योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Upaśama, Chapter 10उपशम प्रकरण · सर्ग १०

Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 10 — 30 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 10 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of King Janaka's Awakening · chapters 8–12अध्याय 8–12

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

15.10.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति चिन्तयतस्तस्य पुरः संप्रविवेश ह । प्रतीहारः परो भानोः स्यन्दनाग्र इवारुणः ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | iti cintayatastasya puraḥ saṃpraviveśa ha | pratīhāraḥ paro bhānoḥ syandanāgra ivāruṇaḥ || 1 ||

Sri Vasishtha said: as he was thinking this, a great chamberlain came in before him, red like Aruna who rides at the front of the sun's chariot.

श्री वसिष्ठ बोले, वह ऐसा सोच ही रहा था कि उसके सामने एक बड़ा प्रतिहारी आ गया, वह उतना ही लाल था जितना सूरज के रथ के आगे चलने वाला अरुण होता है।

25.10.2

प्रतीहार उवाच । देव दोःस्तम्भविश्रान्तसमस्तवसुधाभर । संपादयोत्तिष्ठ दिनव्यापारं नृपतोचितम् ॥ २ ॥

pratīhāra uvāca | deva doḥstambhaviśrāntasamastavasudhābhara | saṃpādayottisththa dinavyāpāraṃ nṛpatochitam || 2 ||

The chamberlain said: my lord, on whose pillar-like arms the burden of this whole earth rests, get up and do the day's work that is fitting for a king.

प्रतिहारी बोला, हे राजन, जिनकी खंभे जैसी भुजाओं पर इस पूरी धरती का बोझ टिका हुआ है, उठिए और राजा के लिए ठीक ऐसा दिन का काम कीजिए।

35.10.3

एताः कुसुमकर्पूरकुङ्कुमाम्बुघटाः स्त्रियः । स्नानभूमौ स्थिताः सज्जा नद्यो मूर्तियुता इव ॥ ३ ॥

etāḥ kusumakarpūrakuṅkumāmbughaṭāḥ striyaḥ | snānabhūmau sthitāḥ sajjā nadyo mūrtiyutā iva || 3 ||

These women, holding pots of water mixed with flowers, camphor and saffron, are standing ready at the bathing place, like rivers that have taken on a body.

ये स्त्रियाँ फूल, कपूर और केसर मिले पानी के घड़े लिए स्नान की जगह पर तैयार खड़ी हैं, जैसे नदियाँ शरीर धारण करके खड़ी हो गई हों।

45.10.4

एताः कमलकह्लारकाननभ्रान्तषट्पदाः । कृताः कमलिनीपाशरचितांशुकमण्डपाः ॥ ४ ॥

etāḥ kamalakahlārakānanabhrāntaṣaṭpadāḥ | kṛtāḥ kamalinīpāśaracitāṃśukamaṇḍapāḥ || 4 ||

Bees are wandering over these women as if they were groves of lotus and white water lily, and canopies of cloth have been set up amid the clusters of lotus plants.

इन स्त्रियों पर भौंरे ऐसे मंडरा रहे हैं मानो ये कमल और कुमुद के वन हों, और कमल के पौधों के बीच कपड़े के मंडप खड़े किए गए हैं।

55.10.5

एताः कमलिनीतीरभुवश्छत्रैः प्रपूरिताः । सचामररथेभाश्वैः स्नानावसरसेविनाम् ॥ ५ ॥

etāḥ kamalinītīrabhuvaschatraiḥ prapūritāḥ | sacāmararathebhāśvaiḥ snānāvasarasevinām || 5 ||

This ground on the bank of the lotus pond is filled with umbrellas, and with the fly whisks, chariots, elephants and horses of those who have come here for their bath.

कमल के तालाब के किनारे की यह जगह छतरियों से भरी है, और साथ ही यहाँ स्नान करने आए लोगों के चंवर, रथ, हाथी और घोड़ों से भी भरी है।

65.10.6

समग्रसुमनःपूर्णैरन्नौषधिपूरिप्लुतैः । सज्जीकृताः पटलकैर्देवार्चनगृहास्तथा ॥ ६ ॥

samagrasumanaḥpūrṇairannaauṣadhipūriplutaiḥ | sajjīkṛtāḥ paṭalakairdevārcanagṛhāstathā || 6 ||

And the temples for the worship of the gods have also been made ready, with trays full of every kind of flower, and filled with food and herbs.

