योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Nirvāṇa I, Chapter 16निर्वाण प्रकरण · सर्ग १६

Book 6 of the Yoga Vasishtha, chapter 16 — 23 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, निर्वाण प्रकरण, अध्याय 16 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Bhushunda the Crow · chapters 14–28अध्याय 14–28

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

16.16.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ तत्याहमपतं दीप्यमानवपुः पुरः । किंचिद्विक्षोभितसभः खान्नक्षत्रमिवाचले ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | atha tatyāhamapataṃ dīpyamānavapuḥ puraḥ | kiṃcidvikṣobhitasabhaḥ khānnakṣatramivācale || 1 ||

Sri Vasishtha said: Then, my body glowing, I came flying down in front of him, like a star falling from the sky onto a mountain, and that stirred the gathering a little.

श्री वसिष्ठ ने कहा: फिर, अपने चमकते शरीर के साथ, मैं उसके सामने ऐसे उड़कर आया जैसे आकाश से कोई तारा पहाड़ पर गिरता है, और इससे वह सभा थोड़ी हिल उठी।

26.16.2

चुक्षोभ वायसास्थानं नीलोत्पलसरःसमम् । मत्पातमन्दवातेन भूकम्पेनेव सागरः ॥ २ ॥

cukṣobha vāyasāsthānaṃ nīlotpalasaraḥsamam | matpātamandavātena bhūkampeneva sāgaraḥ || 2 ||

The crow's dwelling, like a lake full of blue lotuses, was stirred by the light breeze of my landing, just as the ocean is stirred by an earthquake.

कौए का वह निवास, जो नीले कमलों से भरे किसी सरोवर जैसा था, मेरे उतरने की हल्की हवा से हिल उठा, ठीक वैसे ही जैसे भूकंप से समुद्र हिल उठता है।

36.16.3

अशङ्कितमपि प्राप्तं दर्शनान्मामनन्तरम् । भुशुण्डस्तु वसिष्ठोऽयं प्राप्त इत्यवबुद्धवान् ॥ ३ ॥

aśaṅkitamapi prāptaṃ darśanānmāmanantaram | bhuśuṇḍastu vasiṣṭho'yaṃ prāpta ityavabuddhavān || 3 ||

Even though I had come unannounced, the moment he saw me, Bhushunda understood that this one who had come was Vasishtha.

मैं बिना बताए ही आया था, फिर भी मुझे देखते ही भुशुण्ड समझ गया कि यह जो आया है वह वसिष्ठ है।

46.16.4

पत्रपुञ्जात्समुत्तस्थौ मेघशाव इवाचलात् । हे मुने स्वागतमिति प्रोवाच मधुराक्षरम् ॥ ४ ॥

patrapuñjātsamuttaṣṭhau meghaśāva ivācalāt | he mune svāgatamiti provāca madhurākṣaram || 4 ||

He rose up from a heap of leaves, like a young cloud rising from a mountain, and said in sweet words, welcome, O sage.

वह पत्तों के ढेर में से उठ खड़ा हुआ, जैसे कोई नन्हा बादल पहाड़ से उठता है, और मीठे शब्दों में बोला, स्वागत है हे मुनि।

56.16.5

संकल्पमात्रजाताभ्यां कराभ्यां कुसुमाञ्जलिम् । मह्यमाशु तदैवादान्मेघो हैममिवोत्करम् ॥ ५ ॥

saṃkalpamātrajātābhyāṃ karābhyāṃ kusumāñjalim | mahyamāśu tadaivādānmegho haemamivotkaram || 5 ||

With two hands born only of his wish, he at once gave me an armful of flowers, like a cloud pouring down a shower of gold.

अपनी इच्छा मात्र से बने दो हाथों से उसने तुरंत मुझे फूलों की एक अंजलि दी, जैसे कोई बादल सोने की वर्षा करता है।

66.16.6

इदमासनमिप्युक्त्वा नवं कल्पतरुच्छदम् । उपानीतवति त्यक्तभृत्ये वायसनायके ॥ ६ ॥

idamāsanamipyuktvā navaṃ kalpatarucchadam | upānītavati tyaktabhṛtye vāyasanāyake || 6 ||

Saying, here is your seat, a new seat made of leaves of the wish granting tree, the lord of the crows sent his attendants away and brought it himself.

