योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Utpatti, Chapter 76उत्पत्ति प्रकरण · सर्ग ७६

Book 3 of the Yoga Vasishtha, chapter 76 — 16 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उत्पत्ति प्रकरण, अध्याय 76 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Karkati the Demoness · chapters 68–83अध्याय 68–83

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

13.76.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथाभवदसौ सूची कर्कटीराक्षसी पुनः । सूक्ष्मैव स्थौल्यमायाता मेघलेखेव वार्षिकी ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | athābhavadasau sūcī karkaṭīrākṣasī punaḥ | sūkṣmaiva sthaulyamāyātā meghalekheva vārṣikī || 1 ||

Vasishtha said: Then Karkati, who had become thin as a needle, grew stout again. Subtle as she was, she now became large, like a streak of cloud growing thick in the rainy season.

वशिष्ठ जी ने कहा, फिर कर्कटी, जो सुई जितनी पतली हो गई थी, फिर से मोटी हो गई। वह जो सूक्ष्म थी, अब बड़ी हो गई, जैसे बरसात में बादल की एक पतली लकीर घनी हो जाती है।

23.76.2

निजमाकाशमासाद्य किंचित्प्रमुदिता सती । वृहद्राक्षसभावं तद्बोधात्कञ्चुकवज्जहौ ॥ २ ॥

nijamākāśamāsādya kiñcitpramuditā satī | vṛhadrākṣasabhāvaṃ tadbodhātkañcukavajjahau || 2 ||

Reaching her own sky, feeling somewhat glad, she shed her huge demon form through that realization, the way a snake sheds its skin.

अपने आकाश में पहुंचकर, कुछ खुश होकर, उसने अपने बड़े राक्षसी रूप को उस समझ के कारण उतार फेंका, जैसे सांप अपनी केंचुली उतारता है।

33.76.3

तत्रैव ध्यायती तस्थौ बद्धपद्मासनस्थितिः । व्यालम्ब्य संविदं शुद्धां संस्थिता गिरिकूटवत् ॥ ३ ॥

tatraiva dhyāyatī tasthau baddhapadmāsanasthitiḥ | vyālambya saṃvidaṃ śuddhāṃ saṃsthitā girikūṭavat || 3 ||

She stayed right there, meditating, sitting locked in the lotus posture. Holding on to pure awareness, she remained still like a mountain peak.

वह वहीं ध्यान करती हुई बैठी रही, पद्मासन लगाकर। शुद्ध चेतना को थामे हुए, वह पहाड़ की चोटी की तरह स्थिर बनी रही।

43.76.4

अथ सा मासषट्केन ध्यानाद्बोधमुपागता । महाजलदनादेन प्रावृषीव शिखण्डिनी ॥ ४ ॥

atha sā māsaṣaṭkena dhyānādbodhamupāgatā | mahājaladanādena prāvṛṣīva śikhaṇḍinī || 4 ||

Then after six months, she rose from meditation into waking awareness, like a peahen roused by the great roar of clouds in the rainy season.

फिर छह महीने बाद, वह ध्यान से जागकर होश में आई, जैसे बरसात में बादलों की भारी गर्जना से मोरनी जाग उठती है।

53.76.5

प्रबुद्धा सा बहिर्वृत्तिर्बभूव क्षुत्परायणा । यावद्देहं स्वभावोऽस्य देहस्य न निवर्तते ॥ ५ ॥

prabuddhā sā bahirvṛttirbabhūva kṣutparāyaṇā | yāvaddēhaṃ svabhāvo'sya dēhasya na nivartatē || 5 ||

Now awake, her attention turned outward, and she became overcome by hunger, for as long as there is a body, this nature of the body does not go away.

जागते ही उसका ध्यान बाहर की ओर चला गया, और उसे बहुत भूख लगने लगी, क्योंकि जब तक शरीर है, तब तक शरीर का यह स्वभाव नहीं मिटता।

73.76.7

यदार्यगर्हितं यद्वा न्यायेन न समर्जितम् । तस्माद्ग्रासाद्वरं मन्ये मरणं देहिनामिदम् ॥ ७ ॥

yadāryagarhitaṃ yadvā nyāyena na samarjitam | tasmādgrāsādvaraṃ manye maraṇaṃ dehināmidam || 7 ||

I think death is better for an embodied being than eating food that the noble condemn, or that is not earned rightly.

