योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Nirvāṇa II, Chapter 193निर्वाण प्रकरण · सर्ग १९३

Book 7 of the Yoga Vasishtha, chapter 193 — 17 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, निर्वाण प्रकरण, अध्याय 193 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

17.193.1

श्रीराम उवाच । अनादिमध्यपर्यन्तं न देवा नर्षयो विदुः । यत्पदं तदिदं भाति क्व जगत्क्व च दृश्यता ॥ १ ॥

śrīrāma uvāca | anādimadhyaparyantaṃ na devā narṣayo viduḥ | yatpadaṃ tadidaṃ bhāti kva jagatkva ca dṛśyatā || 1 ||

Shri Rama said: Neither the gods nor the sages know the beginning, middle, or end of that which is eternal. That eternal reality is what shines here. Where is the world, and where is the perception of it?

श्री राम ने कहा: न तो देवता और न ही ऋषि अनादि, मध्य और अन्त को जानते हैं। जो अनन्त है, वही यहाँ चमकता है। दुनिया कहाँ है और उसकी दृश्यता कहाँ है?

27.193.2

द्वैताद्वैतसमुद्भेदवाक्यसंदेहविभ्रमैः । अलमस्माकमाशान्तमाद्यं रूपमनामयम् ॥ २ ॥

dvaitādvaitasamudbhedavākyasaṃdehavibhramaiḥ | alamasmākamāśāntamādyaṃ rūpamanāmayam || 2 ||

Doubts and confusions arising from the discussions on duality and non-duality are futile. Our ultimate goal is the primordial, flawless form that is eternal peace.

द्वैत और अद्वैत के विचारों से उत्पन्न संदेह और भ्रम व्यर्थ हैं। हमारा अंतिम लक्ष्य आदिम, दोषरहित शांति का रूप है।

37.193.3

व्योमनि व्योमभावानां प्रशान्तं यादृगासितम् । तादृक्चिद्व्योमनि स्फारत्रिजगद्व्योमभासनम् ॥ ३ ॥

vyomani vyomabhāvānāṃ praśāntaṃ yādṛgāsitam | tādṛkcidvyomani sphāratrijagadvyomabhāsanam || 3 ||

In the vast expanse of the sky, there is a state of tranquility as it is. Similarly, in the vast expanse of consciousness, the three worlds shine forth.

आकाश के विशाल विस्तार में, एक शांति की स्थिति है जैसी की है। इसी तरह, चेतना के विशाल विस्तार में, तीनों लोक चमकते हैं।

47.193.4

यथा व्योमनि व्योमत्वं दृषत्त्वं दृषदि स्थितम् । जलत्वं च जलस्यान्तर्जगत्त्वं चिद्धने तथा ॥ ४ ॥

yathā vyomani vyomatvaṃ dṛṣattvaṃ dṛṣadi sthitam | jalatvaṃ ca jalasyāntarjagattvaṃ ciddhane tathā || 4 ||

Just as the nature of the sky is inherent in the sky, and the nature of the seer is inherent in the seer, similarly, the nature of water is inherent in water, and the nature of the world is inherent in consciousness.

जैसे आकाश का स्वभाव आकाश में है, और देखने वाले का स्वभाव देखने वाले में है, इसी तरह, पानी का स्वभाव पानी में है, और दुनिया का स्वभाव चेतना में है।

57.193.5

साहंतादिजगद्दृश्यमाशाकाशविसार्यपि । महाचिदुदरं विद्धि खं शान्तं शून्यतोदितम् ॥ ५ ॥

sāhaṃtādijagaddṛśyamāśākāśavisāryapi | mahācidadaram viddhi khaṃ śāntaṃ śūnyatoditam || 5 ||

Know that the entire visible world, including the ego and other elements, expanded in the vast space of consciousness, is the great abode of consciousness, which is tranquil and described as emptiness.

जान लो कि पूरा दृश्य जगत, जिसमें अहंकार और अन्य तत्व शामिल हैं, चेतना के विशाल आकाश में फैला हुआ है, यह महान चेतना का निवास है, जो शांत और शून्यता के रूप में वर्णित है।

67.193.6

जीवस्यास्मिन्विमूढस्य परेऽपरिमितोदये । प्रस्फुरंश्चापि संसारपिशाच उपशाम्यति ॥ ६ ॥

jīvasyāsminvimūḍhasya pare'parimitodaye | prasphuraṃścāpi saṃsārapiśāca upaśāmyati || 6 ||

In the supreme, unlimited dawn, the deluded individual's worldly ghosts are pacified.

