योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Upaśama, Chapter 9उपशम प्रकरण · सर्ग ९

Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 9 — 62 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 9 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of King Janaka's Awakening · chapters 8–12अध्याय 8–12

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

15.9.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति सिद्धगणोद्गीता गीताः श्रुत्वा महीपतिः । विषादमाजगामाशु भीरू रणरवादिव ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | iti siddhagaṇodgītā gītāḥ śrutvā mahīpatiḥ | viṣādamājagāmāśu bhīrū raṇaravādiva || 1 ||

Sri Vasishtha said: hearing these very songs sung together by the group of Siddhas, the king suddenly fell into despair, like a timid man who hears the sound of battle.

श्री वसिष्ठ बोले, सिद्धों के समूह ने मिलकर जो गीत गाए, उन्हें सुनकर राजा अचानक उदास हो गया, जैसे कोई डरपोक आदमी युद्ध की आवाज़ सुनकर घबरा जाता है।

25.9.2

जगाम परिवारं स्वमाकर्षन्स्वगृहं प्रति । स्वतीरवृक्षानुगतः सरिदोघ इवार्णवम् ॥ २ ॥

jagāma parivāraṃ svamākarṣansvagṛhaṃ prati | svatīravṛkṣānugataḥ saridogha ivārṇavaṃ || 2 ||

He went toward his own house, drawing his whole retinue after him, like a river in flood carrying along the trees on its banks as it rushes toward the sea.

वह अपने पूरे लाव-लश्कर को साथ खींचते हुए अपने घर की ओर चला, जैसे बाढ़ में उफनती नदी अपने किनारों के पेड़ों को समुद्र की ओर बहा ले जाती है।

35.9.3

परिवारमशेषेण विसृज्य स्वं स्वमालयम् । एक एवारुरोहाग्र्यं गृहमर्क इवाचलम् ॥ ३ ॥

parivāramaśeṣeṇa visṛjya svaṃ svamālayaṃ | eka evārurohāgryaṃ gṛhamarka ivācalaṃ || 3 ||

Having sent away his entire retinue, each man to his own home, he alone climbed up into his splendid palace, like the sun climbing alone over a mountain.

अपने पूरे लाव-लश्कर को विदा करके, हर आदमी को उसके अपने घर भेजकर, वह अकेला ही अपने शानदार महल में चढ़ गया, जैसे सूरज अकेला किसी पहाड़ पर चढ़ता है।

45.9.4

तत्र प्रोड्डयनालोलखगपक्षतिचञ्चलाः । आलोकयंल्लोकगतीर्विललापेदमाकुलः ॥ ४ ॥

tatra proḍḍayanālolakhagapakṣaticañcalāḥ | ālokayanlokagatīrvilalāpedamākulaḥ || 4 ||

There he watched the ways of the world, restless as the flickering wings of birds taking flight, and in his distress he began to lament like this.

वहाँ बैठकर वह दुनिया की चाल-ढाल देखने लगा, जो उड़ते हुए पंछियों के फड़फड़ाते पंखों की तरह बेचैन थी, और दुखी होकर वह इस तरह विलाप करने लगा।

55.9.5

हा कष्टमतिकष्टासु लोकलोलदशास्वयम् । पाषाणेष्विव पाषाणा आलुठामि बलादहम् ॥ ५ ॥

hā kaṣṭamatikaṣṭāsu lokaloladaśāsvayam | pāṣāṇeṣviva pāṣāṇā āluṭhāmi balādaham || 5 ||

Alas, what suffering. In these utterly painful, ever-shifting conditions of the world, I am tossed about helplessly, like one stone among stones.

हाय, कितना दुख है। दुनिया की इन बेहद दुखदायी और लगातार बदलती हालतों में मैं बेबस होकर इधर-उधर पटकता हूँ, जैसे पत्थरों के बीच एक पत्थर।

65.9.6

अपर्यन्तस्य कालस्य कोऽप्यंशो जीव्यते मया । तस्मिन्भावं निबध्नामि धिङ्नामधमचेतनम् ॥ ६ ॥

aparyantasya kālasya ko'pyaṃśo jīvyate mayā | tasminbhāvaṃ nibadhnāmi dhiṅnāmadhamacetanam || 6 ||

Of time without end I live only some tiny fragment, yet I fix my heart on that fragment. Shame on this base, foolish mind of mine.

इस अनंत समय का बस एक छोटा-सा टुकड़ा मैं जीता हूँ, फिर भी उसी टुकड़े में अपना मन लगाए बैठा हूँ। धिक्कार है मेरे इस नीच और मूर्ख मन पर।

75.9.7

कियन्मात्रमिदं नाम राज्यमाजीवितं मम । किमेतेन विना दुःखं तिष्ठामि हतधीर्यथा ॥ ७ ॥

kiyanmātramidaṃ nāma rājyamājīvitaṃ mama | kimetenavinā duḥkhaṃ tiṣṭhāmi hatadhīryathā || 7 ||

How much, after all, is this kingdom of mine, which lasts only as long as my life? Without it, would I really go on grieving, as if my reason were destroyed?

आखिर मेरा यह राज्य है ही कितना, जो बस मेरी जिंदगी भर के लिए है? क्या इसके बिना मैं सचमुच ऐसे दुखी होता रहूँगा जैसे मेरी अक्ल ही मारी गई हो?

85.9.8

आदावन्तेऽप्यनन्तोऽहं मध्ये पेलवजीवितः । बालश्चित्रेन्दुनेवाहं किं मुधा धृतिमास्थितः ॥ ८ ॥

ādāvante'pyananto'haṃ madhye pelavajīvitaḥ | bālaścitrendunevehaṃ kiṃ mudhā dhṛtimāsthitaḥ || 8 ||

At the beginning and at the end I am without end; only in the middle is my life feeble. Like a child charmed by a painted moon, why do I go on foolishly holding fast to this?

