योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Upaśama, Chapter 86उपशम प्रकरण · सर्ग ८६

Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 86 — 59 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 86 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Sage Vitahavya · chapters 82–89अध्याय 82–89

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

15.86.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । दिनान्ते स समाधातुं पुनरेव मनो मुनिः । विवेश कांचिद्विततां विज्ञातां विन्ध्यकन्दराम् ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | dinānte sa samādhātuṃ punareva mano muniḥ | viveśa kāṃcidvitatāṃ vijñātāṃ vindhyakandarām || 1 ||

Sri Vasishtha said: At the end of the day, to settle his mind once again, the sage entered a certain vast, familiar cave of the Vindhya mountains.

श्री वसिष्ठ ने कहा: दिन के अंत में, अपने मन को फिर से शांत करने के लिए, वह मुनि विंध्य पर्वत की एक बड़ी, जानी-पहचानी गुफा में जा पहुँचा।

25.86.2

तदेवात्मानुसंधानमत्यजन्सममिन्द्रियैः । चेतसा कलयामास दृष्टलोकपरावरः ॥ २ ॥

tadevātmānusandhānamatyajansamamindriyaiḥ | cetasā kalayāmāsa dṛṣṭalokaparāvaraḥ || 2 ||

He did not give up that same search for the true self, and kept his senses fixed on it too; with his mind he held on to it, this same sage who had seen the whole world, both near and far.

उसने अपने सच्चे स्वरूप की उसी खोज को नहीं छोड़ा, और अपनी इंद्रियों को भी उसी पर टिकाए रखा; अपने मन से वह उसे थामे रहा, यही वह मुनि था जिसने दुनिया को पास और दूर दोनों तरफ से देखा था।

35.86.3

पूर्वमेवेन्द्रियगणो मया परिहृतः स्फुटम् । इदानीं चिन्तया नार्थः पुनर्विततया मम ॥ ३ ॥

pūrvamevendriyagaṇo mayā parihṛtaḥ sphuṭam | idānīṃ cintayā nārthaḥ punarvitatayā mama || 3 ||

Already before this, I clearly gave up the whole group of senses. Now I have no use for a thought that spreads out again.

इससे पहले ही मैंने इंद्रियों के पूरे समूह को साफ़-साफ़ छोड़ दिया था। अब मुझे फिर से फैलने वाले विचार की कोई ज़रूरत नहीं है।

45.86.4

अस्तिनास्तीतिकलनां भङ्क्त्वा मृद्वीं लतामिव । शेषं तु बद्धसंस्थानस्तिष्ठाम्यचलश्रृङ्गवत् ॥ ४ ॥

astināstītikalanāṃ bhaṅktvā mṛdvīṃ latāmiva | śeṣaṃ tu baddhasaṃsthānastiṣṭhāmyacalaśṛṅgavat || 4 ||

I have snapped the thought of it is and it is not, the way one snaps a tender creeper. For the rest, I stay fixed in place, like the peak of a mountain that does not move.

यह है और यह नहीं है, इस विचार को मैंने वैसे ही तोड़ दिया है जैसे कोई कोमल बेल को तोड़ देता है। बाकी सब में मैं अपनी जगह पर स्थिर हूँ, जैसे किसी अचल पर्वत की चोटी।

55.86.5

उदितोऽस्तं गत इव स्वस्तं गत इवोदितः । समः समरसाभासस्तिष्ठामि स्वच्छतां गतः ॥ ५ ॥

udito'staṃ gata iva svastaṃ gata ivoditaḥ | samaḥ samarasābhāsastiṣṭhāmi svacchatāṃ gataḥ || 5 ||

I am like a sun that has risen and also set, that has set and also risen in itself. I am the same everywhere, the same in feeling everywhere. I stay clear.

मैं ऐसा हूँ जैसे सूरज उगा भी हो और डूबा भी हो, डूबा भी हो और अपने आप में उगा भी हो। मैं हर जगह एक-सा हूँ, हर जगह एक ही अनुभव जैसा। मैं निर्मल होकर टिका हूँ।

65.86.6

प्रबुद्धोऽपि सुषुप्तस्थः सुषुप्तस्थः प्रबुद्धवत्। तुर्यमालम्ब्य कायान्तस्तिष्ठामि स्तम्भितस्थितिः ॥ ६ ॥

prabuddho'pi suṣuptasthaḥ suṣuptasthaḥ prabuddhavat| turyamālambya kāyāntastiṣṭhāmi stambhitasthitiḥ || 6 ||

Though awake, I am as if in deep sleep; though in deep sleep, I am as if awake. Resting on the fourth state, I remain within the body, my state stilled.

जागते हुए भी मैं ऐसा हूँ जैसे गहरी नींद में हूँ; गहरी नींद में भी ऐसा हूँ जैसे जागा हुआ हूँ। चौथी अवस्था का सहारा लेकर मैं शरीर के भीतर टिका हूँ, मेरी स्थिति स्थिर हो गई है।

75.86.7

स्थितः स्थाणुरिवैकान्ते स्वान्तान्ते सर्वतः स्थिते। सत्त्वसामान्यसाम्ये हि तिष्ठाम्यपगतामयः ॥ ७ ॥

sthitaḥ sthāṇurivaikānte svāntānte sarvataḥ sthite| sattvasāmānyasāmye hi tiṣṭhāmyapagatāmayaḥ || 7 ||

I stand still like a post, alone, yet the end of my own inner self reaches everywhere. In that sameness which is common to all being, I remain free of all affliction.

