योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Utpatti, Chapter 75उत्पत्ति प्रकरण · सर्ग ७५

Book 3 of the Yoga Vasishtha, chapter 75 — 20 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उत्पत्ति प्रकरण, अध्याय 75 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Karkati the Demoness · chapters 68–83अध्याय 68–83

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

13.75.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ वर्षसहस्रेण तां पितामह आययौ । वरं पुत्रि गृहाणेति व्याजहार नभस्तलात् ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | atha varṣasahasreṇa tāṃ pitāmaha āyayau | varaṃ putri gṛhāṇeti vyājahāra nabhastalāt || 1 ||

Vasishtha said: Then, after a thousand years, the Grandfather Brahma came to her. Speaking from the sky, he said, "Daughter, ask for a boon."

वशिष्ठ बोले: फिर हज़ार साल बाद पितामह ब्रह्मा उसके पास आए। आकाश से बोलते हुए उन्होंने कहा, "बेटी, वरदान माँग लो।"

23.75.2

सूची कर्मेन्द्रियाभावाज्जीवमात्रकलावती । न किंचिद्व्याजहारास्मै चिन्तयामास केवलम् ॥ २ ॥

sūcī karmendriyābhāvājjīvamātrakalāvatī | na kiṃcidvyājahārāsmai cintayāmāsa kevalam || 2 ||

Suchi had no organs of action, being only a tiny spark of life, so she said nothing to him. She only thought, and nothing more.

सूची के पास काम करने वाली कोई इंद्रिय नहीं थी, वह तो बस जीवन की एक छोटी सी चिंगारी भर थी, इसलिए उसने उनसे कुछ नहीं कहा। वह बस मन में सोचती रही, बस इतना ही।

33.75.3

पूर्णास्मि गतसंदेहा किं वरेण करोम्यहम् । शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम् ॥ ३ ॥

pūrṇāsmi gatasandehā kiṃ vareṇa karomya aham | śāmyāmi parinirvāmi sukhamāse ca kevalam || 3 ||

I am complete, and all my doubt is gone. What will I do with a boon? I am at peace, I am fully at rest, and I stay happy, alone.

मैं पूरी हूँ, मेरा सारा संदेह मिट चुका है। मुझे वरदान से क्या करना है? मैं शांत हूँ, मैं पूरी तरह ठहरी हुई हूँ, और अकेली सुखपूर्वक रहती हूँ।

43.75.4

ज्ञातं ज्ञातव्यमखिलं शान्ता संदेहजालिका । स्वविवेको विकसितः किमन्येन प्रयोजनम् ॥ ४ ॥

jñātaṃ jñātavyamakhilaṃ śāntā saṃdehajālikā | svaviveko vikasitaḥ kimanyena prayojanam || 4 ||

Everything that needs to be known is known. The whole web of doubt has quieted down. My own understanding has opened up fully - what else do I need?

जो कुछ जानने योग्य था, वह सब जान लिया गया है। संदेह का पूरा जाल शांत हो चुका है। मेरी अपनी समझ पूरी तरह खिल चुकी है, अब मुझे और किसी चीज़ की क्या ज़रूरत है?

53.75.5

यथा स्थितेयमस्मीह संतिष्ठेयं तथैव हि । सत्यासत्यकलामेव त्यक्त्वा किमितरेण मे ॥ ५ ॥

yathā sthiteyamasmīha saṃtiṣṭheyaṃ tathaiva hi | satyāsatyakalāmeva tyaktvā kimitareṇa me || 5 ||

As I am now, standing here, so I shall remain. I have given up even the last trace of true and false - what else do I need?

मैं जैसी अभी हूँ, यहाँ जैसी टिकी हूँ, वैसी ही बनी रहूँगी। सच और झूठ का आखिरी अंश भी मैंने छोड़ दिया है, अब मुझे और किस चीज़ की ज़रूरत है?

