योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Nirvāṇa I, Chapter 121निर्वाण प्रकरण · सर्ग १२१

Book 6 of the Yoga Vasishtha, chapter 121 — 14 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, निर्वाण प्रकरण, अध्याय 121 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

16.121.1

मनुरुवाच । यावद्विषयभोगाशा जीवाख्या तावदात्मनः । अविवेकेन संपन्ना साप्याशा हि न वस्तुतः ॥ १ ॥

manuruvāca | yāvadvishayabhogāśā jīvākhyā tāvadātmanaḥ | avivekena saṃpannā sāpyāśā hi na vastutaḥ || 1 ||

Manu said: As long as there is a desire for sensual pleasures, the soul is known as Jiva. This desire, born out of ignorance, is not real.

मनु ने कहा: जब तक इंद्रियों के भोगों की इच्छा है, तब तक आत्मा जीव कहलाती है। यह इच्छा, जो अज्ञान से उत्पन्न होती है, वास्तविक नहीं है।

26.121.2

विवेकवशतो याता क्षयमाशा यदा तदा । आत्मा जीवत्वमुत्सृज्य ब्रह्मतामेत्यनामयः ॥ २ ॥

vivekavaśato yātā kṣayamāśā yadā tadā | ātmā jīvatvamutsṛjya brahmatāmetyanāmayaḥ || 2 ||

When the desire is destroyed through discrimination, the soul, abandoning the state of Jiva, attains the state of Brahman, free from all afflictions.

जब इच्छा विवेक के द्वारा नष्ट हो जाती है, तब आत्मा, जीव की अवस्था को छोड़कर, सभी पीड़ाओं से मुक्त ब्रह्म की अवस्था को प्राप्त होती है।

36.121.3

ऊर्ध्वादधस्तथाधस्तात्पुनरूर्ध्वं व्रजंश्चिरम् । मा संसारारघट्टस्य चिन्तारज्ज्वां घटीभव ॥ ३ ॥

ūrdhvādadhastathādhaḥstātpunarūrdhvaṃ vrajaṃściram | mā saṃsārāraghaṭṭasya cintārajjvāṃ ghaṭībhava || 3 ||

Do not become the rope of the churning wheel of samsara, moving up and down, again and again for a long time.

संसार के मथनी चक्के की रस्सी मत बनो, जो ऊपर और नीचे, फिर से ऊपर, लंबे समय तक घूमती रहती है।

46.121.4

इदं ममाहमस्येति व्यवहारघनभ्रमम् । ये मोहात्परिसेवन्ते अधस्ताद्यान्त्यधः शठाः ॥ ४ ॥

idaṃ mamāhamasyeti vyavahāraghanabhramam | ye mohātparisevante adhastādyāntyadhaḥ śaṭhāḥ || 4 ||

Those who, out of delusion, serve the dense illusion of 'This is mine, I am this,' fall down and reach the lowest state, being deceitful.

जो लोग भ्रम में पड़कर 'यह मेरा है, मैं ही यह हूँ' के घने भ्रम की सेवा करते हैं, वे नीचे गिरकर सबसे नीचे तक पहुँच जाते हैं, और धोखेबाज होते हैं।

56.121.5

अस्याहमेष मे सोऽयमहमेवं तु यैः किल । मोहो बुद्ध्या परित्यक्त ऊर्ध्वादूर्ध्वं प्रयान्ति ते ॥ ५ ॥

asyāham eṣa me so'yamahamevaṃ tu yaiḥ kila | moho buddhyā parityakta ūrdhvādūrdhvaṃ prayānti te || 5 ||

Those who, by intelligence, abandon the delusion of 'I am this, this is mine, I am such,' rise higher and higher.

जो लोग बुद्धि से यह भ्रम छोड़ देते हैं कि 'मैं यह हूँ, यह मेरा है, मैं ऐसा हूँ,' वे ऊपर और ऊपर उठते जाते हैं।

66.121.6

स्वप्रकाशं स्वमात्मानमवलम्ब्याविलम्बितम् । आस्स्व संपूरिताकाशं जगन्ति नृप पश्य हे ॥ ६ ॥

svaprakāśaṃ svamātmānamavalambyāvilambitam | āssva saṃpūritākāśaṃ jaganti nṛpa paśya he || 6 ||

Be established in your own self-luminous Self, without delay | See the world filled with space, O king

अपने स्वयं प्रकाशित आत्मा में स्थित हों, बिना किसी देरी के | हे राजा, अंतरिक्ष से भरे जगत को देखो

76.121.7

यदैवैवं चितो रूपं ततं बुद्धमखण्डितम् । तदैव तीर्णः संसारः परमेश्वरतां गतः ॥ ७ ॥

yadaivevaṃ cito rūpaṃ tataṃ buddhamakhṇḍitam | tadaiva tīrṇaḥ saṃsāraḥ parameśvaratāṃ gataḥ || 7 ||

When the form of consciousness is thus pervaded, awakened, and unbroken | Then one has crossed over the worldly existence and attained the state of the Supreme Lord

जब चेतना का रूप इस प्रकार व्याप्त, जाग्रत और अखंडित होता है | तब संसार पार कर लिया जाता है और परमेश्वर की स्थिति प्राप्त होती है

