योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Nirvāṇa I, Chapter 13निर्वाण प्रकरण · सर्ग १३

Book 6 of the Yoga Vasishtha, chapter 13 — 13 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, निर्वाण प्रकरण, अध्याय 13 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

16.13.1

श्रीराम उवाच । सम्यग्ज्ञानविलासेन वासनाविलयोदये । जीवन्मुक्तपदे ब्रह्मन्नूनं विश्रान्तवानहम् ॥ १ ॥

śrīrāma uvāca | samyagjñānavilāsena vāsanāvilayodaye | jīvanmuktapade brahmannūnaṃ viśrāntavānaham || 1 ||

Sri Rama said: Brahmin, through the working of complete knowledge, my desires have begun to melt away, and I have surely come to rest in the state of one who is free while still alive.

श्रीराम ने कहा: हे ब्राह्मण, पूरे ज्ञान के प्रभाव से मेरी इच्छाएँ मिटने लगी हैं, और मैं सचमुच जीते-जी मुक्त की अवस्था में टिक गया हूँ।

26.13.2

प्राणस्पन्दनिरोधेन वासनाविलयोदये । जीवन्मुक्तपदे ब्रह्मन्वद विश्रम्यते कथम् ॥ २ ॥

prāṇaspandanirodhena vāsanāvilayodaye | jīvanmuktapade brahmanvada viśramyate katham || 2 ||

By stopping the movement of the breath, when desires melt away, tell me, Brahmin, how does one come to rest in the state of one who is free while alive?

प्राण की गति को रोककर, जब इच्छाएँ मिटने लगती हैं, तो हे ब्राह्मण, बताइए, जीते-जी मुक्त की अवस्था में विश्राम कैसे मिलता है?

36.13.3

श्रीवसिष्ठ उवाच । संसारोत्तरणे युक्तिर्योगशब्देन कथ्यते । तां विद्धि द्विप्रकारां त्वं चित्तोपशमधर्मिणीम् ॥ ३ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃsārottaraṇe yuktiryogaśabdena kathyate | tāṃ viddhi dviprakārāṃ tvaṃ cittopaśamadharmiṇīm || 3 ||

Sri Vasishtha said: The method for crossing over this world is called by the name yoga. Know that it is of two kinds, and both have the nature of calming the mind.

श्री वसिष्ठ ने कहा: इस संसार को पार करने के उपाय को योग कहा जाता है। जान लो कि वह दो प्रकार का है, और दोनों का स्वभाव मन को शांत करना है।

46.13.4

आत्मज्ञानं प्रकारोऽस्या एकः प्रकटितो भुवि । द्वितीयः प्राणसंरोधः श्रृणु योऽयं मयोच्यते ॥ ४ ॥

ātmajñānaṃ prakāro'syā ekaḥ prakaṭito bhuvi | dvitīyaḥ prāṇasaṃrodhaḥ śrṇu yo'yaṃ mayocyate || 4 ||

Self-knowledge is one kind of it, taught in this world. The second is the control of the breath. Listen, I will tell you this now.

आत्मज्ञान इसका एक प्रकार है, जो इस संसार में बताया गया है। दूसरा है प्राण को रोकना। सुनो, अब मैं यही बताता हूँ।

56.13.5

श्रीराम उवाच । सुलभत्वाददुःखत्वात्कतरः शोभनोऽनयोः । येनावगतमात्रेण भूयः क्षोभो न बाधते ॥ ५ ॥

śrīrāma uvāca | sulabhatvādaduḥkhatvātkataraḥ śobhano'nayoḥ | yenāvagatamātreṇa bhūyaḥ kṣobho na bādhate || 5 ||

Sri Rama said: Of these two, which is the better one — the one that is easy and free of suffering, so that once it is simply understood, no disturbance troubles a person again?

श्रीराम ने कहा: इन दोनों में से कौन-सा बेहतर है — जो आसान हो और दुख से रहित हो, जिसे बस समझ लेने भर से फिर कभी कोई गड़बड़ी परेशान न करे?

66.13.6

श्रीवसिष्ठ उवाच । प्रकारौ द्वावपि प्रोक्तौ योगशब्देन यद्यपि । तथापि रूढिमायातः प्राणयुक्तावसौ भृशम् ॥ ६ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | prakārau dvāvapi proktau yogśabdena yadyapi | tathāpi rūḍhimāyātaḥ prāṇayuktāvasau bhṛśam || 6 ||

Sri Vasishtha said: Although both kinds are called by the name yoga, still, in common use, that name has come to mean above all the practice joined with the breath.

श्री वसिष्ठ ने कहा: यद्यपि दोनों प्रकारों को योग कहा जाता है, फिर भी आम बोलचाल में यह नाम मुख्यतः प्राण से जुड़े हुए साधन के लिए ही रूढ़ हो गया है।

76.13.7

एको योगस्तथा ज्ञानं संसारोत्तरणक्रमे । समावुपायो द्वावेव प्रोक्तावेकफलप्रदौ ॥ ७ ॥

eko yogastathā jñānaṃ saṃsārottaraṇakrame | samāvupāyo dvāveva proktāvekaphalapradau || 7 ||

In the work of crossing over this world, one way is yoga, and the other is knowledge. These two means alone are said to be equal, and both give the very same result.