मैं खंभे की तरह अकेला और स्थिर खड़ा हूँ, फिर भी मेरे अपने भीतरी स्वरूप की सीमा हर जगह फैली हुई है। उस समानता में जो हर किसी में एक-सी है, मैं हर पीड़ा से मुक्त होकर टिका रहता हूँ।

85.86.8

इति संचिन्त्य स ध्याने पुनस्तस्थौ दिनानि षट्। ततः प्रबोधमापन्नः क्षणसुप्त इवाध्वगः ॥ ८ ॥

iti saṃcintya sa dhyāne punastasthau dināni ṣaṭ| tataḥ prabodhamāpannaḥ kṣaṇasupta ivādhvagaḥ || 8 ||

Having thought this, he remained in meditation again for six days. Then he woke up, like a traveler who had slept for just a moment.

यह सोचकर वह फिर से छह दिनों तक ध्यान में स्थिर रहा। फिर वह जाग उठा, जैसे कोई यात्री बस एक पल के लिए सोया हो।

95.86.9

ततः सिद्धः स भगवान्वीतहव्यो महातपाः। विजहार चिरं कालं जीवन्मुक्ततया तदा ॥ ९ ॥

tataḥ siddhaḥ sa bhagavānvītahavyo mahātapāḥ| vijahāra ciraṃ kālaṃ jīvanmuktatayā tadā || 9 ||

Then Vitahavya, the great and blessed sage of fierce austerity, having become accomplished, spent a long time living on as one who is free while still alive.

फिर वीतहव्य, वह महान और पूज्य मुनि जिसने कठोर तप किया था, सिद्ध होकर लंबे समय तक जीते-जी मुक्त होकर जीता रहा।

105.86.10

वस्तु नाभिननन्दासौ निनिन्द न कदाचन। न जगाम तथोद्वेगं न च हर्षमवाप सः ॥ १० ॥

vastu nābhinanandāsau nininda na kadācana| na jagāma tathodvegaṃ na ca harṣamavāpa saḥ || 10 ||

He never delighted in a thing, nor did he ever find fault with one. He never fell into distress, nor did he ever feel elation.

उसने न कभी किसी चीज़ में खुशी पाई, न कभी किसी की निंदा की। वह न कभी बेचैन हुआ, न कभी उल्लास में आया।

125.86.12

गच्छतस्तिष्ठतश्चैव तस्यैवमभवद्धृदि । विनोदाय विचित्तस्य कथा स्वमनसा सह ॥ १२ ॥

gacchatastiṣṭhataścaiva tasyaivamabhavaddhṛdi | vinodāya vicittasya kathā svamanasā saha || 12 ||

Whether walking or standing still, this thought came into his heart: for the amusement of his quiet mind, he began a conversation with his own mind.

चलते हुए भी और खड़े रहते हुए भी, उसके मन में यह विचार उठा: अपने शांत मन के मनोरंजन के लिए, वह अपने ही मन से बातचीत करने लगा।

135.86.13

एषैवाविरतं तस्मान्नीरागैव दशा त्वया । अवलम्ब्या परित्याज्यं चापलं चलतां वर ॥ १३ ॥

eṣaivaaviratanna nīrāgaiva daśā tvayā | avalambyā parityājyaṃ cāpalaṃ calatāṃ vara || 13 ||

This alone, therefore, is the passionless state you must hold on to without a break; give up restlessness, O best of all that wanders.

इसलिए, यही वह विरक्ति की स्थिति है जिसे तुझे बिना रुके थामे रखना है; चंचलता को छोड़ दे, हे भटकने वालों में श्रेष्ठ।

145.86.14

भो भो इन्द्रियचौरा हे हताशा हतनामकाः । युष्माकं नायमात्मास्ति न भवन्तस्तथात्मनः ॥ १४ ॥

bho bho indriyacorā he hatāśā hatanāmakāḥ | yuṣmākaṃ nāyamātmāsti na bhavantastathātmanaḥ || 14 ||

Hey, hey, you thieves of the senses! You with dashed hopes, you with ruined names! This self is not yours, and you are not the self either.

अरे, अरे, इंद्रियों के चोरों! तुम्हारी सारी आशाएँ मिट्टी में मिल गई हैं, तुम्हारा नाम भी बदनाम हो चुका है! यह आत्मा तुम्हारी नहीं है, और तुम भी आत्मा नहीं हो।

155.86.15

व्रजतां वो विनाशांशमाशा वो विफलीकृताः । न समर्थाः समाक्रान्तौ भवन्तो भङ्गुराश्रयाः ॥ १५ ॥

vrajatāṃ vo vināśāṃśamāśā vo viphalīkṛtāḥ | na samarthāḥ samākrāntau bhavanto bhaṅgurāśrayāḥ || 15 ||

Let your share of ruin come to you; your hopes have all failed. Even together, you have no power to overpower me, you whose refuge itself is fragile.

तुम्हारे हिस्से का विनाश तुम पर आ जाए; तुम्हारी सारी आशाएँ नाकाम हो चुकी हैं। साथ मिलकर भी तुम मुझ पर हावी होने की ताक़त नहीं रखते, तुम्हारा सहारा ही कमज़ोर है।

165.86.16

वयमात्मेति यैषा वो बभूव किल वासना । तत्त्वविस्मृतिजाता हि दृष्टरज्जुभुजङ्गवत् ॥ १६ ॥

vayamātmeti yaiṣā vo babhūva kila vāsanā | tattvavismṛtijātā hi dṛṣṭarajjubhujagavat || 16 ||

This notion of yours, that you are the self, arose only because the truth was forgotten, the way someone mistakes a rope they have seen for a snake.

