Yoga Vasishtha › Book 7 · Nirvāṇa II › Chapter 176
Nirvāṇa II, Chapter 176निर्वाण प्रकरण · सर्ग १७६
Book 7 of the Yoga Vasishtha, chapter 176 — 25 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.
योग वासिष्ठ, निर्वाण प्रकरण, अध्याय 176 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।
The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar. हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are made ये कैसे बने
Verse by verse श्लोक-दर-श्लोक Side by side साथ-साथ Sanskrit only केवल संस्कृत
Show दिखाएँ
IAST English हिन्दी Mitra 1891
हिन्दी पहले English पहले
A− A+
Focus एकांत
1 7.176.1 श्रीराम उवाच । जगन्ति सन्त्यसंख्यानि भविष्यन्ति गतानि च । तत्कथाभिः कथं ब्रह्मन्प्रबोधयसि मामिमम् ॥ १ ॥
śrīrāma uvāca | jaganti santyasaṅkhyāni bhaviṣyanti gatāni ca | tatkathābhiḥ kathaṃ brahmannprabodhayasi māmimam || 1 ||
Shri Rama said: There are countless worlds that have existed and will exist. How do you, O Brahman, awaken me with these stories?
श्री राम ने कहा: अनगिनत जगत हैं जो हुए हैं और होंगे। हे ब्रह्मन्, आप मुझे इन कथाओं से कैसे जगाते हैं?
2 7.176.2 श्रीवसिष्ठ उवाच । जगत्स्वप्नेषु शब्दार्थसंबन्धोऽवगतस्त्वया । न नाम न च लोकेन व्यर्थं तत्कथनं ततः ॥ २ ॥
śrīvasiṣṭha uvāca | jagatsvapneṣu śabdārthasaṃbandho'vagatastvayā | na nāma na ca lokeṇa vyarthaṃ tatkathanaṃ tataḥ || 2 ||
Vasistha said: You have understood the relationship between words and meanings in the dreams of the world. Therefore, it is not useless to speak of them.
वसिष्ठ ने कहा: आपने जगत के स्वप्नों में शब्द और अर्थ के संबंध को समझ लिया है। इसलिए, उनके बारे में बात करना व्यर्थ नहीं है।
3 7.176.3 या कथावगतात्मभ्यां शब्दार्थाभ्यां निगद्यते । बुध्यते सेतरा नान्तः सैवेह व्यवहारिणी ॥ ३ ॥
yā kathāvagatātmabhyāṃ śabdārthābhyāṃ nigadyate | budhyate setarā nāntaḥ saiveha vyavahāriṇī || 3 ||
The story that is understood through words and meanings is comprehended by others, and it is the same that is practiced here.
जो कथा शब्द और अर्थ से समझी जाती है, वह दूसरों द्वारा समझी जाती है, और यही यहाँ प्रयोग में लाई जाती है।
4 7.176.4 यदा विदितवेद्यः संस्त्रिकालामलदर्शनः । भविष्यसि तदा तानि प्रत्यक्षेणैव भोत्स्यसे ॥ ४ ॥
yadā viditavedyaḥ saṃstrikālāmaladarśanaḥ | bhaviṣyasi tadā tāni pratyakṣeṇaiva bhotsyase || 4 ||
When you become the knower of the known, with a pure vision of the three times, then you will directly perceive those worlds.
जब आप ज्ञाता बनेंगे, तीनों कालों के शुद्ध दर्शन के साथ, तब आप उन जगतों को सीधे देखेंगे।
5 7.176.5 स्वप्ने चिन्मात्रमेवाद्यं स्वयं भाति जगत्तया । यथा तथैव सर्गादौ नात्रान्यदुपपद्यते ॥ ५ ॥
svapne cinmātramevādyaṃ svayaṃ bhāti jagattayā | yathā tathaiva sargādau nātrānyadupapadyate || 5 ||
In a dream, pure consciousness alone appears as the world. Similarly, in the beginning of creation, nothing else is possible.
स्वप्न में, शुद्ध चेतना ही जगत के रूप में प्रकट होती है। इसी प्रकार, सृष्टि के आरंभ में और कुछ संभव नहीं है।
6 7.176.6 अणावणावसंख्यानि तेन सन्ति जगन्ति खे । तेषां तान्व्यवहारौघान्संख्यातुं क इव क्षमः ॥ ६ ॥
aṇāvaṇāvasaṃkhyāni tena santi jaganti khe | teṣāṃ tānvyavahāraughānsaṃkhyātuṃ ka iva kṣamaḥ || 6 ||
There are countless beings in the sky | Who is capable of counting their transactions?