और देवताओं की पूजा के मंदिर भी तैयार किए जा चुके हैं, हर तरह के फूलों से भरी थालियों के साथ, और अनाज और जड़ी-बूटियों से भरे हुए।

75.10.7

स्नातः पवित्रहस्तश्च परिजप्याघमर्षणः । त्वामेव प्रेक्षते देव दक्षिणार्हो द्विजव्रजः ॥ ७ ॥

snātaḥ pavitrahastaśca parijapyāghamarṣaṇaḥ | tvāmeva prekṣate deva dakṣiṇārho dvijavrajaḥ || 7 ||

The crowd of brahmins, having bathed and purified their hands, having quietly said the Aghamarshana prayer, deserve their gift and are looking only at you, my lord.

स्नान करके, हाथ पवित्र करके, और अघमर्षण मंत्र धीरे-धीरे बोलकर, ब्राह्मणों की भीड़ दक्षिणा पाने की हकदार है और सिर्फ आपकी ओर देख रही है, हे राजन।

85.10.8

लसच्चामरहस्ताभिः पाल्यते परमेश्वर । सज्जीकृतास्ते कान्ताभिः शीता भोजनभूमयः ॥ ८ ॥

lasaccāmarahastābhiḥ pālyate parameśvara | sajjīkṛtāste kāntābhiḥ śītā bhojanabhūmayaḥ || 8 ||

Great lord, beautiful women have made the cool eating places ready, and they are looking after them with shining fly whisks in hand.

हे परमेश्वर, सुंदर स्त्रियों ने ठंडी भोजन की जगहें तैयार कर दी हैं, और वे चमकते चंवर हाथ में लेकर उनकी देखभाल कर रही हैं।

95.10.9

शीघ्रमुत्तिष्ठ भद्रं ते नियतं कार्यमाचर । न कालमतिवर्तन्ते महान्तः स्वेषु कर्मसु ॥ ९ ॥

śīghramuttiṣṭha bhadraṃ te niyataṃ kāryamācara | na kālamativartante mahāntaḥ sveṣu karmasu || 9 ||

Get up quickly, may good come to you, do the work that is fixed for you; great men do not let time pass by in their own duties.

जल्दी उठिए, आपका भला हो, अपना तय किया हुआ काम कीजिए; बड़े लोग अपने कामों में समय को यूँ ही जाने नहीं देते।

105.10.10

प्रतीहारपतावित्थमुक्तवत्यथ पार्थिवः । तथैव चिन्तयामास चित्रां संसारसंस्थितिम् ॥ १० ॥

pratīhārapatāvitthamuktavatyatha pārthivaḥ | tathaiva cintayāmāsa citrāṃ saṃsārasaṃsthitim || 10 ||

When the chief chamberlain had said this, the king then thought again, as before, about the strange state of this world.

जब प्रधान प्रतिहारी ने ऐसा कह दिया, तब राजा ने फिर पहले की तरह इस संसार की अजीब हालत के बारे में सोचा।

115.10.11

कियन्मात्रमिदं नाम राज्यं सुखमिति स्थितम्न प्रयोजनमेतेन ममेह क्षणभङ्गिना ॥ ११ ॥

kiyanmātramidaṃ nāma rājyaṃ sukhamiti sthitamna prayojanametena mameha kṣaṇabhaṅginā || 11 ||

How much, after all, is this thing called a kingdom, this happiness that stands here before me? I have no need here for something that breaks apart in a moment.

आखिर यह जो राज्य है, यह जो सुख सामने खड़ा दिख रहा है, है ही कितना? पल भर में टूट जाने वाली इस चीज़ से मुझे यहाँ कोई मतलब नहीं है।

125.10.12

सर्वमेव परित्यज्य मिथ्याशम्बरडम्बरमेकान्त एव तिष्ठामि संशान्त इव वारिधिः ॥ १२ ॥

sarvameva parityajya mithyāśambaraḍambaramekānta eva tiṣṭhāmi saṃśānta iva vāridhiḥ || 12 ||

Giving up this whole false and showy pomp, I will stay alone, quiet, like a calmed sea.

