनं हि सुखायते ॥ ४४ ॥

nayasva himavacchṛṃṅgaṃ tatra bhuṅkṣva yathāsukham | mahāśanānāmekānte bhojanaṃ hi sukhāyate || 44 ||

Carry them to a peak of the Himalaya, and eat there in comfort. For those with a huge appetite, eating alone is truly pleasant.

उन्हें हिमालय की किसी चोटी पर ले जाओ, और वहां आराम से खाओ। जिनकी भूख बहुत बड़ी होती है, उनके लिए अकेले खाना ही सुखद होता है।

453.82.45

तृप्ता निद्रां मनाक्कृत्वा भव भूयः समाधिभाक् । समाधिविरता भूयोऽप्यागत्य पुनरन्यदा ॥ ४५ ॥

tṛptā nidrāṃ manākkṛtvā bhava bhūyaḥ samādhibhāk | samādhiviratā bhūyo'pyāgatya punaranyadā || 45 ||

Once satisfied, take a little sleep, then become devoted to meditation again. When you rise from meditation, come again another time,

तृप्त होकर थोड़ी नींद ले लो, फिर से ध्यान में लग जाओ। जब ध्यान से उठो, तो दोबारा किसी और समय आना,

463.82.46

नेष्यस्यन्यान्वध्यजनान् हिंसा नैषां च धर्मतः । स्वधर्मेण च हित्वैव महाकरुणया समा ॥ ४६ ॥

neṣyasyanyānvadhyajanān hiṃsā naiṣāṃ ca dharmataḥ | svadharmeṇa ca hitvaiva mahākaruṇayā samā || 46 ||

you will take away other men condemned to death - by the standard of duty this is not violence against them. Acting by your own nature, and yet full of great compassion, you remain balanced.

तुम मौत की सज़ा पाए दूसरे लोगों को भी ले जाओगी - धर्म की दृष्टि से यह उनके साथ हिंसा नहीं है। अपने स्वभाव के अनुसार काम करते हुए भी, बड़ी करुणा से भरी हुई, तुम संतुलित बनी रहोगी।

473.82.47

त्वं समेष्यसि चावश्यं मां समाधिविरागिणी । असतामपि संरूढं सौहार्दं न निवर्तते ॥ ४७ ॥

tvaṃ sameṣyasi cāvaśyaṃ māṃ samādhivirāgiṇī | asatāmapi saṃrūḍhaṃ sauhārdaṃ na nivartate || 47 ||

And you will surely meet me again, once you have turned away from meditation. Even among the wicked, once friendship has taken root, it does not go away.

और तुम ध्यान से लौटकर ज़रूर मुझसे फिर मिलोगी। बुरे लोगों में भी अगर दोस्ती गहरी जड़ जमा ले, तो वह खत्म नहीं होती।

483.82.48

राक्षस्युवाच । युक्तमुक्तं त्वया राजन्करोम्येवमहं सखे । सौहार्देन प्रवृत्तस्य को वाक्यं नाभिनन्दति ॥ ४८ ॥

rākṣasyuvāca | yuktamuktaṃ tvayā rājankaromyevemahaṃ sakhe | sauhārdena pravṛttasya ko vākyaṃ nābhinandati || 48 ||

The demoness said: What you have said, king, is fitting. I will do just as you say, friend. Who does not welcome the words of one who speaks out of friendship?

राक्षसी ने कहा, तुमने जो कहा, हे राजा, वह ठीक है। मैं वैसा ही करूंगी, हे मित्र। दोस्ती से कहे गए शब्दों का स्वागत कौन नहीं करता?

493.82.49

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा राक्षसी तत्र संपन्ना सुविलासिनी । हारकेयूरकटकपट्टस्रग्दामधारिणी ॥ ४९ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā rākṣasī tatra saṃpannā suvilāsinī | hārakeyūrakaṭakapaṭṭasragdāmadhāriṇī || 49 ||

Sri Vasishtha said: After saying this, the demoness there became very charming and playful, wearing a necklace, armbands, bracelets, a silk sash, and a garland of flowers.