आकाश में असंख्य प्राणी हैं | उनके व्यवहारों को गिनने में कौन सक्षम है?
7 7.176.7 अत्रैव मे पुरा प्रोक्तं मत्पित्रा पद्मजन्मना । पद्मरेणुमताख्यानं श्रृणु तत्कथयामि ते ॥ ७ ॥
atraiva me purā proktaṃ matpitrā padmajanmanā | padmareṇumatākhyānaṃ śṛṇu tatkathayāmi te || 7 ||
Here, long ago, my father, the lotus-born, told me | Listen, I will narrate to you the story of the lotus dust.
यहाँ, पहले, मेरे पिता, कमल से उत्पन्न, ने मुझे बताया | सुनो, मैं तुम्हें कमल के धूल की कथा सुनाता हूँ।
8 7.176.8 पुरा पृष्टो मया ब्रह्मा जगज्जालमिदं कियत् । क्व वा भातीति वद मे ब्रह्मोवाच ततः स माम् ॥ ८ ॥
purā pṛṣṭo mayā brahmā jagajjālamidaṃ kiyat | kva vā bhātīti vad me brahmovāca tataḥ sa mām || 8 ||
Long ago, I asked Brahma, 'How vast is this universe? Where does it appear?' Then Brahma spoke to me.
पहले, मैंने ब्रह्मा से पूछा, 'यह ब्रह्मांड कितना विशाल है? यह कहाँ दिखाई देता है?' तब ब्रह्मा ने मुझसे कहा।
9 7.176.9 श्रीब्रह्मोवाच । ब्रह्मैवेदं मुने सर्वं जगदित्यवभासते । सतामनन्तं सत्त्वेन जगत्त्वेनासतामपि ॥ ९ ॥
śrībrahmovāca | brahmaivedaṃ mune sarvaṃ jagadityavabhāsate | satāmanantaṃ sattvena jagattvenāsatāmapi || 9 ||
Sri Brahma said: O sage, this entire universe appears as Brahman | It is infinite for the real, and also for the unreal due to its nature.
श्री ब्रह्मा ने कहा: हे मुनि, यह पूरा ब्रह्मांड ब्रह्म के रूप में दिखाई देता है | यह सत्य के लिए अनंत है, और असत्य के लिए भी अपने स्वभाव के कारण।
10 7.176.10 शुभं ममेदमाख्यानं श्रृणु श्रवणभूषणम् । ब्रह्माण्डपिण्ड इत्युक्तं ब्रह्माण्डाख्यानमेव च ॥ १० ॥
śubhaṃ mamedamākhyānaṃ śṛṇu śravaṇabhūṣaṇam | brahmāṇḍapiṇḍa ityuktaṃ brahmāṇḍākhyānameva ca || 10 ||
Listen to this auspicious narrative of mine, which is an ornament to the ears | It is called the story of the Brahmanda, the cosmic egg.
मेरी यह शुभ कथा सुनो, जो कानों का आभूषण है | इसे ब्रह्मांड पिंड कहा जाता है, ब्रह्मांड की कथा ही है।
11 7.176.11 अस्ति खे खादनन्यात्मा चिद्व्योमपरमाणुकः । शून्यरूपमिवाकाशे शुद्धः स्पन्द इवानिले ॥ ११ ॥
asti khe khādananyātmā cidvyomaparamāṇukaḥ | śūnyarūpamivākāśe śuddhaḥ spanda ivānile || 11 ||
There exists in the sky, the self, which is different from the material body, the supreme particle of consciousness-sky, like the form of void in space, pure like the vibration in the air.
आकाश में एक ऐसा आत्मा है जो भौतिक शरीर से अलग है, चेतना-आकाश का परम अणु, आकाश में शून्य रूप की तरह, हवा में स्पंदन की तरह शुद्ध है।
12 7.176.12 सोऽपश्यदात्मना स्वप्न इव जीवत्वमात्मनि । शून्यरूपमिवाकाशं पवनः स्पन्दनं यथा ॥ १२ ॥
so'paśyadātmanā svapna iva jīvatvamātmani | śūnyarūpamivākāśaṃ pavanaḥ spandanaṃ yathā || 12 ||
He saw the individuality in the self like a dream, like the form of void in space, like the vibration of the air.