86.121.8

ब्रह्मेन्द्रविष्णुवरुणा यद्यत्कर्तुं समुद्यताः । तदहं चिद्वपुः सर्वं करोमीत्येव भावयेत् ॥ ८ ॥

brahmendraviṣṇuvaruṇā yadyatkartuṃ samudyatāḥ | tadahaṃ cidvapuḥ sarvaṃ karomītyeva bhāvayet || 8 ||

Whatever Brahma, Indra, Vishnu, and Varuna are ready to do | One should contemplate that all of that is done by the form of consciousness itself

ब्रह्मा, इंद्र, विष्णु और वरुण जो भी करने के लिए तैयार हों | उसे चेतना के रूप द्वारा ही किया जाता है, ऐसा सोचना चाहिए

96.121.9

येषु येषु यदा यद्यद्दर्शनेषु निगद्यते । सर्वमेवाङ्ग तत्सत्यं चिद्विलासो ह्यनङ्कुशः ॥ ९ ॥

yeṣu yeṣu yadā yadyaddarśaneṣu nigadyate | sarvamevāṅga tatsatyaṃ cidvilāso hyanaṅkuśaḥ || 9 ||

In whatever philosophies or views, whatever is stated | All that is indeed true, it is the play of consciousness, unrestrained

जिन-जिन दर्शनों में, जब-जब जो-जो कहा जाता है | वह सब सच है, यह चेतना का अनियंत्रित विलास है

106.121.10

चिन्मात्रत्वं प्रयातस्य तीर्णमृत्योरचेतसः । यो भवेत्परमानन्दः केनासावुपमीयते ॥ १० ॥

cinmātratvaṃ prayātasya tīrṇamṛtyoracetasaḥ | yo bhavetparamānandaḥ kenāsāvupamīyate || 10 ||

For one who has attained the state of pure consciousness, having crossed over death and ignorance | What is that supreme bliss? With what can it be compared?

जो पूर्ण चेतना की अवस्था को प्राप्त हो गया है, मृत्यु और अज्ञान को पार करके | वह परम आनंद क्या है? उससे किससे तुलना की जा सकती है?

116.121.11

नाप्यशून्यं न शून्यं च नाचिद्रूपं न चिन्मयम् । नात्मरूपं नान्यरूपं भुवनं भावयन्भव ॥ ११ ॥

nāpyaśūnyaṃ na śūnyaṃ ca nācidrūpaṃ na cinmayam | nātmarūpaṃ nānyarūpaṃ bhuvanaṃ bhāvayanbhava || 11 ||

The world is neither non-existent nor existent, neither of the nature of consciousness nor of the nature of the self, nor of any other form. Meditate on this and be.

यह संसार न तो असत् है न सत्, न चेतना का स्वरूप है न आत्मा का स्वरूप, न किसी अन्य रूप का है। इस पर ध्यान करो और हो जाओ।

126.121.12

एतत्स्वरूपमासाद्य प्रकृतिः परिशाम्यति । न देशो मोक्षनामास्ति न कालो नेतरा स्थितिः ॥ १२ ॥

etatsvarūpamāsādya prakṛtiḥ pariśāmyati | na deśo mokṣanāmāsti na kālo netarā sthitiḥ || 12 ||

Having attained this true nature, the primordial nature is pacified. There is no place called liberation, no time, nor any other state.

इस स्वरूप को प्राप्त करके, प्रकृति शान्त हो जाती है। मोक्ष नाम का कोई स्थान नहीं है, न कोई समय, न कोई अन्य स्थिति।

136.121.13

अहंकृतेर्विमोहस्य क्षयेणेयं विलीयते । प्रकृतिर्भावनानाम्नी मोक्षः स्यादेष एव सः ॥ १३ ॥

ahaṃkṛtervimohasya kṣayeṇeyaṃ vilīyate | prakṛtirbhāvanānāmnī mokṣaḥ syādeṣa eva saḥ || 13 ||

With the destruction of the delusion of ego, this (prakṛti) dissolves. This very dissolution of the primordial nature is liberation.

अहंकार के भ्रम के नाश से यह (प्रकृति) विलीन हो जाती है। यही प्रकृति का विलयन मोक्ष है।

146.121.14

प्रशान्तशास्त्रार्थविचारचापलो निवृत्तनानारसकाव्यकौतुकः । निरस्तनिःशेषविकल्पविप्लवः समः सुखं तिष्ठति शाश्वतात्मकः ॥ १४ ॥

praśāntaśāstrārthavicāracāpalo nivṛttanānārasakāvyakautukaḥ | nirastaniḥśeṣavikalpaviplavaḥ samaḥ sukhaṃ tiṣṭhati śāśvatātmakaḥ || 14 ||

One who is free from the restlessness of scriptural debates, who has ceased to enjoy various poetic pleasures, who has eliminated all doubts and fluctuations, remains in eternal bliss.

जो शास्त्रार्थ के विचार की चापल से मुक्त है, जिसने विविध रसों के काव्य कौतुक से निवृत्ति कर ली है, जिसने सभी विकल्पों और विप्लवों को निरस्त कर दिया है, वह समता में सुख से शाश्वत आत्मा के रूप में स्थित रहता है।