श्री वसिष्ठ बोले: यह कहकर वह राक्षसी वहीं बहुत सुंदर और मोहक बन गई। उसने हार, बाजूबंद, कंगन, रेशमी पट्टा और फूलों की माला पहन ली।

503.82.50

राजन्नागच्छ गच्छाम इत्युक्त्वा भूपमन्त्रिणौ । अग्रे गन्तुं प्रवृत्तौ तौ रात्रावनुससार सा ॥ ५० ॥

rājannāgaccha gacchāma ityuktvā bhūpamantrīṇau | agregantuṃ pravṛttau tau rātrāvanusasāra sā || 50 ||

She said, "O king, come, let us go." Then the king and the minister set out to go ahead, and she followed the two of them through the night.

उसने कहा, "हे राजा, आओ, चलें।" फिर राजा और मंत्री आगे चलने लगे, और रात भर वह उन दोनों के पीछे-पीछे चलती रही।

513.82.51

अथ ते पार्थिवगृहं प्राप्य तां रजनीं मिथः। कथयैकगृहे रम्ये क्षपयामासुरादृताः ॥ ५१ ॥

atha te pārthivagṛhaṃ prāpya tāṃ rajanīṃ mithaḥ| kathayaikagṛhe ramye kṣapayāmāsurādṛtāḥ || 51 ||

Then, reaching the king's house, the three of them spent that night together in one lovely room, talking with each other with care and respect.

फिर राजा के घर पहुँचकर, वे तीनों उस रात एक ही सुंदर कमरे में आदर के साथ आपस में बातें करते हुए बिताते रहे।

523.82.52

प्रभातेऽन्तःपुरे तस्थौ पुरन्ध्रीजनलीलया। राक्षसी मन्त्रिराजानौ स्वव्यापारौ बभूवतुः ॥ ५२ ॥

prabhāte'ntaḥpure tasthau purandhrījanalīlayā| rākṣasī mantrirājānau svavyāpārau babhūvatuḥ || 52 ||

At dawn, the demoness stayed in the inner rooms of the palace, acting the part of a married woman of the house; the minister and the king went about their own daily work.

सुबह होते ही वह राक्षसी महल के भीतरी कक्षों में रही और घर की एक विवाहित स्त्री जैसा व्यवहार करने लगी; मंत्री और राजा अपने-अपने रोज़ के काम में लग गए।

533.82.53

ततो दिवसषट्केन संचितानि महीभृता। नृपः परपुरेभ्योऽपि स्वमण्डलगणात्तथा ॥ ५३ ॥

tato divasaṣaṭkena saṃcitāni mahībhṛtā| nṛpaḥ parapurebhyo'pi svamaṇḍalagaṇāttathā || 53 ||

Then, within six days, the king had gathered together men sentenced to death, brought both from other cities and from his own kingdom.

फिर छह दिनों के भीतर राजा ने मृत्युदंड पाए हुए लोगों को इकट्ठा कर लिया, जो दूसरे नगरों से और अपने ही राज्य से लाए गए थे।

543.82.54

त्रीणि वध्यसहस्राणि तानि तस्यै तदा ददौ। सा बभूव निशा काले सैवोग्रा कृष्णराक्षसी ॥ ५४ ॥

trīṇi vadhyasahasrāṇi tāni tasyai tadā dadau| sā babhūva niśā kāle saivogrā kṛṣṇarākṣasī || 54 ||

He then gave her three thousand of those men sentenced to death. At night she became that same fierce, dark demoness again.

फिर उसने उन मृत्युदंड पाए लोगों में से तीन हज़ार लोग उसे दे दिए। रात होते ही वह फिर वही भयंकर, काली राक्षसी बन गई।

553.82.55

तानि वध्यसहस्राणि जग्राह भुजमण्डले। धारानिकरजालानि मेघमालेव कोटरे ॥ ५५ ॥

tāni vadhyasahasrāṇi jagrahā bhujamaṇḍale| dhārānikarajālāni meghamāleveva koṭare || 55 ||

She gathered those thousands of condemned men into the circle of her arms, the way a bank of clouds gathers lines of rainwater into a hollow of a mountain.

उसने उन हज़ारों मृत्युदंड पाए लोगों को अपनी बाँहों के घेरे में समेट लिया, जैसे बादलों की घटा पहाड़ की किसी खोह में पानी की धाराओं को समेट लेती है।

563.82.56

ययौ राजानमापृच्छ्य तदेव हिमवच्छिरःदरिद्रा लब्धहेमेव ग्रहेषूग्रशरीरिणी ॥ ५६ ॥

yayau rājānamāpṛcchya tadeva himavacchiraḥdaridrā labdhahemeva graheṣūgraśarīriṇī || 56 ||

Taking leave of the king, she went off to that same peak of the Himalaya, fierce in body among the seizing demonesses, like a poor woman who has just found gold.