तुम्हारा यह विचार कि तुम ही आत्मा हो, सच को भूल जाने से ही पैदा हुआ है, ठीक वैसे जैसे कोई रस्सी को देखकर उसे साँप समझ बैठे।

175.86.17

अनात्मन्यात्मता सैषा सैषा वस्तुन्यवस्तुताअविचारेण वै जाता विचारेण क्षयं गता ॥ १७ ॥

anātmanyātmatā saiṣā saiṣā vastunyavastutāavicāreṇa vai jātā vicāreṇa kṣayaṃ gatā || 17 ||

This same feeling of being a self where there is no self, this same feeling of unreality in what is truly real, both were born because no one looked closely, and both come to an end when someone looks closely.

जहाँ आत्मा नहीं है वहाँ आत्मा होने का यह भाव, और जो सचमुच सत्य है उसमें असत्य होने का यह भाव, दोनों बिना गहराई से जांचे पैदा हुए हैं, और गहराई से जांचने पर मिट जाते हैं।

185.86.18

भवन्तोऽन्ये वयं चान्ये ब्रह्मान्यत्कर्तृतापराअन्यो भोक्तान्य आदत्ते को दोषः कस्य कीदृशः ॥ १८ ॥

bhavanto'nye vayaṃ cānye brahmānyatkartṛtāparāanyo bhoktānya ādatte ko doṣaḥ kasya kīdṛśaḥ || 18 ||

You are one thing, we are another, and Brahman is yet another; agency itself is a lesser matter. One is the enjoyer, another is the one who acts, so whose fault is it, and what kind of fault is it?

तुम कुछ और हो, हम कुछ और हैं, और ब्रह्म कुछ और है; कर्तापन तो वैसे भी एक छोटी बात है। भोगने वाला कोई और है, करने वाला कोई और, तो दोष किसका है, और कैसा है?

195.86.19

वनेभ्यो दारु संजातं रज्जवो वेणुचर्मणःवासी चायःफलान्येव तक्षा ग्रासार्थमुद्यतः ॥ १९ ॥

vanebhyo dāru saṃjātaṃ rajjavo veṇucarmaṇaḥvāsī cāyaḥphalānyeva takṣā grāsārthamudyataḥ || 19 ||

Wood grows in the forests. Ropes come from bamboo and hide. There is the adze, and there are iron blades. And the carpenter sets to work only to earn his food.

लकड़ी जंगलों से पैदा होती है। रस्सियाँ बांस और चमड़े से बनती हैं। बसूला है, और लोहे के फाल हैं। और बढ़ई अपने भोजन के लिए ही काम में जुट जाता है।

205.86.20

इत्थं यथेह सामग्र्या स्वशक्तिस्थपदार्थयासंपन्ना काकतालीया दृढा वरगृहाकृतिः ॥ २० ॥

itthaṃ yatheha sāmagryā svaśaktisthapadārthayāsaṃpannā kākatālīyā dṛḍhā varagṛhākṛtiḥ || 20 ||

In just this way, when things come together here, each working by its own power, the firm shape of a fine house appears, like the chance meeting of a crow and a falling palm fruit.

इसी तरह, जब हर चीज़ अपनी-अपनी ताक़त से यहाँ आकर जुड़ती है, तो एक सुंदर घर का पक्का आकार बन जाता है, बिल्कुल वैसे ही जैसे कौआ और गिरता हुआ ताड़ का फल संयोग से एक साथ मिल जाएं।

215.86.21

संपन्नाः काकतालीयात्स्वशक्तिनियतेन्द्रियाःतथैव कलिका लोलं केव कस्यात्र खण्डना ॥ २१ ॥

saṃpannāḥ kākatālīyātsvaśaktiniyatendriyāḥtathaiva kalikā lolaṃ keva kasyātra khaṇḍanā || 21 ||

In just the same way, the senses too have come about only by chance, each held within its own power. So too is a trembling bud, what then is like what here? Whose breaking is this, and of what kind?

उसी तरह, इंद्रियाँ भी संयोग से ही बनी हैं, हर एक अपनी ही शक्ति में बंधी हुई। और वैसे ही है एक काँपती हुई कली, यहाँ किसकी तुलना किससे है? यहाँ टूटना किसका है, और कैसा है?

225.86.22

विस्मृतिर्विस्मृता दूरं स्मृतिः स्फुटमनुस्मृता । सत्सज्जातमसच्चासत्क्षतं क्षीणं स्थितं स्थितम् ॥ २२ ॥

vismṛtirvismṛtā dūraṃ smṛtiḥ sphuṭamanusmṛtā | satsajjātamasaccāsatkṣataṃ kṣīṇaṃ sthitaṃ sthitam || 22 ||

Forgetting itself has been forgotten and cast far away; remembering has come back clearly. What is real has shown itself as real, and what is unreal stays unreal. What was fading has faded away completely, and what stood firm still stands firm.

भूलना खुद भूल गया है, दूर फेंका जा चुका है; याद आना साफ़-साफ़ लौट आया है। जो सच है वह सच के रूप में सामने आ गया है, और जो झूठ है वह झूठ ही बना हुआ है। जो घिस रहा था वह पूरी तरह घिस गया है, और जो स्थिर था वह अब भी स्थिर है।

235.86.23

एवंविधेन भगवान्विचारेण महातपाः । सोऽतिष्ठन्मुनिशार्दूलो बहून्वर्षगणानिह ॥ २३ ॥

evaṃvidhena bhagavānvicāreṇa mahātapāḥ | so'tiṣṭhanmuniśārdūlo bahūnvarṣagaṇāniha || 23 ||

With this kind of inquiry, the blessed sage of great austerity, that tiger among sages, remained here for many years.

