योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Utpatti, Chapter 63उत्पत्ति प्रकरण · सर्ग ६३

Book 3 of the Yoga Vasishtha, chapter 63 — 11 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उत्पत्ति प्रकरण, अध्याय 63 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

13.63.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदेतद्ब्रह्मतत्त्वं सर्वथा सर्वदैव सर्वत एव सर्वशक्ति सर्वाकारं सर्वेश्वरं सर्वगं सर्वमेवेति ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | yadetadbrahmatattvaṃ sarvathā sarvadaiva sarvata eva sarvaśakti sarvākāraṃ sarveśvaraṃ sarvagaṃ sarvameveti || 1 ||

Sri Vasishtha said: This reality called Brahman is, in every way and always and everywhere, all power, all form, the lord of all, present everywhere — it is everything itself.

श्री वशिष्ठ ने कहा - यह जो ब्रह्म-तत्व है, वह हर तरह से, हमेशा, हर जगह, सब शक्तियों वाला, सब रूपों वाला, सबका मालिक, हर जगह मौजूद है - वही सब कुछ है।

23.63.2

एष त्वात्मा सर्वशक्तित्वाच्च क्वचिच्चिच्छक्तिं प्रकटयति क्वचिच्छान्तिं क्वचिज्जडशक्तिं क्वचिदुल्लासं क्वचित्किंचिन्न किंचित्प्रकटयति ॥ २ ॥

eṣa tvātmā sarvaśaktitvācca kvaciccicchaktiṃ prakaṭayati kvacicchāntiṃ kvacijjaḍaśaktiṃ kvacidullāsaṃ kvacitkiṃcinna kiṃcitprakaṭayati || 2 ||

This self, because it has every power, shows the power of consciousness in one place, stillness in another, the power of inert matter in another, delight in another, and in another it shows nothing at all.

यह आत्मा, चूंकि इसमें हर तरह की शक्ति है, कहीं चेतना की शक्ति दिखाता है, कहीं शांति दिखाता है, कहीं जड़ पदार्थ की शक्ति दिखाता है, कहीं उमंग दिखाता है, और कहीं कुछ भी नहीं दिखाता।

33.63.3

यत्र यदा यदेवासौ यथा भावयति तत्र तदा तदेवासौ प्रपश्यति ॥ ३ ॥

yatra yadā yadevāsau yathā bhāvayati tatra tadā tadevāsau prapaśyati || 3 ||

Wherever, whenever, whatever, and however this self imagines, there, then, that very thing, in that very way, it sees.

यह आत्मा जहां, जब, जो और जैसे सोचता है, वहां, तभी, वही चीज़, उसी तरह से देखता है।

43.63.4

सर्वशक्तेर्हि या यैव यथोदेति तथैव सा ॥ ४ ॥

sarvaśakterhi yā yaiva yathodeti tathaiva sā || 4 ||

Whatever power belongs to the one who has every power, in whatever way it arises, it arises in exactly that way.

जिसमें हर शक्ति है, उसकी जो भी शक्ति उठती है, वह जिस तरह उठती है, ठीक उसी तरह होती है।

53.63.5

तदास्ति शक्तिर्नानारूपिणी सा स्वभावत इमाः शक्तयोऽयमात्मेति ॥ ५ ॥

tadāsti śaktirnānārūpiṇī sā svabhāvata imāḥ śaktayo'yamātmeti || 5 ||

Then that power exists taking many forms; by its own nature, these powers are this very self.

तब वह शक्ति कई रूप लेकर मौजूद रहती है; अपने स्वभाव से ही ये सब शक्तियां यही आत्मा हैं।

63.63.6

एवं विकल्पजालं व्यवहारार्थं धीमद्भिः परिकल्पितं लोके नत्वात्मनि विद्यते भेदः ॥ ६ ॥

evaṃ vikalpajālaṃ vyavahārārthaṃ dhīmadbhiḥ parikalpitaṃ loke natvātmani vidyate bhedaḥ || 6 ||

In this way, this whole net of distinctions has been made up by wise people in the world, for the sake of everyday dealing — but no difference actually exists in the self.