उसने आत्मा में जीवत्व को स्वप्न की तरह देखा, आकाश में शून्य रूप की तरह, हवा के स्पंदन की तरह।
13 7.176.13 आकाशरूपमजहदेव जीवस्ततः स्वयम् । अपश्यदहमित्येव रूपमाकाशरूपकम् ॥ १३ ॥
ākāśarūpamajahadeva jīvas tataḥ svayam | apaśyadahamityeva rūpamākāśarūpakam || 13 ||
The individual then abandoned the form of space and perceived himself as 'I am' in the form of space.
फिर जीव ने आकाश के रूप को त्याग दिया और आकाश के रूप में अपने आप को 'मैं हूँ' के रूप में देखा।
14 7.176.14 अहंकारस्त्वहंबुद्धिरित्येवापश्यदात्मनि । एकनिश्चयनिर्माणमयी मायानुरूपिणी ॥ १४ ॥
ahaṃkārastvahaṃbuddhirityevāpaśyadātmani | ekanisśayanirmāṇamayī māyānurūpiṇī || 14 ||
He then saw in the self the ego as 'I am' and the intellect as a single determination, which is the illusion of Maya.
फिर उसने आत्मा में अहंकार को 'मैं हूँ' के रूप में और बुद्धि को एक निश्चय के रूप में देखा, जो माया का भ्रम है।
15 7.176.15 बुद्धिर्मनोहमित्येवं स्वप्ने पश्यदसन्मयम् । नमयन्त्यात्मनात्मानमविकल्पं विकल्पनैः ॥ १५ ॥
buddhirmanohamityevaṃ svapne paśyadasanmayam | namayantyātmanātmānamavikalpaṃ vikalpanaiḥ || 15 ||
The intellect, thinking 'I am the mind,' sees the unreal in dreams, and through the mind, it creates the self without alternatives.
बुद्धि, सोचती है 'मैं मन हूँ,' स्वप्न में असत्य देखती है, और मन के द्वारा, वह बिना किसी विकल्प के आत्मा को बनाती है।
16 7.176.16 अपश्यत्तन्मनः स्वप्ने देहे पञ्चेन्द्रियं ततः । अनाकारं घनाकारं स्वप्नाद्रित्वमिवाज्ञधीः ॥ १६ ॥
apashyattanmanaḥ svapne dehe pañcendriyaṃ tataḥ | anākāraṃ ghanākāraṃ svapnādritvamivājñadhīḥ || 16 ||
He saw the mind in a dream, in the body with five senses, then formless, yet dense, like a mountain in a dream, ignorant.
उसने स्वप्न में मन को देखा, शरीर में पांच इन्द्रियों के साथ, फिर निराकार, घनाकार, स्वप्न में पर्वत की तरह, अज्ञानी।
17 7.176.17 ददर्श स मनोदेहो वपुस्त्रिभुवनात्मकम् । स्वात्मा स्वात्मैव निर्भित्ति भित्तिभासुरमाततम् ॥ १७ ॥
dadarśa sa manodeho vapustribhuvanātmakam | svātmā svātmaiva nirbhitti bhittibhāsuramātatam || 17 ||
That mental body saw the form that is the essence of the three worlds. The self itself is the reflection, the wall, and the support.
वह मानसिक शरीर तीनों लोकों के सार के रूप को देखा। स्वयं आत्मा ही प्रतिबिंब, दीवार और आधार है।
18 7.176.18 अनेकभूतकलितं नानावयवरजङ्गमम् । कलनाकालकलितं कल्पितान्योन्यसंगमम् ॥ १८ ॥
anekabhūtakalitaṃ nānāvayavarajaṅgamam | kalanākālakalitaṃ kalpitānyonyasaṃgamam || 18 ||
Composed of various elements, with diverse parts and moving, affected by the passage of time, and imagined mutual union.
विभिन्न तत्वों से बना हुआ, विविध अंगों और चलने वाला, समय के प्रवाह से प्रभावित, और कल्पित परस्पर संगम।
19 7.176.19 स्वप्ने प्रत्येकमेवात्र पश्यत्यादर्शबिम्बितम् । इव त्रैलोक्यनगरं नवरङ्गमनोहरम् ॥ १९ ॥
svapne pratyekamevātra paśyatyādarśabimbitam | iva trailokyanagaraṃ navaraṅgamanoharam || 19 ||
In a dream, each one sees here as if reflected in a mirror, like the charming city of the three worlds with nine divisions.