शुरुआत में भी और अंत में भी मैं अनंत हूँ, बस बीच में मेरी जिंदगी कमज़ोर है। जैसे कोई बच्चा किसी चित्र में बने चाँद को देखकर मोहित हो जाता है, वैसे ही मैं क्यों इस पर व्यर्थ अड़ा हुआ हूँ?

95.9.9

प्रपञ्चरहितेनाहमिन्द्रजालेन जालिना । हा कष्टमतिमुह्यामि केनास्मि परिमोहितः ॥ ९ ॥

prapañcarahitenāhamindrajālena jālinā | hā kaṣṭamatimuhyāmi kenāsmi parimohitaḥ || 9 ||

There is nothing real at all in this juggler's magic show, yet by it I am utterly deluded. Alas, what suffering. By what have I been so completely fooled?

इस जादूगर के जादू के खेल में कुछ भी असली नहीं है, फिर भी मैं इससे पूरी तरह मोहित हो गया हूँ। हाय, कितना दुख है। मैं आखिर किसके धोखे में इतना पड़ गया?

105.9.10

यद्वस्तु यच्च वा रम्यं यदुदारमकृत्रिमम् । किंचित्तदिह नास्त्येव किंनिष्ठेह मतिर्मम ॥ १० ॥

yadvastu yacca vā ramyaṃ yadudāramakṛtrimam | kiṃcittadihanāstyeva kiṃniṣṭeha matirmama || 10 ||

Whatever is a real thing, whatever is delightful, whatever is great and not false, none of that exists here at all. On what, then, should my mind take its stand?

जो भी असली चीज़ है, जो भी सुंदर है, जो भी बड़ा और नकली नहीं है, ऐसा यहाँ कुछ भी नहीं है। तो फिर मेरा मन किस चीज़ पर टिके?

115.9.11

दूरस्थमप्यदूरस्थं यन्मे मनसि वर्तते । इति निश्चित्य बाह्यार्थभावनां संत्यजाम्यहम् ॥ ११ ॥

dūrasthamapyadūrasthaṃ yanme manasi vartate | iti niścitya bāhyārthabhāvanāṃ saṃtyajāmyaham || 11 ||

Whatever exists in my mind, even if it seems far away, is not really far. Having settled this for certain, I give up believing that anything is truly outside me.

जो कुछ भी मेरे मन में है, वह दूर दिखने पर भी सच में दूर नहीं है। यह पक्का समझकर मैं यह मानना छोड़ देता हूँ कि कुछ भी सचमुच मुझसे बाहर है।

125.9.12

लोकाजवं जवीभावः सलिलावर्तभङ्गुरः । दृष्टोऽद्यापि हि दुःखाय केयमास्था सुखं प्रति ॥ १२ ॥

lokājavam javībhāvaḥ salilāvartabhaṅguraḥ | dṛṣṭo'dyāpi hi duḥkhāya keyamāsthā sukhaṃ prati || 12 ||

The world's headlong rush, this restless hurrying, is as fragile as a whirlpool in water. I have seen it, even now, bring only suffering. So what is this trust of mine in happiness?

दुनिया की यह तेज़ भाग-दौड़, यह बेचैन जल्दबाज़ी, पानी के भँवर जितनी ही कमज़ोर है। मैंने आज तक इसे बस दुख ही देते देखा है। तो फिर सुख पर मेरा यह भरोसा किस बात का है?

135.9.13

प्रत्यब्दं प्रतिमासं च प्रत्यहं च प्रतिक्षणम् । सुखानि दुःखपिण्डानि दुःखानि तु पुनः पुनः ॥ १३ ॥

pratyabdaṃ pratimāsaṃ ca pratyahaṃ ca pratikṣaṇam | sukhāni duḥkhapiṇḍāni duḥkhāni tu punaḥ punaḥ || 13 ||

Every year, every month, every day, and every moment, pleasures are only lumps of pain, but pains come again and again.

हर साल, हर महीने, हर दिन और हर पल, सुख तो बस दुख के ढेर होते हैं, पर दुख बार-बार आते ही रहते हैं।

145.9.14

परामृष्टं विशिष्टं हि दृष्टं नष्टं न भावितम् । अत्रस्थं न तदस्तीह सतां यत्रास्तु संस्थितिः ॥ १४ ॥

parāmṛṣṭaṃ viśiṣṭaṃ hi dṛṣṭaṃ naṣṭaṃ na bhāvitam | atrasthaṃ na tadastīha satāṃ yatrāstu saṃsthitiḥ || 14 ||

Whatever seems special, once seen, is already gone; it never truly lasts. Nothing here stands fixed enough for good things to have a firm place to rest.

जो चीज़ खास लगती है, वह देखते ही देखते खत्म हो जाती है, वह कभी सच में टिकती नहीं। यहाँ कुछ भी इतना स्थिर नहीं कि अच्छी चीज़ों को टिकने की पक्की जगह मिल सके।

165.9.16

अरज्जुरेव बद्धोऽहमपङ्कोऽस्मि कलङ्कितः । पतितोस्म्युपरिस्थोपि हा ममात्मन्हता स्थितिः ॥ १६ ॥

arajjureva baddho'ham apaṅko'smi kalaṅkitaḥ | patito'smi uparistho'pi hā mamātman hatā sthitiḥ || 16 ||

I am bound though there is no rope at all. I am stained though there is no mud on me. I have fallen though I am still standing on high. Alas, my very state is ruined.

बिना किसी रस्सी के भी मैं बँधा हुआ हूँ। बिना किसी कीचड़ के भी मैं दागदार हूँ। ऊँचाई पर खड़े रहते हुए भी मैं गिरा हुआ हूँ। हाय, मेरी हालत ही बर्बाद हो गई है।

175.9.17

अद्य ये महतां मूर्ध्नि ते दिनैर्निपतन्त्यधः । हतचित्तमहत्तायां कैषा विश्वस्तता वत ॥ १७ ॥

adya ye mahatāṃ mūrdhni te dinairnipatantyadhaḥ | hatacittamahattāyāṃ kaiṣā viśvastatā vata || 17 ||

Those who stand today at the very top among the great fall down within a few days. What is this trust, alas, in a greatness whose end is a ruined mind?