इसी तरह के विचार-मनन से, वह पूज्य महातपस्वी, मुनियों में श्रेष्ठ, यहाँ कई-कई वर्षों तक टिका रहा।

245.86.24

अपुनर्भवनायैव यत्र चिन्तान्तमागता । मूढता च सुदूरस्था तत्रासाववसत्सदा ॥ २४ ॥

apunarbhvanāyaiva yatra cintāntamāgatā | mūḍhatā ca sudūrasthā tatrāsāvavasatsadā || 24 ||

He always lived there, in the place where all thinking had come to an end so that he would never be born again, and where delusion stood far, far away.

वह हमेशा वहीं रहता था, जहाँ हर विचार का अंत हो चुका था ताकि वह फिर कभी जन्म न ले, और जहाँ मोह बहुत दूर था।

255.86.25

यथाभूतपदार्थौघदर्शनोत्थमनर्थकम् । ध्यानाश्वासनमालम्ब्य सोऽवसत्सुखगः सदा ॥ २५ ॥

yathābhūtapadārthaughadarśanotthamanarthakam | dhyānāśvāsanamālambya so'vasatsukhagaḥ sadā || 25 ||

Relying on meditation's support, which had no further purpose for him now, since he saw the whole flood of things as they truly are, he always lived on, happy and at ease.

ध्यान के सहारे को थामे हुए, जो अब उसके लिए बेमतलब था, क्योंकि वह हर चीज़ को जैसी वह सच में है वैसा ही देख चुका था, वह हमेशा सुख से, चैन से रहता था।

265.86.26

हेयादेयसमासङ्गत्यागादानदृशोः क्षये । वीतहव्यमुनेरासीदिच्छानिच्छातिगं मनः ॥ २६ ॥

heyādeyasamāsaṅgatyāgādānadṛśoḥ kṣaye | vītahavyamunerāsīdicchānicchātigaṃ manaḥ || 26 ||

Once his very idea of this is to be rejected, this is to be accepted, and this is to be given up, this is to be taken, had both faded away, the mind of the sage Vitahavya passed beyond all wanting and not wanting.

जब उसका यह भाव कि यह छोड़ने योग्य है, यह अपनाने योग्य है, और यह त्यागने योग्य है, यह ग्रहण करने योग्य है, दोनों मिट गए, तब मुनि वीतहव्य का मन चाहने और न चाहने दोनों से परे चला गया।

275.86.27

विदेहकेवलीभावे सीमन्ते जन्मकर्मणाम् । संसारसङ्गसंत्यागरसासवनवेच्छया ॥ २७ ॥

videhakevalībhāve sīmante janmakarmaṇām | saṃsārasaṅgasaṃtyāgarasāsavanavecchayā || 27 ||

He had reached the state of being free of body, standing alone at the edge of birth and action, and now felt a fresh thirst for the sweetness of giving up every tie to this world of birth and death.

वह शरीर-रहित, अकेली अवस्था में, जन्म और कर्म की सीमा पर पहुँच चुका था, और अब उसे संसार के हर बंधन को त्यागने के आनंद की नई प्यास जागी।

285.86.28

विवेश स तथैवान्ते सह्याद्रौ हेमकन्दरम् । अपुनःसङ्गमायाशु जगज्जालमवेक्ष्य सः ॥ २८ ॥

viveśa sa tathaivānte sahyādrau hemakandaram | apunaḥsaṅgamāyāśu jagajjālamavekṣya saḥ || 28 ||

Then, at last, in that same spirit, he entered a golden cave in the Sahya mountains; he had looked closely at the net of the world, so as never to be caught in it again.

फिर, अंत में, उसी भाव में, वह सह्याद्रि पर्वत की एक सुनहरी गुफा में प्रवेश कर गया; उसने संसार के जाल को अच्छी तरह देख लिया था, ताकि वह फिर कभी उसमें न फँसे।

295.86.29

बद्धपद्मासनः स्थित्वा तत्रोवाचात्मनात्मनि । राग नीरागतां गच्छ द्वेष निर्द्वेषतां व्रज ॥ २९ ॥

baddhapadmāsanaḥ sthitvā tatrovācātmanātmani | rāga nīrāgatāṃ gaccha dveṣa nirdveṣatāṃ vraja || 29 ||

Sitting there in the lotus posture, he spoke to himself, within himself: Passion, go into passionlessness. Hatred, go into the end of hatred.

वहाँ पद्मासन में बैठकर, उसने अपने आप से, अपने भीतर ही कहा: हे राग, तू विरक्ति में बदल जा। हे द्वेष, तू द्वेष-रहित हो जा।

305.86.30

भवद्भ्यां सुचिरं कालमिह प्रक्रीडितं मया । भोगा नमोस्तु युष्मभ्यं जन्म कोटिशतान्यहम् ॥ ३० ॥

bhavadbhyāṃ suciraṃ kālamiha prakrīḍitaṃ mayā | bhogā namostu yuṣmabhyaṃ janma koṭiśatānyaham || 30 ||

With you both, I have spent a very long time playing here in this world. Farewell to you, pleasures, across hundreds of millions of births.

तुम दोनों के साथ मैंने यहाँ इस दुनिया में बहुत लंबे समय तक खेल खेला है। हे सुखभोगों, करोड़ों-करोड़ों जन्मों से जो साथ रहा, अब तुम्हें विदा।

315.86.31

भवद्भिर्लालितो लोके लालकैरिव बालकः । इमामपि परां पुण्यां निर्वाणपदवीमहम् ॥ ३१ ॥

bhavadbhirlālito loke lālakairiva bālakaḥ | imāmapi parāṃ puṇyāṃ nirvāṇapadavīmham || 31 ||

Pampered in this world by you, pleasures, like a child by its nurses, I have now also reached this same supreme and sacred path to nirvana.