इस तरह भेद-भाव का यह पूरा जाल बुद्धिमान लोगों ने दुनिया में रोज़मर्रा के काम-काज के लिए बनाया है, पर आत्मा में कोई भेद है ही नहीं।

73.63.7

यथोर्मितरङ्गपयसां सागरे कटकाङ्गदकेयूरैर्वा हेम्नः । अवयवावयविनोः संवित्काल्पनिकी द्विता न वास्तवी ॥ ७ ॥

yathormitarangapayasāṃ sāgare kaṭakāṅgadakeyūrairvā hemaṇaḥ | avayavāvayavinoḥ saṃvitkālpanikī dvitā na vāstavī || 7 ||

Just as there are waves, ripples, and water in the ocean, or a bracelet, an armlet, and a bangle made of gold, the sense that the part and the whole are two separate things is a made-up idea, not a real one.

जैसे समंदर में लहर, तरंग और पानी होते हैं, या सोने से बना कड़ा, बाजूबंद और चूड़ी होते हैं - वैसे ही हिस्से और पूरे के बीच जो दो अलग चीज़ें दिखती हैं, वह सिर्फ बनावटी समझ है, असली नहीं।

83.63.8

यथा यच्चेत्यते हि तथैव तन्न बाह्यतो नान्तरतश्चैतत्समुदेति हि ॥ ८ ॥

yathā yaccetyate hi tathaiva tanna bāhyato nāntarataścaitatsamudeti hi || 8 ||

Whatever is perceived is exactly as it is perceived; and this does not arise from outside, nor does it arise from inside.

जो चीज़ जैसे दिखती है, वह वैसी ही है; और यह न बाहर से पैदा होती है, न अंदर से पैदा होती है।

93.63.9

सर्वात्मत्वात्समाभासं क्वचित्किंचित्प्रपश्यति ॥ ९ ॥

sarvātmatvātsamābhāsaṃ kvacitkiṃcitprapaśyati || 9 ||

Because it is the self of everything, wherever it looks, it sees something that appears just like itself.

चूंकि यह सबका आत्मा है, इसलिए जहां भी देखता है, वहां कुछ ऐसा ही दिखता है जो अपने जैसा लगे।

103.63.10

सर्वाकारमयं ब्रह्मैवेदं ततं मिथ्याज्ञानवद्भिः शक्तिशक्तिमत्त्वे अवयवावयविरूपे कल्पिते न पारमार्थिके ॥ १० ॥

sarvākāramayaṃ brahmaivedaṃ tataṃ mithyājñānavadbhiḥ śaktīśaktimattve avayavāvayavirūpe kalpite na pāramārthike || 10 ||

This is Brahman alone, made of every form, spread out everywhere. Those who hold false knowledge imagine a power and a possessor of power, a part and a whole, but this is only imagined, not real in the highest sense.

यह ब्रह्म ही सब रूपों से भरा हुआ और हर जगह फैला हुआ है। जिन्हें गलत समझ है, वे शक्ति और शक्तिवान, हिस्सा और पूरा - ऐसा मान लेते हैं, पर यह सिर्फ कल्पना है, असली में ऐसा नहीं है।

113.63.11

सद्वा भवत्वसद्वा चिद्यत्संकल्पयत्यभिनिविशति तत्तत्पश्यति सकला तत्सद्ब्रह्मैव चिद्भाति ॥ ११ ॥

sadvā bhavatvasadvā cidyatsaṃkalpayatyabhiniviśati tattatpaśyati sakalā tatsadbrahmaiva cidbhāti || 11 ||

Whether it be real or unreal, whatever consciousness intends and fixes itself upon, it sees exactly that; all of it is that real Brahman itself, shining as consciousness.

चाहे वह सच हो या झूठ, चेतना जो कुछ भी सोचती है और उसी में जम जाती है, वही देखती है; यह सब कुछ वही सच्चा ब्रह्म है, जो चेतना के रूप में चमक रहा है।