जो लोग आज बड़ों में सबसे ऊपर खड़े हैं, वे कुछ ही दिनों में नीचे गिर जाते हैं। हाय, ऐसी बड़ाई पर यह भरोसा किस बात का, जिसका अंत बर्बाद मन में होता है?

185.9.18

क इमे मे महाभोगाः क इमे मम बान्धवाः । बालो भूतमयेनेव संकेतेनाहमाकुलः ॥ १८ ॥

ka ime me mahābhogāḥ ka ime mama bāndhavāḥ | bālo bhūtamayeneva saṃketenāhamākulaḥ || 18 ||

What are these great pleasures of mine? What are these kinsmen of mine? Like a child troubled by a made-up game of ghosts, I am thrown into confusion.

ये मेरे बड़े-बड़े भोग-विलास आखिर क्या हैं? ये मेरे रिश्तेदार आखिर क्या हैं? जैसे कोई बच्चा भूतों के बनावटी खेल से घबरा जाता है, वैसे ही मैं भी घबराया हुआ हूँ।

195.9.19

स्वयमेव निबध्नामि जरामरणरागिणीम् । किमिमामहमेतेषु धृतिमुद्वेगकारिणीम् ॥ १९ ॥

svayameva nibadhnāmi jarāmaraṇarāgiṇīm | kimimāmahameteṣu dhṛtimudvegakāriṇīm || 19 ||

I myself bind myself with this attachment, tied to old age and death. Why, among all these things, do I go on holding to a devotion that only breeds anxiety?

मैं खुद ही अपने आपको इस मोह में बाँधता हूँ, जो बुढ़ापे और मौत से जुड़ा हुआ है। इन सब चीज़ों के बीच मैं क्यों उस लगाव को पकड़े रहता हूँ, जो सिर्फ बेचैनी ही देता है?

205.9.20

यातु तिष्ठतु वा सम्यङ् ममैतां प्रति को ग्रहः । बुद्बुदश्रीरिवैषा हि मिथ्यैवेत्थमुपस्थिता ॥ २० ॥

yātu tiṣṭhatu vā samyaṅ mamaetāṃ prati ko grahaḥ | budbudashrīrivaiṣā hi mithyaivetthamupasthitā || 20 ||

Whether it leaves entirely or stays entirely, what claim do I really have on it? It is just like the beauty of a bubble, appearing here only as a falsehood.

यह पूरी तरह चला जाए या पूरी तरह टिका रहे, मेरा इस पर सच में क्या हक़ है? यह तो बस बुलबुले की चमक जैसा है, जो यहाँ सिर्फ झूठ बनकर सामने आया है।

215.9.21

ते महाविभवा भोगास्ते सन्तः स्निग्धबान्धवाः । सर्वं स्मृतिपथं प्राप्तं वर्तमानेऽपि का धृतिः ॥ २१ ॥

te mahāvibhavā bhogāste saṃtaḥ snigdhabāndhavāḥ | sarvaṃ smṛtipathaṃ prāptaṃ vartamāne'pi kā dhṛtiḥ || 21 ||

Those magnificent pleasures, those loving and devoted kinsmen, all of it has now become nothing but memory. Even in what is present now, what trust can there be?

वे शानदार भोग-विलास, वे प्यार करने वाले अपने रिश्तेदार, यह सब अब बस याद बनकर रह गए हैं। जो अभी सामने है, उस पर भी क्या भरोसा किया जाए?

225.9.22

क्व धनानि महीपानां ब्रह्मणः क्व जगन्ति वा । प्राक्तनानि प्रयातानि केयं विश्वस्तता मम ॥ २२ ॥

kva dhanāni mahīpānāṃ brahmaṇaḥ kva jaganti vā | prāktanāni prayātāni keyaṃ viśvastatā mama || 22 ||

Where now are the riches of kings? Where are even the worlds of Brahma? The old ones have all passed away. What is this trust of mine?

अब राजाओं की दौलत कहाँ है? ब्रह्मा के लोक तक कहाँ हैं? पुराने सब बीत चुके हैं। तो फिर मेरा यह भरोसा किस बात का है?

235.9.23

गिलितानीन्द्रलक्षाणि बुद्बुदानीव वारिणि । मां जीवितनिबद्धास्थं विहसिष्यन्ति साधवः ॥ २३ ॥

gilitānīndralakṣāṇi budbudānīva vāriṇi | māṃ jīvitanibaddhāsthaṃ vihasiṣyanti sādhavaḥ || 23 ||

Hundreds of thousands of Indras have been swallowed up like bubbles in water. Good people will laugh at me for still clinging to the hope of staying alive.

इंद्र जैसे लाखों-करोड़ों देवता पानी के बुलबुलों की तरह मिट चुके हैं। अच्छे लोग मुझ पर हँसेंगे, जो अब भी जीने की उम्मीद से चिपका हुआ हूँ।

245.9.24

ब्रह्मणां कोटयो याता गताः सर्गपरम्पराः । प्रयाताः पांसुवद्भूपाः का धृतिर्मम जीविते ॥ २४ ॥

brahmaṇāṃ koṭayo yātā gatāḥ sargaparamparāḥ | prayātāḥ pāṃsuvadbhūpāḥ kā dhṛtirmama jīvite || 24 ||

Crores of Brahmas have come and gone, along with their whole chains of creation. Kings have vanished like dust. What confidence can I have in my own life?

करोड़ों ब्रह्मा आए और चले गए, उनकी बनाई सारी सृष्टियाँ भी खत्म हो गईं। राजा धूल की तरह उड़ गए। तो फिर मुझे अपनी जिंदगी पर क्या भरोसा हो सकता है?