जो भोजन भले लोग बुरा मानते हैं, या जो सही ढंग से नहीं कमाया गया, ऐसा भोजन खाने से तो देहधारी के लिए मर जाना बेहतर है, ऐसा मैं मानती हूं।

83.76.8

यदि देहं त्यजामीदं तन्न्यायोपार्जितं विना । न किंचिदस्ति निर्न्यायं भुक्तोऽर्थो हि गरायते ॥ ८ ॥

yadi dehaṃ tyajāmīdaṃ tannyāyopārjitaṃ vinā | na kiṃcidasti nirnyāyaṃ bhukto'rtho hi garāyate || 8 ||

If I give up this body without eating what is rightly earned, there is nothing wrong in that, for food eaten unjustly turns into poison.

अगर मैं यह शरीर उस भोजन के बिना ही त्याग दूं जो सही ढंग से कमाया गया हो, तो इसमें कुछ भी गलत नहीं है, क्योंकि अन्याय से खाया गया भोजन जहर बन जाता है।

93.76.9

यत्र लोकक्रमप्राप्तं तेन भुक्तेन किं भवेत् । न जीवितेन नो मृत्या किंचित्कारणमस्ति मे ॥ ९ ॥

yatra lokakramaprāptaṃ tena bhuktena kiṃ bhavet | na jīvitena no mṛtyā kiṃcitkāraṇamasti me || 9 ||

What would come from eating what comes only by the world's ordinary course? For me, neither life nor death is any reason at all.

जो कुछ दुनिया के सामान्य क्रम से मिलता है, उसे खाने से क्या होगा? मेरे लिए न तो जीने का कोई कारण है, न मरने का।

103.76.10

मनोमात्रमहं ह्यासं देहादिभ्रमभूषणम् । तच्छान्तं स्वावबोधेन देहादेहदृशौ कुतः ॥ १० ॥

manomātramahaṃ hyāsaṃ dehādibhramabhūṣaṇam | tacchāntaṃ svāvabodhena dehādehadṛśau kutaḥ || 10 ||

I was only mind, decorated with the delusion of a body and so on. That delusion has become quiet through my own awakening, so how can there now be any idea of with a body or without a body for me?

मैं केवल मन ही थी, जो शरीर वगैरह के भ्रम से सजी हुई थी। अपने ही बोध से वह भ्रम शांत हो गया है, तो अब मेरे लिए शरीर सहित या शरीर रहित जैसा कोई भाव कहां रहा?

113.76.11

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं स्थिता मौनवती शुश्राव गगनाद्गिरम् । रक्षःस्वरूपसंत्यागतुष्टेनोक्तां नभस्वता ॥ ११ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ sthitā maunavatī śuśrāva gaganādgiram | rakṣaḥsvarūpasantyāgatuṣṭenoktāṃ nabhasvatā || 11 ||

Vasishtha said: While she stayed like this, silent, she heard a voice from the sky, spoken by the wind, who was pleased that she had given up her demon form.

वशिष्ठ जी ने कहा, इस तरह चुपचाप बैठी हुई उसने आकाश से एक आवाज़ सुनी, जो हवा ने कही थी, जो उसके राक्षसी रूप छोड़ने से खुश था।

123.76.12

गच्छ कर्कटि मूढांस्त्वं ज्ञानेनाश्ववबोधय । मूढोत्तारणमेवेह स्वभावो महतामिति ॥ १२ ॥

gaccha karkaṭi mūḍhāṃstvaṃ jñānenāśvavabodhaya | mūḍhottāraṇameveha svabhāvo mahatāmiti || 12 ||

Go, Karkati, quickly awaken the ignorant ones with knowledge, for lifting up the ignorant is truly the nature of great souls here.