63.75.6

एतावन्तमहं कालमविवेकेन योजिता । स्वसंकल्पसमुत्थेन वेतालेनेव बालिका ॥ ६ ॥

etāvantamahaṃ kālamavivekena yojitā | svasaṃkalpasamutthena vetāleneva bālikā || 6 ||

All this time I was tied to a lack of understanding, like a young girl bound to a ghost that had risen out of her own thinking.

इतने समय तक मैं समझ की कमी से बंधी रही, जैसे कोई छोटी लड़की अपने ही मन से पैदा हुए एक भूत से बंधी हो।

73.75.7

इदानीमुपशान्तोऽसौ स्वविचारणया स्वयम् । ईप्सितानीप्सितैरर्थः को भवेत्कलितैर्मम ॥ ७ ॥

idānīmupaśānto'sau svavicāraṇayā svayam | īpsitānīpsitairarthaḥ ko bhavetkalitairmam || 7 ||

Now that ghost has been calmed by my own inquiry, by myself. What use do I now have for the things I want or the things I do not want, when they come to me?

अब वह भूत मेरी अपनी खोज से, मेरे अपने आप से शांत हो चुका है। अब मुझे उन चीज़ों से क्या मतलब जो चाही या अनचाही मेरे सामने आती हैं?

83.75.8

इति निश्चययुक्तां तां सूचीं कर्मेन्द्रियोज्झिताम् । तूष्णींस्थिता सनियतिः स पश्यन्भगवान्स्थितः ॥ ८ ॥

iti niścayayuktāṃ tāṃ sūcīṃ karmendriyojjhitām | tūṣṇīṃsthitā saniyatiḥ sa paśyanbhagavānsthitaḥ || 8 ||

Seeing Suchi fixed in this certainty, without organs of action, staying silent, held by fate, the Lord Brahma stood there watching her.

सूची को इस निश्चय में स्थिर देखकर, बिना काम करने वाली इंद्रियों के, चुपचाप, नियति से बंधी हुई, भगवान ब्रह्मा वहाँ खड़े होकर उसे देखते रहे।

93.75.9

ब्रह्मा पुनरुवाचेदं वीतरागां प्रसन्नधीः । वरं पुत्रि गृहाण त्वं किंचित्कालं च भूतले ॥ ९ ॥

brahmā punaruvācedaṃ vītarāgāṃ prasannadhīḥ | varaṃ putri gṛhāṇa tvaṃ kiṃcitkālaṃ ca bhūtale || 9 ||

Then Brahma, with a clear and pleased mind, spoke again to her, who was free of all desire: "Daughter, accept a boon and stay on earth for some time."

फिर ब्रह्मा ने, प्रसन्न और स्वच्छ मन से, इच्छा-रहित उस सूची से फिर कहा, "बेटी, वरदान स्वीकार करो और कुछ समय पृथ्वी पर रहो।"

103.75.10

भोगान्भुक्त्वा ततः पश्चाद्गमिष्यसि परं पदम् । अव्यावृत्तिस्वरूपाया नियतेरेष निश्चयः ॥ १० ॥

bhogānbhuktvā tataḥ paścādgamiṣyasi paraṃ padam | avyāvṛttisvarūpāyā niyateresa niścayaḥ || 10 ||

After enjoying pleasures, you will afterward go to the highest state. This is the fixed decision of destiny, whose nature never turns back.

सुखों को भोगने के बाद, तुम बाद में सबसे ऊँचे पद को प्राप्त होगी। यह नियति का पक्का फैसला है, जो कभी पीछे नहीं मुड़ता।

113.75.11

तपसानेन संकल्पः सफलोऽस्तु तवोत्तमे । पीना भव पुनः शैले हिमकाननराक्षसी ॥ ११ ॥

tapasānen saṃkalpaḥ saphalo'stu tavottame | pīnā bhava punaḥ śaile himakānanarākṣasī || 11 ||

O excellent one, through this penance may your wish come true. Become full-bodied again, a demoness in the snow-covered forest on the mountain.