255.9.25

संसाररात्रिदुःस्वप्ने चेत्ये देहमये भ्रमे । आस्थां चेदनुबध्नामि तत्रेमां तु धिगस्थितिम् ॥ २५ ॥

saṃsārarātriduḥsvapne cetye dehamaye bhrame | āsthāṃ cedanubadhnāmi tatremāṃ tu dhigasthitim || 25 ||

This life in the world is a bad dream in a long night, and this body is only a delusion that we merely perceive. If I still place my trust in it, then shame on such a state of mine.

यह सांसारिक जीवन एक लंबी रात का बुरा सपना है, और यह शरीर बस एक भ्रम है जिसे हम सिर्फ देखते भर हैं। अगर मैं फिर भी इस पर भरोसा करूँ, तो मेरी इस हालत पर धिक्कार है।

265.9.26

अयं सोऽहमिति व्यर्थकल्पनाऽसत्स्वरूपिणी । अहंकारपिशाचेन किमज्ञवदहं स्थितः ॥ २६ ॥

ayaṃ so'hamiti vyarthakalpanā'satsvarūpiṇī | ahaṃkārapiśācena kimajñavadahaṃ sthitaḥ || 26 ||

The thought 'this one is I' is a useless fancy, false in its very nature. Why do I still stand here like a fool, held by the demon of ego?

'यह मैं हूँ' — यह सोच बस एक बेकार कल्पना है, जो अपने आप में झूठी है। मैं अभी भी अहंकार के भूत से पकड़ा हुआ मूर्ख की तरह क्यों खड़ा हूँ?

275.9.27

हतं हतमिदं कस्मादायुराततयानया । पश्यन्नपि न पश्यामि सूक्ष्मया काललेखया ॥ २७ ॥

hataṃ hataṃ idaṃ kasmād āyur ātata yānayā | paśyannapi na paśyāmi sūkṣmayā kālalekhayā || 27 ||

This life is struck down, struck down again and again — why? By its own constant passing. Time cuts it with a line so fine that even while watching, I do not see it happen.

यह जीवन बार-बार मारा जा रहा है — किस वजह से? अपने ही लगातार बीतते जाने से। समय इसे इतनी बारीक रेखा से काटता है कि देखते हुए भी मुझे यह होता हुआ नहीं दिखता।

285.9.28

पादपीठे कृतेशानाः शार्ङ्गिक्रीडनकन्दुकाः । कालकापालिकाग्रस्ताः किमास्थे मयि वल्गसि ॥ २८ ॥

pādapīṭhe kṛteśānāḥ śārṅgikrīḍanakandukāḥ | kālakāpālikāgrastāḥ kimāsthe mayi valgasī || 28 ||

Kings who once made other lords their footstool, who were only playthings tossed about in Vishnu's game, have now been seized by Death, who carries a skull. Why, then, do you still linger in me, dancing?

जिन राजाओं ने कभी दूसरे राजाओं को अपने पैरों की चौकी बना लिया था, जो विष्णु के खेल की बस एक गेंद थे, अब उन्हें खोपड़ी लिए हुए मौत ने पकड़ लिया है। फिर तू मुझमें अब भी क्यों टिकी है, नाचती हुई?

295.9.29

अजस्रमुपयान्त्येते यान्ति चाद्यापि वासराः । अविनष्टैकसद्वस्तुर्दृष्टो नाद्यापि वासरः ॥ २९ ॥

ajasramupayāntyete yānti cādyāpi vāsarāḥ | avinaṣṭaikasadvasturdṛṣṭo nādyāpi vāsaraḥ || 29 ||

Days keep coming without end, and they keep going, even today. But not even one day has yet come when I saw the one real, unchanging thing.

दिन लगातार आते रहते हैं और आज भी जाते रहते हैं। पर आज तक ऐसा एक भी दिन नहीं आया जब मैंने उस एक सच्ची, अविनाशी चीज़ को देखा हो।

305.9.30

सारसाः सरसीवैते सर्वस्मिञ्जनचेतसि । भोगा एव स्फुरन्त्यन्तर्न तु स्वपददृष्टयः ॥ ३० ॥

sārasāḥ sarasīvaita sarvasmiñjanacetasi | bhogā eva sphurantyantar na tu svapadadṛṣṭayaḥ || 30 ||

In the mind of every person, pleasures flicker in and out like cranes upon a lake — never a glimpse of one's own true place.

हर इंसान के मन में सुख-भोग झील पर बैठे सारस पक्षियों की तरह बस चमकते-बुझते रहते हैं — अपनी असली जगह की एक झलक कभी नहीं मिलती।

315.9.31

कष्टात्कष्टतरं प्राप्तो दुःखाद्दुःखतरं गतः । अद्यापि न विरक्तोस्मि हा धिङ्मामधमाशयम् ॥ ३१ ॥

kaṣṭātkaṣṭataraṃ prāpto duḥkhāddhuḥkhataraṃ gataḥ | adyāpi na virakto'smi hā dhiṅmāmadhamāśayam || 31 ||

I have gone from hardship to greater hardship, from sorrow to greater sorrow. Even today I have not turned away from desire. Alas, shame on me and my base mind.

मैं एक कष्ट से बड़े कष्ट में गया, एक दुख से बड़े दुख में गया। फिर भी आज तक मेरी इच्छाएँ खत्म नहीं हुईं। हाय, मुझ पर और मेरे नीच मन पर धिक्कार है।

325.9.32

येषु येषु दृढा बद्धा भावना भव्यवस्तुषु । तानि तानि विनष्टानि दृष्टानि किमिहोत्तमम् ॥ ३२ ॥

yeṣu yeṣu dṛḍhā baddhā bhāvanā bhavyavastuṣu | tāni tāni vinaṣṭāni dṛṣṭāni kimihottamam || 32 ||

Whatever fine things I fixed my heart firmly on, I have seen every one of them destroyed. So what is there here that is truly the best?

जिन-जिन अच्छी चीज़ों पर मैंने अपना मन कसकर बाँधा, मैंने उन सबको नष्ट होते देखा। तो फिर यहाँ ऐसा क्या है जो सचमुच सबसे अच्छा हो?