यह कहते हुए कि यह रहा तुम्हारा आसन, कल्पवृक्ष के पत्तों से बना एक नया आसन, कौओं के उस स्वामी ने अपने सेवकों को हटाकर इसे स्वयं ले आया।

76.16.7

भुशुण्ड उत्थिते स्वीयकलापक्षेषु पक्षिषु । उपविष्टं मुनिं दृष्ट्वा स्वासनोन्मुखदृष्टिषु ॥ ७ ॥

bhushuṇḍa utthite svīyakalāpakṣeṣu pakṣiṣu | upaviṣṭaṃ muniṃ dṛṣṭvā svāsanonmukhadṛṣṭiṣu || 7 ||

Bhushunda saw the sage seated, while the birds of his own flock had risen up, their eyes turned toward their own perches.

भुशुण्ड ने मुनि को बैठा हुआ देखा, जबकि उसके अपने झुंड के पक्षी उठ खड़े हुए थे, उनकी नजरें अपने अपने बैठने के स्थान की ओर लगी थीं।

86.16.8

समन्तात्खगवृन्देन भुशुण्डेन समं ततः । तस्मिन्कल्पलतापुञ्जे ह्युपविष्टोऽहमासने ॥ ८ ॥

samantātkhagavṛndena bhuśuṇḍena samaṃ tataḥ | tasmin kalpalatāpuñje hyupaviṣṭo'hamāsane || 8 ||

Then, with the flock of birds all around, together with Bhushunda, I sat down on that seat woven from a mass of wish granting vines.

फिर, चारों ओर पक्षियों के झुंड के साथ, भुशुण्ड के साथ मिलकर, मैं कल्पलताओं के उस ढेर से बने आसन पर बैठ गया।

96.16.9

अर्घ्यपाद्यादि संपाद्य भुशुण्डस्तुष्टमानसः । मामुवाच महातेजाः सौहृदान्मधुराक्षरम् ॥ ९ ॥

arghyapādyādi saṃpādya bhuśuṇḍastuṣṭamānasaḥ | māmuvāca mahātejāḥ sauhṛdānmadhurākṣaram || 9 ||

Bhushunda, his heart glad, performed the rites of welcome, offering arghya, water for the feet, and the rest. Then he, shining with great power, spoke sweet words to me out of friendship.

भुशुण्ड ने प्रसन्न मन से अर्घ्य, पैर धोने का जल आदि स्वागत की सारी विधियाँ कीं। फिर वह, महान तेज से चमकता हुआ, मित्रता से मुझसे मीठे शब्दों में बोला।

106.16.10

भुशुण्ड उवाच । अहो भगवताऽस्माकं प्रसादो दर्शितश्चिरात् । दर्शनामृतसेकेन यत्सिक्ताः सद्द्रुमा वयम् ॥ १० ॥

bhushuṇḍa uvāca | aho bhagavatā'smākaṃ prasādo darśitaścirāt | darśanāmṛtasekena yatsiktāḥ saddrumā vayam || 10 ||

Bhushunda said: Ah, my lord, after such a long time you have shown us your grace. We are like good trees, watered by the nectar of your sight.

भुशुण्ड ने कहा: अहा, हे भगवन्, इतने लंबे समय बाद आपने हम पर अपनी कृपा दिखाई है। हम अच्छे पेड़ों की तरह आपके दर्शन के अमृत से सींचे गए हैं।

116.16.11

मत्पुण्यचिरसंभारप्रेरितेन त्वयाधुना । मुने मान्यैकमान्येन कुतश्चागमनं कृतम् ॥ ११ ॥

matpuṇyacirasambhārapreritena tvayādhunā | mune mānyaikamānyena kutaścāgamanaṃ kṛtam || 11 ||

It is by the long gathered store of my own merit that you have been moved to come here now, O sage, most honored among the honorable. From where have you come?

मेरे ही चिरकाल से जमा हुए पुण्य के कारण आप अभी यहाँ आने के लिए प्रेरित हुए हैं, हे मुनि, आदरणीयों में सबसे आदरणीय। आप कहाँ से आए हैं?

126.16.12

कच्चिदस्मिन्महामोहे चिरं विहरतस्तव । अखण्डितैव समता स्थिता चेतसि पावने ॥ १२ ॥

kaccidasminmahāmohe ciraṃ viharatastava | akhaṇḍitaiva samatā sthitā cetasi pāvane || 12 ||

Even though you have long moved about in this great delusion, I hope that unbroken evenness of mind still stands firm in your pure heart.