स्वप्न में, प्रत्येक यहाँ दर्पण में प्रतिबिंबित हुआ देखता है, जैसे तीनों लोकों का नौ भागों वाला मोहक नगर।
20 7.176.20 अथ प्रत्येकमत्रापि नवरङ्गमनोहरम् । त्रिजगद्वेत्ति हृदये स्वादर्श इव बिम्बितम् ॥ २० ॥
atha pratyekamatrāpi navaraṅgamanoharam | trijagadvetti hṛdaye svādarśa iva bimbitam || 20 ||
Then, each one here also knows the charming city of nine divisions in the heart, as if reflected in a mirror.
फिर, प्रत्येक यहाँ भी हृदय में नौ भागों वाले मोहक नगर को जानता है, जैसे दर्पण में प्रतिबिंबित हुआ।
21 7.176.21 परमाणोः परमाणोरिति सन्ति तनूदरे । अतनूनि जगन्त्युच्चैर्धनानीव च तान्यपि ॥ २१ ॥
paramāṇoḥ paramāṇoriti santi tanūdare | atanūni jagantyuccairdhanānīva ca tānyapi || 21 ||
There are smaller particles within the smallest particles, and even those smaller particles are like wealth in the universe.
परमाणु के भीतर और परमाणु हैं, और वे और छोटे परमाणु भी धन की तरह हैं।
22 7.176.22 अविद्येयमनन्तेयमविद्यात्वेन चेतिता । ब्रह्मत्वेन परिज्ञाता भवति ब्रह्म निर्मलम् ॥ २२ ॥
avidye yamananteyamavidyātvena cetitā | brahmatvena parijñātā bhavati brahma nirmalam || 22 ||
This ignorance is considered infinite due to ignorance itself. When recognized as Brahman, it becomes pure Brahman.
यह अज्ञान अज्ञान के कारण अनन्त माना जाता है। जब ब्रह्म के रूप में पहचाना जाता है, तो यह शुद्ध ब्रह्म बन जाता है।
23 7.176.23 एवं द्रष्टापि यः स्वप्नजालं दृष्टे न किंचन । कोऽत्र द्रष्टा कुतो दृश्यं क्व द्वैतं क्व च कारणम् ॥ २३ ॥
evaṃ draṣṭāpi yaḥ svapnajālaṃ dṛṣṭe na kiṃcana | ko'tra draṣṭā kuto dṛśyaṃ kva dvaitaṃ kva ca kāraṇam || 23 ||
Similarly, the seer who sees the dream as nothing, who is the seer here, where is the seen, where is duality, and where is the cause?
इसी प्रकार, जो द्रष्टा स्वप्न को कुछ नहीं देखता, यहाँ द्रष्टा कौन है, दृश्य कहाँ है, द्वैत कहाँ है, और कारण कहाँ है?
24 7.176.24 सर्वं निःशान्तमाभातं खात्म निर्भित्ति केवलम् । ब्रह्मात्मनि स्थिते स्वच्छमाद्यन्तपरिवर्जितम् ॥ २४ ॥
sarvaṃ niḥśāntamābhātaṃ khātma nirbhitti kevalam | brahmātmani sthite svacchamādyantaparivarjitam || 24 ||
Everything appears as calm, void, and without any support, pure and devoid of beginning and end when established in Brahman.
सब कुछ शान्त, शून्य, और किसी भी आधार के बिना प्रतीत होता है, पूर्ण और आदि और अन्त से रहित होता है जब ब्रह्म में स्थापित होता है।
25 7.176.25 ब्रह्माण्डलक्षनिचयाः परमात्मनीति नित्यं स्थिता निपुणमन्यवदप्यनन्ये । वारिण्यवारितविसारितरङ्गवेगाल्लोलं स्थिताम्बुपरमाणुचया यथैते ॥ २५ ॥
brahmāṇḍalakṣanicayāḥ paramātmanīti nityaṃ sthitā nipuṇamanyavadapyananye | vāriṇyavāritavisāritaraṅgavegāllolaṃ sthitāmbuparamāṇucayā yathaita || 25 ||
The multitudes of universes are eternally established in the Supreme Self, distinct yet not different, like the waves in the ocean that are distinct yet part of the same water.
ब्रह्मांडों की बहुताएँ परमात्मा में नित्य रूप से स्थापित हैं, अलग हैं लेकिन अलग नहीं हैं, जैसे समुद्र की लहरें अलग हैं लेकिन उसी पानी का हिस्सा हैं।
← Chapter 175 ← अध्याय 175 Book 7 प्रकरण 7
All 216 chapters of Book 7 प्रकरण 7 के सभी 216 अध्याय
Chapter 177 → अध्याय 177 → Book 7 प्रकरण 7
‹ Ch 175 अ. 175
≡ Chapters अध्याय
Aa Text पाठ
› Next अगला