335.9.33

यन्मध्ये यच्च पर्यन्ते यदापाते मनोरमम् । सर्वमेवापवित्रं तद्विनाशामेध्यदूषितम् ॥ ३३ ॥

yanmadhye yacca paryante yadāpāte manoramam | sarvamevāpavitraṃ tadvināśāmedhyadūṣitam || 33 ||

Whatever seems pleasing at the start, in the middle, or at the end — all of it is unclean, spoiled by the filth of its own destruction.

जो चीज़ शुरू में, बीच में या आखिर में सुंदर लगती है — वह सब गंदी है, अपने ही विनाश की गंदगी से खराब हो चुकी है।

345.9.34

येषु येषु पदार्थेषु धृतिं बध्नाति मानवः । तेषु तेष्वेव तस्यायं दृष्टो नाशोदयो भृशम् ॥ ३४ ॥

yeṣu yeṣu padārtheṣu dhṛtiṃ badhnāti mānavaḥ | teṣu teṣveva tasyāyaṃ dṛṣṭo nāśodayo bhṛśam || 34 ||

Whatever things a person places his trust in — in those very things his ruin is seen rising up, strong and clear.

इंसान जिन-जिन चीज़ों पर भरोसा करता है, उन्हीं चीज़ों में उसका नाश उठता हुआ साफ दिखाई देता है।

355.9.35

श्वःश्वः पापीयसीमेष श्वःश्वः क्रूरतरामपि । श्वःश्वः स्वेदकरीमेति दशामिह जडो जनः ॥ ३५ ॥

śvaḥśvaḥ pāpīyasīmeṣa śvaḥśvaḥ krūratarāmapi | śvaḥśvaḥ svedakarīmeti daśāmiha jaḍo janaḥ || 35 ||

Day by day, this dull person sinks into a worse state; day by day, into a crueler one; day by day, into one that leaves him sweating.

यह मूर्ख इंसान रोज़-रोज़ और बुरी हालत में जाता है, रोज़-रोज़ और क्रूर हालत में, रोज़-रोज़ ऐसी हालत में जो उसे पसीने-पसीने कर दे।

365.9.36

अज्ञानैकहतो बाल्ये यौवने मदनाहतः । शेषे कलत्रचिन्तार्तः किं करोति कदा जडः ॥ ३६ ॥

ajñānaikahato bālye yauvane madanāhataḥ | śeṣe kalatracintārtaḥ kiṃ karoti kadā jaḍaḥ || 36 ||

In childhood he is struck down only by ignorance; in youth he is struck by lust; in what is left of life he is tormented by worry over his wife and family. What does this dull man ever really do, and when?

बचपन में वह सिर्फ अज्ञान से मारा जाता है, जवानी में वासना से मारा जाता है, और बची हुई ज़िंदगी में पत्नी और घर-परिवार की चिंता से परेशान रहता है। यह मूर्ख आदमी आखिर करता क्या है, और कब करता है?

375.9.37

आगमापायि विरसं दशावैषम्यदूषितम् । असारसारं संसारं किं तत्पश्यति दुर्मतिः ॥ ३७ ॥

āgamāpāyi virasaṃ daśāvaiṣamyadūṣitam | asārasāraṃ saṃsāraṃ kiṃ tatpashyati durmatiḥ || 37 ||

This worldly life comes and goes, has no real taste, and is spoiled by all its uneven ups and downs; at its core it has no substance at all. Does a foolish mind ever really see this?

यह सांसारिक जीवन आता-जाता रहता है, इसमें कोई असली स्वाद नहीं है, और इसके उतार-चढ़ाव इसे खराब करते रहते हैं; इसके भीतर कोई सार ही नहीं है। क्या मूर्ख मन कभी इसे सचमुच देख पाता है?

385.9.38

राजसूयाश्वमेधाद्यैरिष्ट्वा यज्ञशतैरपि । महाकल्पान्तमप्यंशं स्वर्गं प्राप्नोति नाधिकम् ॥ ३८ ॥

rājasūyāśvamedhādyairiṣṭvā yajñashatairapi | mahākalpāntamapyañśaṃ svargaṃ prāpnoti nādhikam || 38 ||

Even by performing hundreds of sacrifices — the Rajasuya, the Ashvamedha, and the rest — one gains only a part of heaven, lasting no longer than the end of one great cosmic age. Nothing more.

राजसूय, अश्वमेध और ऐसे सैकड़ों यज्ञ करके भी इंसान को स्वर्ग का बस एक हिस्सा मिलता है, जो एक महाकल्प के अंत तक ही टिकता है। इससे ज़्यादा कुछ नहीं मिलता।

395.9.39

कोऽसौ स्वर्गोऽस्ति भूमौ वा पाताले वा प्रदेशकः । न यत्राभिभवन्त्येता दुर्भ्रमर्य इवापदः ॥ ३९ ॥

ko'sau svargo'sti bhūmau vā pātāle vā pradeśakaḥ | na yatrābhibhavantyetā durbramarya ivāpadaḥ || 39 ||

Is there any place at all — in heaven, on earth, or in the underworld — where troubles do not swarm over a person like a cloud of angry bees?

क्या कहीं भी कोई ऐसी जगह है — स्वर्ग में, धरती पर, या पाताल में — जहाँ मुसीबतें इंसान पर गुस्सैल मधुमक्खियों के झुंड की तरह न टूट पड़ें?

405.9.40

निजचेतोविलव्यालाः शरीरस्थलपल्लवाः । आधयो व्याधयश्चैते निवार्यन्ते कथं किल ॥ ४० ॥

nijacetovilavyālāḥ śarīrasthlapallavāḥ | ādhayo vyādhayaścaita nivāryante kathaṃ kila || 40 ||

These mental worries and bodily diseases are like snakes living in the pit of one's own mind, feeding on the tender shoots of the body. How can they ever really be kept away?