परम, अपरिमित उदय में, भ्रमित जीव के संसार के भूत शांत हो जाते हैं।

77.193.7

भेदोपलब्धिर्गलति व्यवहारवतोऽप्यलम् । जडस्येवाजडस्यैव वीचेरिव जलोदरे ॥ ७ ॥

bhedopalabdhirgalati vyavahāravato'pyalam | jaḍasyevājaḍasyeva vīceriva jalodare || 7 ||

The perception of difference disappears, even in worldly transactions, like the insentient and sentient in the ocean's womb.

भेद की उपलब्धि लुप्त हो जाती है, चाहे व्यवहार हो, जैसे जड़ और चेतन समुद्र के गर्भ में।

87.193.8

क्वाप्यज्ञानरवौ याते प्रतापाद्याकरे भृशम् । संसारसत्तादिवसो यात्यस्तं स निशागमः ॥ ८ ॥

kvāpyajñānaravau yāte pratāpādyākare bhṛśam | saṃsārasattādivaso yātyastaṃ sa niśāgamaḥ || 8 ||

When the roar of ignorance ceases in the intense light of knowledge, the night of worldly existence comes to an end.

जब अज्ञान का शोर ज्ञान के तीव्र प्रकाश में समाप्त हो जाता है, तब संसार की रात समाप्त हो जाती है।

97.193.9

भावाभावेषु कार्येषु जरामरणजन्मसु । ज्ञ आजवं जवीभावे तिष्ठन्नपि न तिष्ठति ॥ ९ ॥

bhāvābhāveṣu kāryeṣu jarāmaraṇajanmasu | jñā ājavam javībhāve tiṣṭhannapi na tiṣṭhati || 9 ||

In the affairs of existence and non-existence, old age, death, and birth, the wise one, though standing, does not stand.

अस्तित्व और अनस्तित्व के कार्यों में, जरा, मरण और जन्म में, ज्ञानी, खड़ा होने पर भी, खड़ा नहीं रहता।

107.193.10

नाविद्यास्ति ह न भ्रान्तिर्न दुःखं न सुखोदयः । विद्याऽविद्या सुखं दुःखमिति ब्रह्मैव निर्मलम् ॥ १० ॥

nāvidyāsti ha na bhrāntirna duḥkhaṃ na sukhodayāḥ | vidyā'vidyā sukhaṃ duḥkhamiti brahmaiva nirmalam || 10 ||

There is no ignorance, no delusion, no sorrow, no happiness. Knowledge, ignorance, happiness, and sorrow—all are the pure Brahman.

न अविद्या है, न भ्रांति है, न दुःख है, न सुख है। ज्ञान, अज्ञान, सुख, दुःख—सब शुद्ध ब्रह्म है।

117.193.11

परिज्ञातं सदेतत्तु यावद्ब्रह्मैव निर्मलम् । अपरिज्ञातमस्माकमब्रह्मात्म न विद्यते ॥ ११ ॥

parijñātaṃ sade tattu yāvadbrahmaiva nirmalam | aparijñātamasmākamabrahmaātma na vidyate || 11 ||

That which is known is the pure Brahman | That which is not known to us is not the non-Brahman self || 11 ||

जो ज्ञात है वह शुद्ध ब्रह्म है | जो हमारे लिए अज्ञात है वह अब्रह्म आत्मा नहीं है || ११ ||

127.193.12

प्रबुद्धोऽस्मि प्रशान्ता मे सर्वा एव कुदृष्टयः । शान्तं समं सोहमिदं खं पश्यामि जगत्त्रयम् ॥ १२ ॥

prabuddho'smi praśāntā me sarvā eva kudṛṣṭayaḥ | śāntaṃ samaṃ sohamidaṃ khaṃ paśyāmi jagattrayam || 12 ||

I am awakened, all my wrong perceptions are calmed | I see this peaceful and equal sky as the three worlds || 12 ||

मैं जाग्रत हूँ, मेरी सभी गलत धारणाएँ शान्त हो गई हैं | मैं इस शान्त और समान आकाश को तीनों लोकों के रूप में देखता हूँ || १२ ||