इस पूरे झूठे और दिखावटी ठाट-बाट को छोड़कर, मैं अकेला, शांत होकर रहूँगा, जैसे शांत हुआ समुंदर।

135.10.13

अलमेभिरसत्प्रायैर्मम भोगविजृम्भितैःत्यक्त्वा सर्वाणि कर्माणि सुखं तिष्ठामि केवलम् ॥ १३ ॥

alamebhirasatprāyairmama bhogavijṛmbhitaiḥtyaktvā sarvāṇi karmāṇi sukhaṃ tiṣṭhāmi kevalam || 13 ||

Enough of these mostly unreal displays of my pleasure. Giving up all my duties, I will stay happy, alone.

मेरे सुख-भोग के ये ज़्यादातर झूठे तमाशे अब बहुत हो गए। अपने सारे काम छोड़कर मैं अकेला खुश रहूँगा।

145.10.14

चित्त चातुर्यमेतस्माद्भोगाभ्यासकुसंभ्रमात्त्यज जन्मजराजाड्यजालजम्बालशान्तये ॥ १४ ॥

citta cāturyametasmādbhogābhyāsakusaṃbhramāttyaja janmajarājāḍyajālajambālaśāntaye || 14 ||

O mind, be wise, give up this bad confusion that comes from the habit of pleasure, so that this muddy net of birth, old age and dullness may finally grow quiet.

हे मन, समझदार बन, सुख भोगने की आदत से पैदा हुई इस बुरी उलझन को छोड़ दे, ताकि जन्म, बुढ़ापे और जड़ता के इस कीचड़ भरे जाल को आखिरकार शांत किया जा सके।

155.10.15

दशासु स्वासु यास्वेव संभ्रमं चित्त पश्यसिताभ्य एवाभिरचितं परमं दुःखमेष्यसि ॥ १५ ॥

daśāsu svāsu yāsveva saṃbhramaṃ citta paśyasitābhya evābhiracitaṃ paramaṃ duḥkhameṣyasi || 15 ||

O mind, whichever of your own states excites you, from that very state a very great sorrow, made by it, will come to you.

हे मन, अपनी जिस-जिस अवस्था में तुझे उत्तेजना होती है, उसी अवस्था से बना हुआ बहुत बड़ा दुख तुझे मिलेगा।

165.10.16

प्रवृत्तं सन्निवृत्तं सद्भूयोभूयश्चिरंचिरम् । भोगभूमिषु सर्वासु चित्तं तृप्तिं न गच्छति ॥ १६ ॥

pravṛttaṃ sannivṛttaṃ sadbhūyobhūyaścirañciram | bhogabhūmiṣu sarvāsu cittaṃ tṛptiṃ na gacchati || 16 ||

Going out and coming back, again and again, for a very long time, the mind never reaches satisfaction in any field of pleasure.

बार-बार आगे जाकर और पीछे लौटकर, बहुत लंबे समय तक, मन किसी भी सुख-भोग की जगह में तृप्ति नहीं पाता।

175.10.17

तस्मात्पापालमनया तुच्छया भोगचिन्तया । भवत्यकृत्रिमा तृप्तिर्येनाभिपत तं ततः ॥ १७ ॥

tasmātpāpālamanayā tucchayā bhogacintayā | bhavatyakṛtrimā tṛptiryenābhipata taṃ tataḥ || 17 ||

So, wicked mind, enough of this small worry over pleasure; go instead toward that from which comes a satisfaction that is not false.

इसलिए, हे पापी मन, सुख-भोग की इस छोटी सी चिंता को अब छोड़ दे; उस ओर जा, जिससे मिलने वाली तृप्ति झूठी नहीं होती।

185.10.18

इति संचिन्त्य जनकस्तूष्णीमेव बभूव ह । शान्तचापलचेतस्त्वाल्लिपिकर्मार्पितोपमः ॥ १८ ॥

iti saṃcintya janakastūṣṇīmeva babhūva ha | śāntacāpalacetastvāllipikarmārpitopamaḥ || 18 ||

Thinking this, Janaka fell completely silent, his restless mind now calm, like a figure drawn in a painting.