ये मानसिक चिंताएँ और शारीरिक बीमारियाँ अपने ही मन के बिल में रहने वाले साँपों जैसी हैं, जो शरीर की कोमल कोंपलों को खाती रहती हैं। इन्हें सचमुच कैसे रोका जा सकता है?

415.9.41

सतोऽसत्ता स्थिता मूर्ध्नि मूर्ध्नि रम्येष्वरम्यता । सुखेषु मूर्ध्नि दुःखानि किमेकं संश्रयाम्यहम् ॥ ४१ ॥

sato'sattā sthitā mūrdhni mūrdhni ramyeṣvaramyatā | sukheṣu mūrdhni duḥkhāni kimekaṃ saṃśrayāmyaham || 41 ||

Unreality sits right on the crown of what seems real; ugliness sits right on the crown of what seems beautiful; sorrow sits right on the crown of every joy. So which one thing should I take as my refuge?

जो सच लगता है, उसके सिर पर ही झूठ बैठा है; जो सुंदर लगता है, उसके सिर पर ही बदसूरती बैठी है; हर सुख के सिर पर ही दुख बैठा है। तो फिर मैं किस एक चीज़ का सहारा लूँ?

425.9.42

जायन्ते च म्रियन्ते च प्राकृताः क्षुद्रजन्तवः । धरा तैरेव नीरन्ध्रा दुर्लभाः साधुसाधवः ॥ ४२ ॥

jāyante ca mriyante ca prākṛtāḥ kṣudrajantavaḥ | dharā taireva nīrandhrā durlabhāḥ sādhusādhavaḥ || 42 ||

Common, petty creatures are born and die endlessly — the earth is crammed full with just them. Truly good people are hard to find.

आम, तुच्छ जीव पैदा होते और मरते रहते हैं — धरती बस इन्हीं से भरी पड़ी है। सचमुच अच्छे लोग मिलना मुश्किल है।

435.9.43

नीलोत्पलालिनयनाः परमप्रेमभूषणाः । हासायैव विलासिन्यः क्षणभङ्गितया स्थिताः ॥ ४३ ॥

nīlotpalālinayanāḥ paramapremabhūṣaṇāḥ | hāsāyaiva vilāsinyaḥ kṣaṇabhaṅgitayā sthitāḥ || 43 ||

Women with eyes like blue lotuses full of bees, whose only ornament is deep love, are made just to raise a laugh; they last only a moment before they break.

जिन स्त्रियों की आँखें भँवरों से भरे नीले कमल जैसी हैं, जिनका सबसे बड़ा गहना गहरा प्रेम है, वे बस हँसाने के लिए हैं; वे एक पल में ही टूट जाती हैं।

445.9.44

येषां निमेषणोन्मेषैर्जगतां प्रलयोदयौ । तादृशाः पुरुषाः सन्ति मादृशां गणनैव का ॥ ४४ ॥

yeṣāṃ nimeṣaṇonmeṣairjagatāṃ pralayodayau | tādṛśāḥ puruṣāḥ santi mādṛśāṃ gaṇanaiva kā || 44 ||

There are men whose mere blink makes whole worlds end and begin again. When such men exist, what is the counting of someone like me?

ऐसे पुरुष हैं जिनकी सिर्फ पलक झपकने से पूरी दुनिया मिट जाती है और फिर से बन जाती है। जब ऐसे लोग हैं, तो मेरे जैसे की गिनती ही क्या है।

455.9.45

सन्ति रम्यतराद्रम्याः सुस्थिरादपि सुस्थिराः । चिन्तापर्यवसानेयं पदार्थश्रीः किमीहसे ॥ ४५ ॥

santi ramyatarādramyaḥ susthirādapi susthirāḥ | cintāparyavasāneyaṃ padārthaśrīḥ kimīhasē || 45 ||

There are things more beautiful than the most beautiful, more lasting than the most lasting. But the glory of things ends in a mere thought. What are you chasing after?

ऐसी चीज़ें हैं जो सबसे सुंदर चीज़ से भी सुंदर हैं, सबसे टिकाऊ चीज़ से भी टिकाऊ हैं। पर चीज़ों की यह शोभा एक विचार में ही खत्म हो जाती है। तू किसके पीछे भाग रहा है।

465.9.46

संपदश्च विचित्रा यास्ताश्चेच्चित्तेन संमताः । तत्ता अपि महारम्भा हन्त मन्ये महापदः ॥ ४६ ॥

saṃpadaśca vicitrā yāstāśceccittena saṃmatāḥ | tattā api mahārambhā hanta manye mahāpadaḥ || 46 ||

There are many wonderful kinds of wealth. If the mind welcomes them, then, alas, I think even these things, however great the effort behind them, are great troubles.

तरह-तरह की अनोखी संपत्तियाँ होती हैं। अगर मन उन्हें अपना ले, तो हाय, मुझे लगता है कि इतनी मेहनत से पाई ये चीज़ें भी बड़ी मुसीबतें ही हैं।

475.9.47

आपदोऽपि विचित्रा यास्ताश्चेन्मनसि संमताः । तत्ता अपि महारम्भा मन्ये मनसि संपदः ॥ ४७ ॥

āpadō'pi vicitrā yāstāścennamanasi saṃmatāḥ | tattā api mahārambhā manye manasi saṃpadaḥ || 47 ||

There are many strange misfortunes too. If the mind welcomes them, then those very things, however great the effort behind them, become, I think, wealth in the mind.

और तरह-तरह की अजीब मुसीबतें भी होती हैं। अगर मन उन्हें अपना ले, तो वही चीज़ें, चाहे कितनी भी बड़ी क्यों न हों, मन में मुझे संपत्ति जैसी ही लगने लगती हैं।

485.9.48

मनोमात्रविवर्तेऽस्मिञ्जगत्यब्धीन्दुभङ्गुरे । ममेदमित्यपूर्वेयं कुतस्त्याऽक्षरमालिका ॥ ४८ ॥

manomātravivarte'smiñjagatyabdhīndubhaṅgure | mamedamityapūrveyaṃ kutastyā'kṣaramālikā || 48 ||

This world is only a shape the mind takes, as fragile as the moon's reflection on the sea. So where does this strange, never-heard-before word, this is mine, come from?