राजा से विदा लेकर वह उसी हिमालय की चोटी की ओर चली गई; वह पकड़ लेने वाली राक्षसियों में सबसे भयंकर शरीर वाली थी, फिर भी वैसे चली जैसे कोई गरीब स्त्री सोना पाकर जाती है।

573.82.57

तत्र तृप्ता भृशं भुक्त्वा सुखं सुप्त्वा दिनत्रयमासीत्प्रबोधसुस्वस्था सा समाधिमतिः पुनः ॥ ५७ ॥

tatra tṛptā bhṛśaṃ bhuktvā sukhaṃ suptvā dinatrayamāsītprabodhasusvasthā sā samādhimatiḥ punaḥ || 57 ||

There, fully satisfied, she ate heartily and slept happily for three days. When she woke, she was well and at ease, and her mind turned again to deep meditation.

वहाँ वह पूरी तरह तृप्त होकर, मन भरकर खाकर और सुख से सोकर, तीन दिन रही। जागने पर वह स्वस्थ और सुखी थी, और उसका मन फिर गहरे ध्यान में लग गया।

583.82.58

पञ्चभिर्वा चतुर्भिर्वा वर्षैः सा संप्रबुद्ध्यतेतत्ततो मण्डलं याति तेन राजसभाजने ॥ ५८ ॥

pañcabhirvā caturbhirvā varṣaiḥ sā saṃprabudhyatetattato maṇḍalaṃ yāti tena rājasabhājane || 58 ||

After four or five years she wakes up again. Then from there she goes to that region, into that king's court.

चार या पाँच वर्षों बाद वह फिर जागती है। फिर वहाँ से वह उसी क्षेत्र में, उसी राजा की सभा में जाती है।

593.82.59

तत्र विश्रम्भगर्भाभिः कथाभिः कञ्चिदेव सास्थित्वा कालं गृहीत्वा तान्वध्यान्स्वास्पदमेत्यथ ॥ ५९ ॥

tatra viśrambhagarbhābhiḥ kathābhiḥ kaṃcideva sāsthitvā kālaṃ gṛhītvā tānvadhyānsvāspadametyatha || 59 ||

There she stayed for some time in friendly, trusting talk. Then, taking her time, she took those condemned men and went off to her own home.

वहाँ वह कुछ समय तक भरोसे भरी, आत्मीय बातचीत में रुकी रही। फिर समय लेकर उसने उन मृत्युदंड पाए लोगों को लिया और अपने घर चली गई।

603.82.60

जीवन्मुक्ततयैवमेव विपिने साद्यापि रक्षोङ्गना तस्मिन्नेव गिरौ स्थिता विचलितध्यानैकतानाशयातस्मिन्राजनि शान्तिमागतवति त्यक्तैषणेनात्मना तद्राष्ट्राधिपसौहृदैः स्वकवलानास्वादयन्ती चिरं ॥ ६० ॥

jīvanmuktatayaivameva vipine sādyāpi rakṣoṅganā tasminneva girau sthitā vicalitadhyānaikatānāśayātasminrājani śāntimāgatavati tyaktaiṣaṇenātmanā tadrāṣṭrādhipasauhṛdaiḥ svakavalānāsvādayantī ciraṃ || 60 ||

In this way, living free while still alive, that demon-woman remains even today in that same forest, staying on that same mountain, her single-pointed absorption in meditation broken from time to time. Even after that king had attained peace, she, her self free of all craving, kept tasting her own portion of food for a long time, through her friendship with the rulers who came to rule that kingdom after him.

इस तरह, जीते-जी मुक्त होकर, वह राक्षसी आज भी उसी जंगल में, उसी पहाड़ पर रहती है; उसका गहरे ध्यान में लगातार डूबे रहना बीच-बीच में टूट जाता है। जब वह राजा शांति को प्राप्त हो गया, तब भी वह, सब इच्छाओं से मुक्त होकर, उस राज्य पर उसके बाद राज करने वाले राजाओं की मित्रता के सहारे बहुत लंबे समय तक अपना भोजन का हिस्सा पाती रही।