जाओ कर्कटी, ज्ञान से मूर्खों को जल्दी जगाओ, क्योंकि मूर्खों का उद्धार करना ही महान लोगों का असली स्वभाव है।

133.76.13

बोध्यमानो भवत्यापि यो न बोधमुपैष्यति । स्वनाशायैव जातोऽसौ न्याय्यो ग्रासो भवेत्तव ॥ १३ ॥

bodhyamāno bhavatyāpi yo na bodhamupaiṣyati | svanāśāyaiva jāto'sau nyāyyo grāso bhavettava || 13 ||

Whoever, even after being taught, will not come to understanding, is born only for his own destruction. He would be a rightful meal for you.

जो कोई सिखाने पर भी समझ हासिल नहीं करेगा, वह अपने ही विनाश के लिए पैदा हुआ है। वह तुम्हारे लिए उचित भोजन होगा।

143.76.14

श्रुत्वेत्यनुगृहीतास्मि त्वयेत्युक्तवती शनैः । उत्तस्थौ शैलशिखरात्क्रमादवरुरोह च ॥ १४ ॥

śrutvetyanugṛhītāsmi tvetyuktavatī śanaiḥ | uttasthau śailaśikharātkramādavaruroha ca || 14 ||

Hearing this, she said slowly, I have been blessed by you, and she rose up, and step by step came down from the mountain peak.

यह सुनकर उसने धीरे से कहा, मुझ पर तुम्हारी कृपा हुई है, और वह उठ खड़ी हुई, और धीरे-धीरे पहाड़ की चोटी से नीचे उतर आई।

153.76.15

अधित्यकामतीत्याशु गत्वा चोपत्यकातटान् । विवेश शैलपादस्थं किरातजनमण्डलम् ॥ १५ ॥

adhityakāmatītyāśu gatvā copatyakātaṭān | viveśa śailapādasthaṃ kirātajanamaṇḍalam || 15 ||

Quickly crossing the high plateau, and going down to the edges of the lower slopes, she entered a settlement of forest tribe people at the foot of the mountain.

ऊंचे पठार को जल्दी पार करके, और ढलानों के किनारों तक जाकर, वह पहाड़ की तलहटी में बसे वनवासी लोगों की बस्ती में घुस गई।

163.76.16

बह्वन्नपशुलोकौघद्रव्यशष्पौषधामिषम् । अनन्तमूलपानान्नमृगकीटखगादिकम् ॥ १६ ॥

bahvannapaśulokaughadravyaśaṣpauṣadhāmiṣam | anantamūlapānānnamṛgakīṭakhagādikam || 16 ||

There was plenty of food, cattle, crowds of people, goods, tender grass, herbs, meat, endless roots, drink and grain, deer, insects, birds, and the like.

वहां भरपूर भोजन, पशु, बहुत सारे लोग, सामान, कोमल घास, जड़ी-बूटियां, मांस, अनगिनत जड़ें, पीने की चीज़ें और अनाज, हिरण, कीड़े-मकोड़े, पक्षी, और ऐसी ही और चीज़ें थीं।

173.76.17

प्रचलितवलिताञ्जनाचलाभा हिमगिरिपादनिवेशितं सुदेशम् । तदनुगतवती निशाचरी सा निशि सुघनान्धतमिस्रमार्गभूमौ ॥ १७ ॥

prachalitavalitāñjanācalābhā himagiripādaniveśitaṃ sudeśam | tadanugatavatī niśācarī sā niśi sughanāndhatamisramārgabhūmau || 17 ||

That night wandering demoness, looking like a great shifting mountain of black collyrium, moved through that fine land at the foot of the snow covered mountain, at night, over ground where the path was thick with blinding darkness.

वह रात में घूमने वाली राक्षसी, काजल के एक बड़े हिलते-डुलते पहाड़ जैसी दिखती हुई, बर्फीले पहाड़ की तलहटी में बसी उस सुंदर धरती में, रात के समय, घने अंधेरे से भरे रास्ते पर आगे बढ़ी।