इस दुनिया में तुमने मुझे वैसे ही दुलारा जैसे कोई दाई किसी बच्चे को दुलारती है। अब मैं इस परम, पवित्र मोक्ष के मार्ग तक भी पहुँच गया हूँ।

325.86.32

येन विस्मारितस्तस्मै सुखायास्तु नमो नमः । त्वदुत्तप्तेन हे दुःख मयात्मान्विष्ट आदरात् ॥ ३२ ॥

yena vismāritastasmai sukhāyāstu namo namaḥ | tvaduttaptena he duḥkha mayātmānviṣṭa ādarāt || 32 ||

Salutation, again and again, to that which made me forget, for it was for my own good. O sorrow, burning in your heat, I searched for my true self with great care.

जिसने मुझे भुला दिया, उसे बार-बार प्रणाम, क्योंकि यह मेरी भलाई के लिए ही हुआ। हे दुख, तेरी आग में जलकर ही मैंने अपने सच्चे स्वरूप को पूरी श्रद्धा से खोजा।

335.86.33

तस्मात्त्वदुपदिष्टोऽयं मार्गो मम नमोऽस्तु ते । त्वत्प्रसादेन लब्धेयं शीतला पदवी मया ॥ ३३ ॥

tasmāttvadupadiṣṭo'yaṃ mārgo mama namo'stu te | tvatprasādena labdheyaṃ śītalā padavī mayā || 33 ||

Therefore this path that you showed me is now my own path. Salutation to you. By your grace I have won this cool and peaceful state.

इसलिए तूने जो मार्ग मुझे दिखाया, वही अब मेरा मार्ग है। तुझे प्रणाम है। तेरी ही कृपा से मैंने यह शीतल और शांत अवस्था पाई है।

345.86.34

दुःखनाम्ने दुःखतत्त्व सुखदात्मन्नमोस्तु ते । कल्याणमस्तु ते मित्र संसारासारजीवित ॥ ३४ ॥

duḥkhanāmne duḥkhatattva sukhadātmannamo'stu te | kalyāṇamastu te mitra saṃsārāsārajīvita || 34 ||

Salutation to you, whose name is sorrow, whose nature is sorrow, yet who are a self that gives happiness. May you be well, friend, whose whole life is this empty world.

तुझे प्रणाम, जिसका नाम दुख है, जो दुख का ही रूप है, फिर भी जो सुख देने वाला स्वरूप है। हे मित्र, तेरा भला हो, तू जिसका सारा जीवन इस खाली संसार में बीता है।

355.86.35

देह स्थितिरियं यामो वयमात्मीयमास्पदम् । प्रयोजनानां जन्तूनामहो नु विषमा गतिः ॥ ३५ ॥

deha sthitiriyaṃ yāmo vayamātmīyamāspadam | prayojanānāṃ jantūnāmaho nu viṣamā gatiḥ || 35 ||

O body, this has been our time together. Now I go to my own true home. Ah, how strange is the fate of creatures driven by their own needs.

हे देह, यही हमारा साथ था। अब मैं अपने असली घर को जाता हूँ। अरे, अपनी-अपनी ज़रूरतों में बंधे प्राणियों की कैसी विचित्र गति है।

365.86.36

देहेनापि वियुज्येऽहं भूत्वा जन्मशतान्यपि । मित्रकाय मया यत्त्वं त्यज्यसे चिरबान्धवः ॥ ३६ ॥

dehenāpi viyujye'haṃ bhūtvā janmaśatānyapi | mitrakāya mayā yattvaṃ tyajyase cirabāndhavaḥ || 36 ||

I part even from this body, though we lived together through a hundred births. O body, my dear friend, my companion of so long, it is I who now leave you.

मैं इस देह से भी अलग हो रहा हूँ, यद्यपि हम सौ जन्मों तक साथ रहे। हे देह, मेरे प्रिय मित्र, मेरे इतने पुराने साथी, अब मैं ही तुझे छोड़कर जा रहा हूँ।

375.86.37

त्वयैवात्मन्युपानीता सात्मज्ञानवशात्क्षतिः । अधिगम्यात्मविज्ञानमात्मनाशः कृतस्त्वया ॥ ३७ ॥

tvayaivātmanyupānītā sātmajñānavśātkṣatiḥ | adhigamyātmavijñānamātmanāśaḥ kṛtastvayā || 37 ||

It was you alone who, by the strength of true knowledge, brought this wearing away upon me. Having reached knowledge of the self, you brought about the destruction of the self.

सच्चे ज्ञान के बल से यह क्षय मुझमें तूने ही लाया। आत्मज्ञान पाकर तूने ही इस मैं का नाश किया।

385.86.38

देह नान्येन भग्नोऽसि त्वयैवैतदुपासितम् । एकाकिन्यापि शुष्यन्त्या प्रशान्ते मयि दीनया ॥ ३८ ॥

deha nānyena bhagnosi tvayaivaitadupāsitam | ekākinyāpi śuṣyantyā praśānte mayi dīnayā || 38 ||

O body, no one else broke you down. You did this to yourself, wasting away all alone, wretched, even as I grew calm and still.