यद्यपि आप इस बड़े मोह में लंबे समय से घूम रहे हैं, फिर भी मुझे आशा है कि आपके शुद्ध हृदय में समता अखंडित बनी हुई है।

136.16.13

किमर्थमद्यागमनक्लेशेनात्मा कदर्थितः । वचनश्रवणोत्कानामाज्ञां नो वक्तुमर्हसि ॥ १३ ॥

kimarthamadyāgamanakleśenātmā kadarthitaḥ | vacanaśravaṇotkānāmājñāṃ no vaktumarhasi || 13 ||

Why have you troubled yourself today with the hardship of this journey? Please tell us, who are eager to hear your words, what has brought you.

आज आपने इस यात्रा का कष्ट उठाकर अपने आपको क्यों तकलीफ दी? कृपया हमें बताइए, जो आपके शब्द सुनने के लिए उत्सुक हैं, कि आप किसलिए आए हैं।

146.16.14

त्वत्पाददर्शनादेव सर्वं ज्ञातं मया मुने । त्वदागमनपुण्येन वयमायोजितास्त्वया ॥ १४ ॥

tvatpādadarśanādeva sarvaṃ jñātaṃ mayā mune | tvadāgamanapuṇyena vayamāyojitāstvayā || 14 ||

O sage, merely by seeing your feet I have already understood everything. By the merit of your coming, you have joined us to yourself.

हे मुनि, आपके चरणों को देखते ही मैं सब कुछ समझ गया। आपके आने के पुण्य से आपने हमें अपने साथ जोड़ लिया है।

156.16.15

चिरंजीवितचर्चाभिर्वयं वः स्मृतिमागताः । तेनेदमास्पदं पादैस्त्वं पवित्रितवानयम् ॥ १५ ॥

cirañjīvitacarcābhirvayaṃ vaḥ smṛtimāgatāḥ | tenedamāspadaṃ pādaistvaṃ pavitritavānayam || 15 ||

It was talk of my long life that brought me into your memory, and so, with your own feet, you have made this dwelling of mine sacred.

मेरे लंबे जीवन की चर्चा के कारण ही मैं आपकी स्मृति में आया, और इसी वजह से आपने अपने चरणों से मेरे इस निवास को पवित्र कर दिया।

166.16.16

ज्ञातत्वदागमोऽप्येवं त्वां पृच्छामीह यन्मुने । भवद्वाक्यामृतास्वादवाञ्छितं प्रविजृम्भते ॥ १६ ॥

jñātatvadāgamo'pyevaṃ tvāṃ pṛcchāmīha yanmune | bhavadvākyāmṛtāsvādavāñchitaṃ pravijṛmbhate || 16 ||

Even though I already know why you have come, I still ask you, O sage, because my longing to taste the nectar of your words keeps rising up in me.

यद्यपि मैं आपके आने का कारण पहले ही जान चुका हूँ, फिर भी मैं आपसे पूछता हूँ, हे मुनि, क्योंकि आपके वचनों का अमृत चखने की मेरी इच्छा बार बार उठती है।

176.16.17

इत्युक्तवानसौ पक्षी भुशुण्डश्चिरजीवितः । त्रिकालामलसंवेदी तत्र प्रोक्तमिदं मया ॥ १७ ॥

ityuktavānasau pakṣī bhuśuṇḍaścirajīvitaḥ | trikālāmalasaṃvedī tatra proktamidaṃ mayā || 17 ||

So spoke that long lived bird, Bhushunda, who knows the three times, past, present and future, without any flaw. Then I spoke these words.

इस प्रकार उस दीर्घजीवी पक्षी भुशुण्ड ने कहा, जो भूत, वर्तमान और भविष्य, तीनों कालों को बिना किसी दोष के जानता है। फिर मैंने ये शब्द कहे।

186.16.18

श्रीवसिष्ठ उवाच । विहंगम महाराज सत्यमेतत्त्वयोच्यते । द्रष्टुमभ्यागतोऽस्म्यद्य त्वामेव चिरजीवितम् ॥ १८ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | vihaṅgama mahārāja satyametattvayocyate | draṣṭumabhyāgato'smyadya tvāmeva cirajīvitam || 18 ||

Sri Vasishtha said: O bird, great king, what you say is true. I have come today only to see you, the long lived one.