यह सोचकर जनक बिल्कुल चुप हो गए, उनका चंचल मन शांत हो चुका था, मानो वे किसी चित्र में बनाई गई कोई आकृति हों।

195.10.19

प्रतीहारोऽपि नोवाच गौरवेण भयेन च । पुनर्वाक्यं महीपानां चित्तवृत्तिषु शिक्षितः ॥ १९ ॥

pratīhāro'pi novāca gauraveṇa bhayena ca | punarvākyaṃ mahīpānāṃ cittavṛttiṣu śikṣitaḥ || 19 ||

The chamberlain too said nothing more, out of respect and fear, for he was well trained in reading the moods of kings.

प्रतिहारी ने भी आदर और डर के मारे फिर कुछ नहीं कहा, क्योंकि वह राजाओं के मन की चाल पहचानने में माहिर था।

205.10.20

तूष्णीमथ क्षणं स्थित्वा जनको जनजीवितम् । पुनः संचिन्तयामास मनसा शमशालिना ॥ २० ॥

tūṣṇīmatha kṣaṇaṃ sthitvā janako janajīvitam | punaḥ saṃcintayāmāsa manasā śamaśālinā || 20 ||

Then, after staying silent for a moment, Janaka, his mind full of calm, thought once again about the life that people live.

फिर एक पल चुप रहकर, शांति से भरे मन के साथ जनक ने फिर एक बार लोगों के जीवन के बारे में सोचा।

215.10.21

किमुपादेयमस्तीह यत्नात्संसाधयाम्यहम् । कस्मिन्वस्तुनि बध्नामि धृतिं नाशविवर्जिते ॥ २१ ॥

kimupādeyamastīha yatnātsaṃsādhayāmyaham | kasminvastuni badhnāmi dhṛtiṃ nāśavivarjite || 21 ||

What is there here worth reaching for, that I should work hard to get it? On what thing that is free from destruction should I fix my resolve?

यहाँ ऐसा क्या है जिसे पाने के लिए मैं मेहनत करूँ? मैं अपना मन किस ऐसी चीज़ पर टिकाऊँ जो नाश से बची हो?

225.10.22

किं मे क्रियापरतया किं मे निष्क्रिययापि वा । न तदस्ति विनाशेन वर्जितं यत्किलोदितम् ॥ २२ ॥

kiṃ me kriyāparatayā kiṃ me niṣkriyayāpi vā | na tadasti vināśena varjitaṃ yatkilo'ditam || 22 ||

What good is it to me to keep myself busy with action, or equally, to be without action? There is nothing that is ever said to be free from destruction.

मुझे काम में लगे रहने से क्या फ़ायदा है, या काम न करने से ही क्या फ़ायदा है? इस दुनिया में जो भी कहा जाता है, कोई भी चीज़ नाश से बची हुई नहीं है।

235.10.23

क्रियावानक्रियो वास्तु कायोऽयमसदुत्थितः । समस्थितस्य शुद्धस्य चितः का नाम मे क्षतिः ॥ २३ ॥

kriyāvān akriyo vāstu kāyo'yamasadutthitaḥ | samasthitasya śuddhasya citaḥ kā nāma me kṣatiḥ || 23 ||

Let this body, which rose up out of the unreal, act or not act — what loss is it to me, whose awareness stays pure and steady?

यह शरीर, जो असत् से उठा है, चाहे काम करे या न करे, मुझे इससे क्या नुकसान है, जिसकी चेतना शुद्ध और स्थिर बनी रहती है?

245.10.24

नाभिवाञ्छाम्यसंप्राप्तं संप्राप्तं न त्यजाम्यहम् । स्वस्थ आत्मनि तिष्ठामि यन्ममास्ति तदस्तु मे ॥ २४ ॥

nābhivāñchāmyasaṃprāptaṃ saṃprāptaṃ na tyajāmyaham | svastha ātmani tiṣṭhāmi yanmamāsti tadastu me || 24 ||

I do not wish for what I have not gotten, and I do not throw away what I have gotten. Resting easy in myself, I stay as I am; whatever is mine, let it stay mine.

जो मुझे नहीं मिला, उसकी मुझे चाह नहीं है, और जो मिल गया है, उसे मैं छोड़ता भी नहीं। अपने आप में आराम से टिका रहता हूँ; जो मेरा है, वह मेरा ही रहे।

255.10.25

न ममेह कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । क्रिययाऽक्रियया वापि यत्प्राप्तं तदसन्मयम् ॥ २५ ॥

na mameha kṛtenārtho nākṛteneiha kaścana | kriyayā'kriyayā vāpi yatprāptaṃ tadasanmayam || 25 ||

Here I have no use for what is done, nor for what is left undone. Whatever is gained, whether by acting or by not acting, is made of the unreal.