यह दुनिया मन का ही एक बदलता रूप है, समुद्र में चाँद की परछाई जैसी नाज़ुक। फिर यह अनोखी, पहले कभी न सुनी बात, यह मेरा है, आती कहाँ से है।

505.9.50

इयत्ताच्छिन्नतप्तासु सुखनाम्नीषु दृष्टिषु । कास्वेतास्वनुरक्तोऽस्मि पतङ्गोऽग्निशिखास्विव ॥ ५० ॥

iyattācchinnataptāsu sukhanāmnīṣu dṛṣṭiṣu | kāsvetāsvanurakto'smi pataṅgo'gnisikhāsviva || 50 ||

Why am I caught up in any of these things called pleasure, things that are limited and burning, like a moth caught in the tip of a flame?

ये तथाकथित सुख सीमित भी हैं और जलाने वाले भी। फिर मैं इनमें से किसी में क्यों उलझा हुआ हूँ, जैसे पतंगा आग की लौ में उलझ जाता है।

515.9.51

वरमेकान्तदाहेषु लुठनं रौरवाग्निषु । नत्वालूनविवर्तासु स्थितं संसारवृत्तिषु ॥ ५१ ॥

varamekāntadāheṣu luṭhanaṃ rauravāgniṣu | natvālūnavivartāsu sthitaṃ saṃsāravṛttiṣu || 51 ||

It is better to roll in fires that do nothing but burn, in the fires of the hell called Raurava, than to stay caught in the round of this world, where everything is cut down as soon as it turns.

रौरव नरक की उन आगों में लोटना बेहतर है जो सिर्फ जलाती हैं, बजाय इसके कि संसार के उस चक्र में फँसे रहें जहाँ हर चीज़ बनते ही कट जाती है।

525.9.52

संसार एव दुःखानां सीमान्त इति कथ्यते । तन्मध्यपतिते देहे सुखमासाद्यते कथम् ॥ ५२ ॥

saṃsāra eva duḥkhānāṃ sīmānta iti kathyate | tanmadhyapatite dehe sukhamāsādyate katham || 52 ||

This world is itself called the outer edge of all sorrows. When the body has fallen right into the middle of it, how can it find happiness?

इस संसार को ही सारे दुखों की सबसे बाहरी सीमा कहा जाता है। जब शरीर इसके बीचोंबीच जा गिरा है, तो उसे सुख कैसे मिल सकता है।

535.9.53

अकृत्रिममहादुःखे संसारे ये व्यवस्थिताः। त एतेऽन्यानि दुःखानि जानते मधुराण्यलम् ॥ ५३ ॥

akṛtrimamahāduḥkhe saṃsāre ye vyavasthitāḥ| ta ete'nyāni duḥkhāni jānate madhurāṇyalam || 53 ||

Those who live in this world, which is itself a real and great sorrow, find every other sorrow quite sweet by comparison.

जो लोग इस संसार में रहते हैं, जो खुद एक सच्चा और बड़ा दुख है, उन्हें बाकी सारे दुख उसके आगे मीठे ही लगते हैं।

545.9.54

अहमप्यधमोत्कृष्टकाष्ठलोष्टसमस्थितिः। अज्ञैरेवागतः साम्यं परमामृष्टवस्तुभिः ॥ ५४ ॥

ahamapyadhamotkṛṣṭakāṣṭhaloṣṭasamasthitiḥ| ajñairevāgataḥ sāmyaṃ paramāmṛṣṭavastubhiḥ || 54 ||

I too am no different from a piece of wood or a clod of earth, whether poor or fine. Only the ignorant see this sameness, people who have never touched the highest truth.

मैं भी लकड़ी के किसी टुकड़े या मिट्टी के ढेले से अलग नहीं हूँ, चाहे वह घटिया हो या बढ़िया। यह समानता वही अज्ञानी लोग देखते हैं, जिन्होंने परम सत्य को कभी छुआ ही नहीं।

555.9.55

संकल्पमेव तन्मन्ये संकल्पोपशमेन तत्। शोषयामि यथा शोषमेति संसारपादपः ॥ ५५ ॥

saṃkalpameva tanmanye saṃkalpopaśamena tat| śoṣayāmi yathā śoṣameti saṃsārapādapaḥ || 55 ||

I think all of this is nothing but a thought. By calming that thought I am drying it up, so that the tree of this world withers away.

मुझे लगता है कि यह सब कुछ एक विचार भर है। उस विचार को शांत करके मैं इसे सुखा रहा हूँ, ताकि संसार रूपी यह पेड़ मुरझा जाए।

575.9.57

आकारमात्ररम्यासु मनोमर्कटवृत्तिषु। परिज्ञातास्विहाद्यैव न रमे नाशनीष्वहम् ॥ ५७ ॥

ākāramātraramyāsu manomarkaṭavṛttiṣu| parijñātāsvihādyaiva na rame nāśanīṣvaham || 57 ||

In the antics of the mind, that monkey, there are things pleasant only to look at. Now that I have understood them fully, from today I take no pleasure in these things that pass away.

मन रूपी बंदर की उछल-कूद में कुछ चीज़ें सिर्फ देखने में सुंदर लगती हैं। अब जब मैं इन्हें अच्छी तरह समझ चुका हूँ, तो आज से मैं इन नाशवान चीज़ों में कोई आनंद नहीं लेता।

585.9.58

आशापाशशतप्रोताः पातोत्पातोपतापदाः। संसारवृत्तयो भुक्ता इदानीं विश्रमाम्यहम् ॥ ५८ ॥

āśāpāśaśataprotāḥ pātotpātopatāpadāḥ| saṃsāravṛttayo bhuktā idānīṃ viśramāmyaham || 58 ||

Strung through with a hundred ropes of desire, bringing falls, troubles, and pain, the ways of this world, I have lived through them all. Now I rest.