हे देह, तुझे किसी और ने नहीं तोड़ा। यह तूने स्वयं ही किया, अकेली, दुखी, सूखती हुई, तभी जब मैं शांत हो गया।

395.86.39

त्वया दुःखं न कर्तव्यं मातस्तृष्णे व्रजाम्यहम् । क्षन्तव्याः काम भगवन्विपरीतापराधजाः ॥ ३९ ॥

tvayā duḥkhaṃ na kartavyaṃ mātastṛṣṇe vrajāmyaham | kṣantavyāḥ kāma bhagavanviparītāparādhajāḥ || 39 ||

You must not sorrow, mother Thirst. I am going now. Forgive me, Kama, my lord, for the wrongs that came from my own confusion.

हे माँ तृष्णा, तू दुखी मत हो। अब मैं जा रहा हूँ। हे काम, हे स्वामी, मेरी भ्रमित भूलों से जो अपराध हुए, उन्हें क्षमा करना।

405.86.40

दोषा उपशमैकान्तं व्रजाम्यादिश मङ्गलम् । चिराच्चिराय चेदानीमम्ब तृष्णे किलावयोः ॥ ४० ॥

doṣā upaśamaikāntaṃ vrajāmyādiśa maṅgalam | cirāccirāya cedānīmamba tṛṣṇe kilāvayoḥ || 40 ||

At nightfall I go toward that one abode of perfect peace. Grant me your blessing. After so long, so very long, mother Thirst, if the hour has now come for the two of us to part.

रात होते ही मैं उस एक परम शांति के धाम की ओर जा रहा हूँ। मुझे आशीर्वाद दे। हे माँ तृष्णा, इतने लंबे समय के बाद, यदि अब हम दोनों के बिछड़ने की घड़ी आ गई है।

415.86.41

वियोगो योगदोषेण प्रणामोऽयं स पश्चिमः । नमः सुकृतदेवाय भवतेऽस्तु त्वया पुरा ॥ ४१ ॥

viyogo yogadoṣeṇa praṇāmo'yaṃ sa paścimaḥ | namaḥ sukṛtadevāya bhavate'stu tvayā purā || 41 ||

This parting comes only from the flaw of ever having been joined together. This is my last salutation. Salutation to you, who were like a god of good deeds to me before.

यह वियोग तो जुड़े रहने के इस दोष के कारण ही है। यह मेरा अंतिम प्रणाम है। तुझे प्रणाम, जो पहले मेरे लिए अच्छे कर्मों के देवता समान था।

425.86.42

नरकेभ्यः समुत्तार्य स्वर्गेऽहमभियोजितःकुकार्यक्षेत्ररूढाय नरकस्कन्धवाहिने ॥ ४२ ॥

narakebhyaḥ samuttārya svarge'hamabhiyojitaḥkukāryakṣetrarūḍhāya narakaskandhavāhine || 42 ||

You lifted me out of the hells and yoked me to heaven. Salutation to you, grown from the field of bad deeds, carrier of the very burden of hell.

तूने मुझे नरकों से निकालकर स्वर्ग में जोत दिया। तुझे प्रणाम, जो बुरे कर्मों के खेत में उगा है, और जो नरक का बोझ ढोता है।

435.86.43

शासनापुष्पभाराय नमो दुष्कृतशाखिनेयेन सार्धं चिरं बह्व्यो भुक्ताः प्राकृतयोनयः ॥ ४३ ॥

śāsanāpuṣpabhārāya namo duṣkṛtaśākhineyena sārdhaṃ ciraṃ bahvyo bhuktāḥ prākṛtayonayaḥ || 43 ||

Salutation to you, laden with the flowers of command, tree of bad deeds. With you I lived through so many ordinary births, for so long.

तुझे प्रणाम, जो आज्ञाओं के फूलों से लदा है, दुष्कर्मों का वृक्ष है। तेरे साथ मैंने लंबे समय तक इतने सामान्य जन्म भोगे।

445.86.44

अद्यप्रभृत्यदृश्याय तस्मै मोहात्मने नमःप्रध्वनद्वंशमधुरवचसे पत्रवाससे ॥ ४४ ॥

adyaprabhṛtyadṛśyāya tasmai mohātmane namaḥpradhvanadvaṃśamadhuravacase patravāsase || 44 ||

From today, salutation to you who will be unseen, whose very self is delusion, whose voice is sweet as a resounding bamboo flute, whose garment is leaves.

आज से तुझे प्रणाम, जो अब अदृश्य हो जाएगा, जिसका स्वरूप ही मोह है, जिसकी वाणी बजती बांसुरी-सी मीठी है, जिसका वस्त्र पत्तों का है।

455.86.45

नमो गुहातपस्विन्यै वयस्यायै समाधिषुसंसाराध्वनि खिन्नस्य त्वं ममाश्वासकारणम् ॥ ४५ ॥

namo guhātapasvinyai vayasyāyai samādhiṣusaṃsārādhvani khinnasya tvaṃ mamāśvāsakāraṇam || 45 ||

Salutation to you, ascetic woman of the cave, my companion in meditation. On the long road of this world, when I was tired, you were the cause of my comfort.

तुझे प्रणाम, गुफा में तप करने वाली, समाधि में मेरी सहेली। संसार के इस लंबे मार्ग पर जब मैं थक गया था, तब तू ही मेरी राहत का कारण थी।

465.86.46

आसीर्वयस्या सुस्निग्धा सर्वलोभापहारिणीसर्वसंकटखिन्नेन दोषेभ्यो द्रवता मया ॥ ४६ ॥

āsīrvayasyā susnigdhā sarvalobhāpahāriṇīsarvasaṃkaṭakhinnena doṣebhyo dravatā mayā || 46 ||

You were my companion, full of tenderness, taking away all my greed, a friend to me when every hardship wore me down and I fled from wrongdoing.