इस संसार को पार करने के काम में एक उपाय है योग, और दूसरा है ज्ञान। ये दोनों उपाय बराबर बताए गए हैं, और दोनों का फल एक ही है।

86.13.8

असाध्यः कस्यचिद्योगः कस्यचिज्ज्ञाननिश्चयः । मम त्वभिमतः साधो सुसाध्यो ज्ञाननिश्चयः ॥ ८ ॥

asādhyaḥ kasyacidyogaḥ kasyacijjñānaniścayaḥ | mama tvabhimataḥ sādho susādhyo jñānaniścayaḥ || 8 ||

For some people, yoga is hard to achieve; for others, a settled and sure knowledge is hard to achieve. But for me, good man, a settled knowledge is what I favor, because it alone is easy to achieve.

किसी के लिए योग करना कठिन होता है, तो किसी के लिए ज्ञान की पक्की समझ पाना कठिन होता है। पर हे साधु, मुझे तो ज्ञान की पक्की समझ ही पसंद है, क्योंकि वही सहज ही पाई जा सकती है।

96.13.9

अज्ञानं पुनरज्ञातं स्वप्नेष्वपि न तद्भवेत् । ज्ञानं सर्वास्ववस्थासु नित्यमेव प्रवर्तते ॥ ९ ॥

ajñānaṃ punarajñātaṃ svapneṣvapi na tadbhavet | jñānaṃ sarvāsvavasthāsu nityameva pravartate || 9 ||

Ignorance, once it is undone, does not come back even in dreams. But knowledge goes on working, always, in every state.

अज्ञान एक बार मिट जाए तो वह सपने में भी फिर नहीं लौटता। पर ज्ञान तो हर अवस्था में हमेशा बना रहता है।

106.13.10

धारणासनदेशादिसाध्यत्वेन सुसाध्यताम् । नायाति योगो ह्यथवा विकल्पो नैव शोभनः ॥ १० ॥

dhāraṇāsanadeśādisādhyatvena susādhyatām | nāyāti yogo hyathavā vikalpo naiva śobhanaḥ || 10 ||

Because yoga must be gained through concentration, the right posture, a fitting place, and such conditions, it does not become easy. And any wavering in these is not good at all.

क्योंकि योग को एकाग्रता, सही आसन, उचित जगह जैसी शर्तों से ही पाया जा सकता है, वह आसान नहीं बनता। और इनमें जो भी ढील या भटकाव हो, वह भी अच्छा नहीं है।

116.13.11

द्वावेव किल शास्त्रोक्तौ ज्ञानयोगौ रघूद्वह। तत्रोक्तं भवते ज्ञानमन्तस्थं ज्ञेयनिर्मलम्॥ ११ ॥

dvāveva kila śāstroktau jñānayogau raghūdvaha| tatroktaṃ bhavate jñānamantasthaṃ jñeyanirmalam|| 11 ||

Indeed, the scriptures speak of only two ways, best of the Raghus — knowledge and yoga. Of these, the knowledge I have described to you sits within you, and it is spotless about what is to be known.

हे रघुकुल के श्रेष्ठ, शास्त्रों में सचमुच केवल दो ही उपाय बताए गए हैं — ज्ञान और योग। इनमें से जो ज्ञान मैंने तुम्हें बताया है, वह तुम्हारे भीतर ही बसा है, और जो जानने योग्य है उसके बारे में वह एकदम निर्मल है।

126.13.12

प्राणापानतया रूढो दृढदेहगुहाशयः। अनन्तसिद्धिदः साधो योगोऽयं बुद्धिदः श्रृणु॥ १२ ॥

prāṇāpānatayā rūḍho dṛḍhadehaguhāśayaḥ| anantasiddhidaḥ sādho yogo'yaṃ buddhidaḥ śrṛṇu|| 12 ||

This yoga is known through the breath moving in and out; its seat is firm within the body's cave. It gives endless powers, good man, and it gives understanding too. Listen.

यह योग प्राण और अपान यानी सांस के अंदर-बाहर आने-जाने के रूप में जाना जाता है, और शरीर रूपी गुफा में दृढ़ता से बसा रहता है। हे साधु, यह अनंत सिद्धियाँ देता है और समझ भी देता है। सुनो।

136.13.13

मुखानिलस्फुरणनिरोधसंभवस्थितिं गतो नृपसुत चेतसाऽक्षये। समाहितस्थितिरिह योगयुक्तितः परे पदे प्रगलितगीर्निवत्स्यसि॥ १३ ॥

mukhānilasphuraṇanirodhasaṃbhavasthitiṃ gato nṛpasuta cetasā'kṣaye| samāhitasthitiriha yogayuktitaḥ pare pade pragalitagīrniavatsyasi|| 13 ||

O prince, once you reach, by stilling the movement of the breath at your mouth, a steady state with your mind fixed on the imperishable, then, deeply settled here through this method of yoga, you will dwell in the highest state, where even speech falls silent.

हे राजकुमार, मुँह से बहने वाली सांस की हलचल को रोककर जब तुम्हारा मन अविनाशी पर टिक जाएगा, तब यहाँ योग की इस विधि से गहरी एकाग्रता में स्थिर होकर तुम उस परम अवस्था में रहोगे, जहाँ वाणी भी मौन हो जाती है।