श्री वसिष्ठ ने कहा: हे पक्षी, हे महाराज, आप जो कहते हैं वह सच है। मैं आज केवल आपको देखने आया हूँ, आप जो इतने लंबे समय से जीवित हैं।

196.16.19

आशीतलान्तःकरणो दिष्ट्या कुशलवानसि । पतितोऽसि न बुद्धात्मा भीषणां भववागुराम् ॥ १९ ॥

āśītalāntaḥkaraṇo diṣṭyā kuśalavānasi | patito'si na buddhātmā bhīṣaṇāṃ bhavavāgurām || 19 ||

Your mind is calm and cool, and by good fortune you are well. Your self awakened, you have not fallen into the terrible snare of worldly existence.

आपका मन शांत और शीतल है, और सौभाग्य से आप कुशल हैं। आपकी आत्मा जाग चुकी है, आप संसार के इस भयंकर जाल में नहीं गिरे हैं।

206.16.20

तदेतं संशयं छिन्धि भगवन्मम सत्यतः । कस्मिन्कुले भवाञ्जातो ज्ञातज्ञेयः कथं भवान् ॥ २० ॥

tadetaṃ saṃśayaṃ chindhi bhagavanmama satyataḥ | kasmin kule bhavāñjāto jñātajñeyaḥ kathaṃ bhavān || 20 ||

So, my lord, truly resolve this doubt of mine. In what family were you born, and how did you come to know all that can be known?

इसलिए, हे भगवन्, सच में मेरा यह संदेह दूर कीजिए। आप किस कुल में जन्मे, और आपने वह सब कैसे जान लिया जो जानने योग्य है?

216.16.21

कियदायुश्च ते साधो वृत्तं स्मरसि किंच वा । केनायं वा निवासस्ते निर्दिष्टो दीर्घदर्शिनः ॥ २१ ॥

kiyadāyuśca te sādho vṛttaṃ smarasi kiṃca vā | kenāyaṃ vā nivāsaste nirdiṣṭo dīrghadarśinaḥ || 21 ||

How long is your life, good sir? And what do you remember of the past? And who assigned you this dwelling place, you who see so far?

हे साधु, आपकी आयु कितनी है? और आपको बीते समय की क्या क्या याद है? और आपको यह निवास स्थान किसने बताया, आप जो इतनी दूर तक देख सकते हैं?

226.16.22

भुशुण्ड उवाच । यत्पृच्छसि मुने सर्वं तदिदं वर्णयाम्यहम् । अनुद्वेगितया यत्नात्कथा श्राव्या महात्मना ॥ २२ ॥

bhūśuṇḍa uvāca | yatpṛcchasi mune sarvaṃ tadidaṃ varṇayāmyaham | anudvegitayā yatnātkathā śrāvyā mahātmanā || 22 ||

Bhushunda said: O sage, all that you ask, I will now tell. A great soul should listen to this story carefully, without any unease.

भुशुण्ड ने कहा: हे मुनि, आप जो कुछ पूछते हैं, वह सब मैं अभी बताता हूँ। इस कथा को किसी महान आत्मा को बिना घबराए ध्यान से सुनना चाहिए।

236.16.23

युष्मद्विधास्त्रिभुवनप्रभुपूज्यरूपा आकर्णयन्ति यमुदारधियो महान्तः । तेनाशुभं प्रकथितेन विनाशमेति मेघास्पदेन विभवेन यथार्कतापः ॥ २३ ॥

yuṣmadvidhāstrībhuvanaprabhupūjyarūpā ākarṇayanti yamudāradhiyo mahāntaḥ | tenāśubhaṃ prakathitena vināśameti meghāspadena vibhavena yathārkatāpaḥ || 23 ||

Great and noble minded men, men like you, whose very form even the lords of the three worlds should worship, listen to this story. When it is told, misfortune is destroyed, just as the heat of the sun is destroyed by the power that lives in a cloud.

आप जैसे महान और उदार बुद्धि वाले लोग, जिनका रूप तीनों लोकों के स्वामियों के लिए भी पूजनीय है, इस कथा को सुनते हैं। जब यह कही जाती है, तो अशुभ नष्ट हो जाता है, ठीक वैसे ही जैसे बादल में बसी शक्ति से सूरज की गर्मी नष्ट हो जाती है।