तू मेरी सहेली थी, बड़ी स्नेहमयी, जो मेरा सारा लोभ हर लेती थी, जब हर मुसीबत ने मुझे थका दिया और मैं बुराइयों से भाग रहा था, तब तू ही मेरी साथी थी।

475.86.47

त्वमेका शोकनाशार्थमाश्रिता परमा सखी । संकटावटकुञ्जेषु हस्तालम्बनदायिने ॥ ४७ ॥

tvamekā śokanāśārthamāśritā paramā sakhī | saṅkaṭāvaṭakuñjeṣu hastālambanadāyine || 47 ||

You alone were my truest friend, the one I turned to for the ending of grief. Salutation to you, who gave me a hand to hold in the pits and thickets of danger.

तू ही अकेली मेरी सबसे बड़ी सहेली थी, जिसके सहारे मैंने दुख का अंत खोजा। तुझे प्रणाम, जिसने संकट के गड्ढों और झाड़ियों में मुझे हाथ का सहारा दिया।

485.86.48

वार्धकैकान्तसुहृदे दण्डकाष्ठाय ते नमः । अस्थिपञ्जरमात्मीयं तथा रक्तान्त्रतन्तुकम् ॥ ४८ ॥

vārdhakaikāntasuhr̥de daṇḍakāṣṭhāya te namaḥ | asthipañjaramātmīyaṃ tathā raktāntratantukam || 48 ||

Salutation to you, wooden staff, the one true friend of my old age, and to this cage of bones that is my own, and these threads of blood and gut.

तुझे प्रणाम, हे लाठी, मेरे बुढ़ापे की एकमात्र सच्ची मित्र, और मेरे इस हड्डियों के पिंजरे को, और इन खून और आंतों के धागों को भी प्रणाम।

495.86.49

एतावन्मात्रसारैकं गृहीत्वा गच्छ देहक । पयःक्षोभप्रकारेभ्यः स्नानेभ्योऽपि नमोस्तु ते ॥ ४९ ॥

etāvanmātrasāraikaṃ gṛhītvā gaccha dehaka | payaḥkṣobhaprakārebhyaḥ snānebhyo'pi namostu te || 49 ||

Take only this much as your whole essence, and go now, little body. Salutation also to you, baths, which are nothing but the stirring of water.

बस इतना ही अपना सार समझकर ले जा, हे छोटी देह, अब जा। तुझे भी प्रणाम, हे स्नान, तू तो बस पानी का हिलना-डुलना ही है।

505.86.50

नमोस्तु व्यवहारेभ्यः संसृतिभ्यो नमोस्तु ते । एते भवन्तः सहजाः प्राक्तनाः सुहृदो मया ॥ ५० ॥

namostu vyavahārebhyaḥ saṃsṛtibhyo namostu te | ete bhavantaḥ sahajāḥ prāktanāḥ suhr̥do mayā || 50 ||

Salutation to all worldly dealings. Salutation to you, endless wandering through birth after birth. All of you have been my natural friends of long ago.

सारे सांसारिक व्यवहारों को प्रणाम। तुझे भी प्रणाम, हे जन्म-जन्म का भटकना। तुम सब मेरे बहुत पुराने, सहज मित्र रहे हो।

515.86.51

क्रमेणाद्योत्कृताः प्राणाः स्वस्ति वोऽस्तु व्रजाम्यहम् । भवद्भिः सह चित्रासु मया बह्वीषु योनिषु ॥ ५१ ॥

krameṇādyotkṛtāḥ prāṇāḥ svasti vo'stu vrajāmyaham | bhavadbhiḥ saha citrāsu mayā bahvīṣu yoniṣu || 51 ||

Today, in due course, my life-breaths are being drawn out. May all be well with you. I am going now, I who lived with you through so many strange and different wombs.

आज, क्रम से, मेरे प्राण निकल रहे हैं। तुम्हारा भला हो। अब मैं जा रहा हूँ, मैं जो तुम्हारे साथ इतनी विचित्र और भाँति-भाँति की योनियों में रहा।

525.86.52

विश्रान्तं गिरिकुञ्जेषु श्रान्तं लोकान्तरेषु च । क्रीडितं पुरपीठान्तरुषितं पर्वतेषु च ॥ ५२ ॥

viśrāntaṃ girikuñjeṣu śrāntaṃ lokāntareṣu ca | krīḍitaṃ purapīṭhāntaruṣitaṃ parvateṣu ca || 52 ||

There was rest in the mountain groves, weariness in other worlds, play in the city squares, and living on the mountains.

पर्वतों की कुंजों में विश्राम हुआ, दूसरे लोकों में थकान हुई, नगरों के चौकों में खेल हुआ, और पहाड़ों पर रहना हुआ।

535.86.53

स्थितं कार्यविलासेषु प्रस्थितं विविधाध्वसु । न तदस्ति जगत्कोशे भवद्भिः सह यन्मया ॥ ५३ ॥

sthitaṃ kāryavilāseṣu prasthitaṃ vividhādhvasu | na tadasti jagatkośe bhavadbhiḥ saha yanmayā || 53 ||

There was staying amid worldly affairs and pleasures, and setting out on many different roads. There is nothing at all in the whole treasury of this world that I have not done together with you.

सांसारिक कामों और सुखों में ठहरना हुआ, और कई अलग-अलग रास्तों पर चलना हुआ। इस संसार के पूरे खजाने में ऐसा कुछ भी नहीं जो मैंने तुम्हारे साथ न किया हो।

545.86.54

न कृतं न हृतं यातं न दत्तं नावलम्बितम् । इदानीं स्वां दिशं यान्तु भवन्तो याम्यहं प्रियाः ॥ ५४ ॥

na kṛtaṃ na hṛtaṃ yātaṃ na dattaṃ nāvalambitam | idānīṃ svāṃ diśaṃ yāntu bhavanto yāmyahaṃ priyāḥ || 54 ||

Nothing is left to do, nothing left to take, all has passed, nothing left to give, nothing left to depend on. Now let each of you go your own way. I too am going, my dear ones.