137.193.13

सम्यग्ज्ञातं यावदिदं जगद्ब्रह्मैव केवलम् । अज्ञातात्माभवद्ब्रह्म ज्ञातात्मन्यधुना स्थितम् ॥ १३ ॥

samyagjñātaṃ yāvadidaṃ jagadbrahmaiva kevalam | ajñātātmābhavadbrahma jñātātmanyadhunā sthitam || 13 ||

As much as this world is rightly known, it is only Brahman | The unknown self has now become the known Brahman || 13 ||

जितना यह जगत ठीक से ज्ञात है, उतना ही यह केवल ब्रह्म है | अज्ञात आत्मा अब ज्ञात ब्रह्म बन गया है || १३ ||

147.193.14

ज्ञाताज्ञातमनिर्भासं ब्रह्मैकमजरं तथा । शून्यत्वैकत्वनीलत्वरूपमेकं नभो यथा ॥ १४ ॥

jñātājñātamanirbhāsaṃ brahmaikamajaraṃ tathā | śūnyatvaikatvanīlatvarūpamekaṃ nabho yathā || 14 ||

The known and unknown, without manifestation, is the one eternal Brahman | Like the sky, it is one in emptiness, oneness, and blueness || 14 ||

ज्ञात और अज्ञात, अप्रकट, एक अजर ब्रह्म है | आकाश की तरह, यह शून्यता, एकता और नीलता में एक है || १४ ||

157.193.15

निर्वाणमासे गतशङ्कमासे निरीहमासे सुसुखेऽहमासे । यथास्थितं नित्यमनन्तमासे तदेवमासे न कथं समासे ॥ १५ ॥

nirvāṇamāse gataśaṅkamāse nirīhamāse susukhe'hamāse | yathāsthitaṃ nityamanantamāse tadevamāse na kathaṃ samāse || 15 ||

I am in Nirvana, free from doubts, free from desires, in great bliss | I am as I am, eternal and infinite, thus I am, not otherwise || 15 ||

मैं निर्वाण में हूँ, संदेह से मुक्त, इच्छा से मुक्त, महान सुख में | मैं जैसा हूँ, नित्य और अनन्त हूँ, ऐसा ही हूँ, किसी और तरह नहीं || १५ ||

167.193.16

सर्वं सदैवाहमनन्तमेकं न किंचिदेवाप्यथवातिशान्तः । सर्वं न किंचिच्च सदेकमस्मि न चास्मि चेतीयमहो नु शान्तिः ॥ १६ ॥

sarvaṃ sadaivāhamanantamekaṃ na kiṃcidevāpyathavātiśāntaḥ | sarvaṃ na kiṃcicca sadekamasmī na cāsmi cetīyamaho nu śāntiḥ || 16 ||

I am always the eternal, infinite one, not anything else, or very peaceful. I am everything and nothing, the eternal one, I am not, or this is wonderful peace.

मैं हमेशा अनन्त, एक हूँ, कुछ नहीं हूँ, या बहुत शांत हूँ | मैं सब कुछ और कुछ नहीं हूँ, एक सत्य हूँ, मैं नहीं हूँ, या यह अद्भुत शांति है ||

177.193.17

अधिगतमधिगम्यं प्राप्तमप्राप्तमन्यैगतमिदमलमस्तं वस्तुजातं समस्तम् । उदितमुदितबोधं तादृशं यत्र भूयोऽस्तमयसमुदयानां नाम नामापि नास्ति ॥ १७ ॥

adhigatamadhigamyaṃ prāptamaprāptamanyai gatamidamalamastaṃ vastujātaṃ samastam | uditamuditabodhaṃ tādṛśaṃ yatra bhūyo'stamayasamudayānāṃ nāma nāmāpi nāsti || 17 ||

That which is attained, unattainable, obtained, unobtained, gone elsewhere, this is insignificant, the whole of existence. That which is risen, risen knowledge, such that there is no more setting or rising, not even the name of setting or rising.

जो प्राप्त है, अप्राप्य है, प्राप्त है, अप्राप्त है, कहीं और गया है, यह अप्रधान है, सम्पूर्ण अस्तित्व | जो उदित है, उदित ज्ञान है, ऐसा कि अब अस्तमय या उदय नहीं है, न तो अस्तमय या उदय का नाम ही है |