हे श्रेष्ठ, इस तप से तुम्हारा संकल्प पूरा हो। पहाड़ पर बर्फ़ीले जंगल में फिर से एक मोटे शरीर वाली राक्षसी बन जाओ।

123.75.12

यया पूर्वं वियुक्तासि तन्वा जलदरूपया । बीजान्तवृक्षता पुत्रि बृहद्वृक्षतया यथा ॥ १२ ॥

yayā pūrvaṃ viyuktāsi tanvā jaladarūpayā | bījāntavṛkṣatā putri bṛhadvṛkṣatayā yathā || 12 ||

Daughter, you will get back the body shaped like a cloud, from which you were once separated - just as the state of a tree hidden inside a seed becomes a big tree.

बेटी, जिस बादल जैसे शरीर से तुम पहले अलग हुई थी, वह तुम्हें फिर मिलेगा, जैसे बीज के भीतर छिपा हुआ पेड़ बड़ा पेड़ बन जाता है।

133.75.13

योगमेष्यसि भूयश्च तन्वान्तर्बीजरूपिणी । तयैव रससेकेन लतयेवाङ्कुरस्थितिः ॥ १३ ॥

yogameṣyasi bhūyaśca tanvāntarbījarūpiṇī | tayaiva rasasekena latayevāṅkurasthitiḥ || 13 ||

You will again join with the body, staying inside it in the form of a seed, and by that same flow of sap you will take root and grow, like the shoot of a creeper.

तुम फिर से शरीर से जुड़ जाओगी, उसके भीतर बीज के रूप में रहते हुए, और उसी रस के सिंचन से, बेल के अंकुर की तरह जड़ पकड़कर बढ़ोगी।

143.75.14

बाधां विदितवेद्यत्वान्न च लोके करिष्यसि । अन्तःशुद्धा स्पन्दवती शारदीवाभ्रमण्डली ॥ १४ ॥

bādhāṃ viditavedyatvānna ca loke kariṣyasi | antaḥśuddhā spandavatī śāradīvābhramaṇḍalī || 14 ||

Because you know what is to be known, you will not cause harm in the world. You will be pure inside, yet moving, like a cluster of clouds in autumn.

क्योंकि तुम वह जान चुकी हो जो जानने योग्य है, इसलिए तुम संसार में कोई नुकसान नहीं पहुँचाओगी। तुम भीतर से शुद्ध रहोगी, फिर भी हिलती-डुलती रहोगी, जैसे शरद ऋतु में बादलों का समूह।

163.75.16

व्यवहारात्मकध्यानधारणाधाररूपिणी । वातस्वभाववद्देहपरिस्पन्दाद्विलासिनी ॥ १६ ॥

vyavahārātmakadhyānadhāraṇādhārarūpiṇī | vātasvabhāvavaddhehaparispandādvilāsinī || 16 ||

You will be the support for meditation and concentration that takes the shape of ordinary dealings, playful because of the body's movement, like the way wind moves by its own nature.

तुम रोज़मर्रा के व्यवहार का रूप लेने वाले ध्यान और एकाग्रता का सहारा बनोगी, शरीर की हलचल से चंचल, जैसे हवा अपने स्वभाव से चलती है।

173.75.17

तदा विरोधिनी पुत्रि स्वकर्मस्पन्दरोधिनीन्यायेन क्षुन्निवृत्त्यर्थं भूतबाधां करिष्यसि ॥ १७ ॥

tadā virodhinī putri svakarmaspandarodhinīnyāyena kṣunnivṛttyarthaṃ bhūtabādhāṃ kariṣyasi || 17 ||

Then, daughter, opposing them, following the rule of one who checks the movement of her own past actions, you will trouble beings in order to satisfy hunger.