अब न कुछ करना बाकी है, न कुछ लेना बाकी है, सब बीत चुका, न कुछ देना बाकी है, न किसी का सहारा बाकी है। अब तुम सब अपने-अपने रास्ते जाओ। मैं भी जा रहा हूँ, प्रिय मित्रो।

555.86.55

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ताः सर्वे संसारवर्त्मनि ॥ ५५ ॥

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ | saṃyogā viprayogāntāḥ sarve saṃsāravartmani || 55 ||

Everything gathered ends in loss. Every height ends in a fall. Every joining ends in parting. This is true of everything on the path of this world.

हर इकट्ठा किया हुआ अंत में नष्ट हो जाता है। हर ऊँचाई का अंत गिरने में होता है। हर मिलन का अंत बिछड़ने में होता है। संसार के इस मार्ग पर सब कुछ ऐसा ही है।

565.86.56

अयं चाक्षुष आलोको विशत्वादित्यमण्डलम् । विशन्तु वनपुष्पाणि सौगन्ध्यानन्दसंविदः ॥ ५६ ॥

ayaṃ cākṣuṣa āloko viśatvādityamaṇḍalam | viśantu vanapuṣpāṇi saugandhyānandasaṃvidaḥ || 56 ||

Let this light of the eye enter the sun's disc. Let the sense that delights in sweet scents enter the forest flowers.

आँख की यह रोशनी सूर्य के मंडल में समा जाए। मीठी सुगंध का आनंद लेने वाली शक्ति वन के फूलों में समा जाए।

575.86.57

प्राणानिलस्तथा स्पन्दं विशत्वद्य प्रभञ्जनम् । विशन्त्वाकाशकुहरं शब्दश्रवणशक्तयः ॥ ५७ ॥

prāṇānilastathā spandaṃ viśatvadya prabhañjanam | viśantvākāśakuharaṃ śabdaśravaṇaśaktayaḥ || 57 ||

Let the breath of life, together with its movement, enter today into the great wind. Let the powers of hearing sound enter the hollow of the sky.

प्राणवायु अपनी हलचल के साथ आज महावायु में समा जाए। शब्द सुनने की शक्तियाँ आकाश के खोखलेपन में समा जाएँ।

585.86.58

इन्दुमण्डलमायान्तु रसनारसशक्तयः । निर्मन्दर इवाम्भोधिर्गतार्क इव वासरः ॥ ५८ ॥

indumaṇḍalamāyāntu rasanārasaśaktayaḥ | nirmandara ivāmbhodhirgatārka iva vāsaraḥ || 58 ||

Let the powers of taste in the tongue go to the moon's disc, like an ocean with no Mount Mandara left to churn it, like a day gone since its sun has set.

जीभ के स्वाद की शक्तियाँ चंद्रमंडल में चली जाएँ, जैसे बिना मंदराचल के सागर शांत हो जाए, जैसे सूरज के डूबने पर दिन बीत जाए।

595.86.59

शरदीव घनः स्वैरं प्राप्तः कल्पान्तसर्गवत् । ओंकारान्ते स्वमननं प्रशाम्याम्यात्मनात्मनि । दग्धेन्धन इवार्चिष्मान्निःस्नेह इव दीपकः ॥ ५९ ॥

śaradīva ghanaḥ svairaṃ prāptaḥ kalpāntasargavat | oṃkārānte svamananaṃ praśāmyāmyātmanātmani | dagdhendhana ivārciṣmānniḥsneha iva dīpakaḥ || 59 ||

Like a cloud in autumn fading away on its own, like the stillness between the end of one age and the start of the next, I quiet my own mind, by myself, within myself, as the sound of Om dies into silence. I am like a flame still glowing though its fuel is spent, like a lamp going dark for want of oil.

जैसे शरद ऋतु का बादल अपने आप बिखर जाता है, जैसे एक युग के अंत और अगले युग की शुरुआत के बीच की शांति होती है, वैसे ही ॐ की ध्वनि शांत होते होते मैं अपने मन को स्वयं अपने भीतर शांत कर लेता हूँ। मैं ऐसा हूँ जैसे ईंधन चुक जाने पर भी अभी चमक रही लौ, जैसे तेल चुक जाने पर बुझता हुआ दीपक।

605.86.60

व्यपगताखिलकार्यपरम्परः सकलदृश्यदशातिगतस्थितिः । प्रणवशान्त्यनुसंसृतिशान्तधीर्विगतमोहमलोऽयमहं स्थितः ॥ ६० ॥

vyapagatākhilakāryaparamparāḥ sakaladṛśyadaśātigatasthitiḥ | praṇavaśāntyanusansṛtiśāntadhīrvigatamohamalo'yamahaṃ sthitaḥ || 60 ||

All my chain of actions has come to an end. My state has passed beyond every condition of the seen world. As the sound of Om fades into silence, my mind has grown peaceful, at rest from this endless wandering. Free now from the stain of delusion, here I stand.

मेरी सारी कर्म-परंपरा समाप्त हो चुकी है। मेरी स्थिति इस दिखने वाले संसार की हर अवस्था से परे जा चुकी है। ॐ की ध्वनि शांत होते होते मेरा मन शांत हो गया है, इस भटकते संसार से मुक्त होकर। अब मोह के मैल से मुक्त होकर, मैं यहीं स्थित हूँ।