आशा की सैकड़ों रस्सियों में बँधी हुई, गिरावट, मुसीबत और पीड़ा देने वाली संसार की इन बातों को मैं भोग चुका हूँ। अब मैं आराम करता हूँ।

595.9.59

हा हतोऽस्मि विनष्टोऽस्मि मृतोऽस्मीति पुनःपुनः । शोचितं गतमेवाहमिदानीं नानुरोदिमि ॥ ५९ ॥

hā hato'smi vinaṣṭo'smi mṛto'smīti punaḥpunaḥ | śocitaṃ gatamevāhamidānīṃ nānurodimi || 59 ||

Oh, I am struck down, I am ruined, I am dead, this I grieved over, again and again. That is past now. I do not weep for it anymore.

हाय, मैं मारा गया, मैं बर्बाद हो गया, मैं मर गया, ऐसा सोचकर मैं बार-बार दुखी होता रहा। अब वह बीत चुका है। अब मैं उसके लिए नहीं रोता।

605.9.60

प्रबुद्धोऽस्मि प्रहृष्टोऽस्मि दृष्टश्चोरोऽयमात्मनः । मनो नाम निहन्म्येनं मनसास्मि चिरं हतः ॥ ६० ॥

prabuddho'smi prahṛṣṭo'smi dṛṣṭaścoro'yamātmanaḥ | mano nāma nihanmyenaṃ manasāsmi ciraṃ hataḥ || 60 ||

I am awake, I am overjoyed. I have caught sight of this thief who steals from the self, the one called mind. Now I will destroy it. For so long it is this mind that has struck me down.

मैं जाग गया हूँ, मैं बहुत खुश हूँ। मैंने आत्मा से चुराने वाले उस चोर को देख लिया है, जिसका नाम मन है। अब मैं इसे नष्ट कर दूँगा। इतने लंबे समय से इसी मन ने मुझे मारा है।

615.9.61

एतावन्तमिमं कालं मनोमुक्ताफलं मम । अविद्धमासीदधुना विद्धं तु गुणमर्हति ॥ ६१ ॥

etāvantamimaṃ kālaṃ manomuktāphalaṃ mama | aviddhamāsīdadhunā viddhaṃ tu guṇamarhati || 61 ||

All this long time, the pearl that is my mind lay with no hole bored through it. Now it is pierced, and being pierced, it is fit to be strung.

इतने लंबे समय तक मेरा मन एक ऐसा मोती था जिसमें कोई छेद नहीं था। अब यह छिद गया है, और छिदने के बाद यह माला में पिरोने लायक हो गया है।

625.9.62

मनस्तुषारकणिका विवेकार्कातपेन मे । चिरप्रवृत्तये नूनमचिराल्लयमेष्यति ॥ ६२ ॥

manastuṣārakaṇikā vivekārkātapena me | cirapravṛttaye nūnamacirāllayameṣyati || 62 ||

My mind is a tiny drop of dew. Under the heat of the sun that is my clear understanding, even though it has lasted a long time, it will surely melt away soon.

मेरा मन ओस की एक छोटी बूँद है। मेरी स्पष्ट समझ रूपी सूरज की गर्मी से, यह भले ही बहुत समय से बनी हुई है, पर यह निश्चय ही जल्दी पिघल जाएगी।

635.9.63

विविधैः साधुभिः सिद्धैरहं साधु प्रबोधितः । आत्मानमनुगच्छामि परमानन्दसाधनम् ॥ ६३ ॥

vividhaiḥ sādhubhiḥ siddhairahaṃ sādhu prabodhitaḥ | ātmānamanugacchāmi paramānandasādhanam || 63 ||

Many good and perfected people have taught me well. Now I follow the self, the means to the highest joy.

अनेक भले और सिद्ध लोगों ने मुझे भली-भाँति समझाया है। अब मैं आत्मा का अनुसरण करता हूँ, जो सबसे बड़े आनंद का साधन है।

645.9.64

आत्मानं मणिमेकान्ते लब्ध्वैवालोकयन्सुखम् । तिष्ठाम्यस्तमितान्येहः शारदीवाचलेऽम्बुदः ॥ ६४ ॥

ātmānaṃ maṇimekānte labdhvaivālokayansukham | tiṣṭhāmyastamitānyehaḥ śāradīvācale'mbudaḥ || 64 ||

Having found the self, a jewel, alone in a quiet place, and looking at it happily, I stay still, all my other wants set like the sun, like an autumn cloud resting on a mountain.

एकांत में आत्मा रूपी मणि को पाकर, उसे सुख से देखते हुए, मैं शांत बैठा रहता हूँ। मेरी बाकी सारी चाहें डूबते सूरज की तरह बुझ चुकी हैं, जैसे शरद ऋतु का बादल किसी पहाड़ पर थमा रहता है।

655.9.65

अयमहमिदमाततं ममेति स्फुरितमपास्य बलादसत्यमन्तः । रिपुमतिबलिनं मनो निहत्य प्रशममुपैमि नमोऽस्तु ते विवेक ॥ ६५ ॥

ayamahamidamātataṃ mameti sphuritamapāsya balādasatyamantaḥ | ripumatibaliñaṃ mano nihatya praśamamupaimi namo'stu te viveka || 65 ||

I have forced away the false, flickering thought inside me, I am this, all this spread out before me is mine. I have killed the mind, my strongest enemy, and now I come to peace. Hail to you, clear understanding.

मैंने अपने भीतर के उस झूठे, चमकते विचार को ज़बरदस्ती हटा दिया है, मैं यह हूँ, यह सब फैला हुआ मेरा है। मैंने मन को, जो मेरा सबसे बलवान दुश्मन था, मार डाला है, और अब मैं शांति को पा रहा हूँ। हे स्पष्ट समझ, तुझे प्रणाम।