फिर, बेटी, विरोध करते हुए, अपने ही पुराने कर्मों की हलचल को रोकने वाले नियम के अनुसार, भूख मिटाने के लिए तुम प्राणियों को कष्ट दोगी।

183.75.18

भविष्यसि न्यायवृत्तिर्लोके त्वन्यायबाधिकाजीवन्मुक्ततया देहे स्वविवेकैकपालिका ॥ १८ ॥

bhaviṣyasi nyāyavṛttirloke tvanyāyabādhikājīvanmuktatayā dehe svavivekaikapālikā || 18 ||

You will follow just conduct in the world, yet you will trouble the unjust. Being freed while still alive, in the body you will be the sole guardian of your own understanding.

तुम संसार में न्यायपूर्ण आचरण करोगी, फिर भी अन्यायियों को कष्ट दोगी। जीते जी मुक्त रहते हुए, शरीर में तुम अपनी समझ की अकेली रखवाली करोगी।

193.75.19

इत्युक्त्वा गगनतलाज्जगाम देवः सूची सा भवतु ममेति किं विरोधःरागो वाब्जजवचनार्थवारणेऽस्मिन्नित्यन्तः स्वतनुमयी मनाग्बभूव ॥ १९ ॥

ityuktvā gaganatalājjagāma devaḥ sūcī sā bhavatu mameti kiṃ virodhaḥrāgo vābjajavacanārthavāraṇe'sminnityantaḥ svatanumayī manāgbabhūva || 19 ||

Having said this, the god went away from the sky. As for Suchi, she thought, "let it be so for me" - what objection or desire could there be about the meaning of the lotus-born one's words? So, deep inside, little by little, she began to take the shape of her own body.

यह कहकर देवता आकाश से चले गए। सूची ने सोचा, "मेरे लिए ऐसा ही हो" - कमल से जन्मे ब्रह्मा के वचन के अर्थ में भला क्या विरोध या इच्छा हो सकती थी? इसलिए भीतर ही भीतर, धीरे-धीरे, वह अपने ही शरीर का रूप लेने लगी।

203.75.20

प्रादेशः प्रथममभूत्ततोऽपि हस्तो व्यामश्चाप्यथ विटपस्ततोऽभ्रमालासोद्यत्स्वावयवलता बभौ निमेषात्संकल्पद्रुमकणिकाङ्कुरक्रमेण ॥ २० ॥

prādeśaḥ prathamamabhūttato'pi hasto vyāmaścāpyatha viṭapastato'bhramālāsodyatsvāvayavalatā babhau nimeṣātsaṃkalpadrumakaṇikāṅkurakrameṇa || 20 ||

First there was a hand-span, then a cubit, then a full arm's stretch, then something like a branch, then a mass like rising clouds - her limbs, sprouting like a creeper, shone out in an instant, growing step by step like a tree of intention sprouting from a seed.

पहले एक बित्ता भर, फिर एक हाथ भर, फिर पूरी बाँह भर, फिर एक डाली जैसा, फिर उठते बादलों के समूह जैसा - उसके अंग बेल की तरह फूटते हुए, पल भर में चमक उठे, जैसे बीज से संकल्प का पेड़ धीरे-धीरे अंकुरित होकर बढ़ता है।

213.75.21

तद्गात्राण्यविकलशक्तिमन्ति देहादुद्भूतान्यथ करणेन्द्रियाणि सम्यक्संकल्पद्रुमवनपुष्पवत्समन्ताद्बीजौघान्यलमभवंस्तिरोहितानि ॥ २१ ॥

tadgātrāṇyavikalaśaktimanti dehādudbhūtānyatha karaṇendriyāṇi samyaksaṃkalpadrumavanapuṣpavatsamantādbījaughānyalamabhavaṃstirohitāni || 21 ||

Then those limbs, full of their complete power, rose up from the body, and then the senses too rose up fully, all around, like flowers on the forest-tree of intention, coming out in plenty from the mass of seeds that had been hidden until then.

फिर वे अंग, अपनी पूरी शक्ति के साथ, शरीर से उभर आए, और फिर इंद्रियाँ भी पूरी तरह, चारों ओर, संकल्प के जंगल के पेड़ के फूलों की तरह, उन छिपे हुए बीजों के ढेर से भरपूर मात्रा में निकल आईं।