यहाँ मुझे न किए हुए काम से कोई मतलब है, न बिना किए हुए से। काम करने से या न करने से जो भी मिलता है, वह सब असत् से बना है।

265.10.26

अकुर्वतः कुर्वतो वा युक्तायुक्ताः क्रिया मम । नाभिवाञ्छितमस्तीह यदुपादेयतां गतम् ॥ २६ ॥

akurvataḥ kurvato vā yuktāyuktāḥ kriyā mama | nābhivāñchitamastīha yadupādeyatāṃ gatam || 26 ||

Whether I do not act or act, my actions may turn out right or wrong; there is nothing here that I long for that is worth reaching for.

मैं काम करूँ या न करूँ, मेरे काम सही निकलें या गलत, यहाँ ऐसी कोई चीज़ नहीं जिसे मैं चाहता होऊँ और जो पाने लायक हो।

275.10.27

तदुत्थाय क्रमप्राप्तां कायोऽयं प्रकृतां क्रियाम् । करोत्वस्पन्दिताङ्गस्तु किमयं साधु शुष्यति ॥ २७ ॥

taduttāya kramaprāptāṃ kāyo'yaṃ prakṛtāṃ kriyām | karotvaspanditāṅgastu kimayaṃ sādhu śuṣyati || 27 ||

So let this body get up and do the natural task that duly comes to it; otherwise, with its limbs left unmoving, why should it simply waste away?

इसलिए यह शरीर उठकर वह स्वाभाविक काम करे जो क्रम से इसके सामने आया है; नहीं तो अंग हिलाए बिना यह यूँ ही क्यों सूखता रहे?

285.10.28

स्थिते मनसि निष्कामे समे विगतरञ्जने । कायावयवजौ कार्यौ स्पन्दास्पन्दौ फले समौ ॥ २८ ॥

sthite manasi niṣkāme same vigatarañjane | kāyāvayavajau kāryau spandāspandau phale samau || 28 ||

When the mind stands free of desire, even, and free of any attachment, then moving or staying still, both being acts of the body's limbs, bring the same result.

जब मन इच्छा से मुक्त, बराबर और किसी लगाव से रहित होकर स्थिर रहता है, तब शरीर के अंगों का हिलना और न हिलना, दोनों काम बराबर फल देते हैं।

295.10.29

कर्मजासु फलश्रीषु मनसा कर्तृभोक्तृते । तस्मिन्प्रशान्तिमायाते कृतमप्यकृतं नृणाम् ॥ २९ ॥

karmajāsu phalaśrīṣu manasā kartṛbhoktṛte | tasminpraśāntimāyāte kṛtamapyakṛtaṃ nṛṇām || 29 ||

When the mind's feeling of being the doer and the enjoyer, in the rich fruits born of action, has grown calm, then even what a person has done becomes as good as undone.

जब कर्मों से मिलने वाले फलों को भोगने में मन का यह भाव, कि मैं ही करने वाला हूँ और मैं ही भोगने वाला हूँ, शांत हो जाता है, तब मनुष्य का किया हुआ काम भी न किए हुए के बराबर हो जाता है।

305.10.30

यो निश्चयोऽन्तः पुरुषस्य रूढः क्रियास्वसौ तन्मयतामुपैति । अनामयं मे पदमाहता धीरधीरतामन्तरलं त्यजामि ॥ ३० ॥

yo niścayo'ntaḥ puruṣasya rūḍhaḥ kriyāsvasau tanmayatāmupaiti | anāmayaṃ me padamāhatā dhīradhīratāmantaralaṃ tyajāmi || 30 ||

The resolve that becomes firmly fixed within a person, in his actions, comes to be one with him. Having reached this untroubled state of mine, I now give up the gap between firmness and wavering.

जो निश्चय किसी मनुष्य के भीतर उसके कामों में दृढ़ हो जाता है, वह उसी के साथ एक हो जाता है। अपनी इस निर्विकार अवस्था को पाकर, अब मैं दृढ़ता और डगमगाहट के बीच के इस फ़ासले को छोड़ता हूँ।