Yoga Vasishtha › Book 5 · Upaśama › Chapter 47
Upaśama, Chapter 47उपशम प्रकरण · सर्ग ४७
Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 47 — 66 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.
योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 47 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।
Part of इस कथा का हिस्सा: The Story of Gadhi · chapters 44–49 अध्याय 44–49
The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar. हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are made ये कैसे बने
Verse by verse श्लोक-दर-श्लोक Side by side साथ-साथ Sanskrit only केवल संस्कृत
Show दिखाएँ
IAST English हिन्दी Mitra 1891
हिन्दी पहले English पहले
A− A+
Focus एकांत
1 5.47.1 श्रीवसिष्ठ उवाच । मुहूर्तद्वितयेनाथ गाधिराधिभवभ्रमात् । प्रशशासाकुलीभावो वेलावर्त इवाम्बुधेः ॥ १ ॥
śrīvasiṣṭha uvāca | muhūrtadvitayenātha gādhirādhibhavabhramāt | praśaśāsākulībhāvo velāvarta ivāmbudheḥ || 1 ||
Sri Vasishtha said: For about two hours, a whirl of confusion from the shock of his ordeal held Gadhi in its grip, the way the sea churns when the tide turns.
श्री वसिष्ठ ने कहा, करीब दो घंटे तक गाधि उस पूरे हादसे के सदमे से उपजी उलझन में फँसे रहे, ठीक वैसे ही जैसे ज्वार पलटते समय समुद्र में हलचल मच जाती है।
2 5.47.2 मनोनिर्माणसंमोहात्तस्मात्स विरराम ह । कल्पान्तसमये ब्रह्मा जगद्विरचनादिव ॥ २ ॥
manonirmāṇasammohāttasmāt sa virarāma ha | kalpāntasamaye brahmā jagadviracanādiva || 2 ||
Then he stopped that whole illusion built by his own mind, the way Brahma stops making the world when an age of creation ends.
फिर उसने अपने ही मन की रची हुई उस पूरी माया को रोक दिया, जैसे कल्प का अंत होने पर ब्रह्मा सृष्टि की रचना बंद कर देते हैं।
3 5.47.3 बोधमाप शनैः शान्तः स्वमेवोन्निद्रधीरिव । क्षीबतायां प्रशान्तायां यथा परिणताशयः ॥ ३ ॥
bodhamāpa śanaiḥ śāntaḥ svevonnidradhīriva | kṣībatāyāṃ praśāntāyāṃ yathā pariṇatāśayaḥ || 3 ||
Slowly and calmly he came back to his senses, as though his own mind had woken up, the way a drunk man's mind clears and settles once his intoxication wears off.
धीरे धीरे और शांत होकर उसे होश आया, मानो उसकी अपनी बुद्धि ही जाग उठी हो, जैसे नशा उतरने पर किसी नशे में डूबे आदमी का मन शांत होकर ठिकाने आ जाता है।
4 5.47.4 अयं सोऽहमिदं कार्यमिदं नेति ददर्श ह । निशाव्यपगमे लोको यथा क्षीणे तमःपटे ॥ ४ ॥
ayaṃ sahamidam kāryamidam neti dadarśa ha | niśāvyapagame loko yathā kṣīṇe tamaḥpaṭe || 4 ||
He now saw it clearly: this is that, I am this, this is to be done, and this is not, just as people see everything plainly once night departs and the covering of darkness thins away.
उसने अब यह साफ साफ देख लिया, यह वही है, मैं यह हूँ, यह करने लायक है, और यह नहीं, ठीक वैसे ही जैसे रात ढलने पर और अंधेरे की चादर छँटने पर लोगों को सब कुछ साफ दिखने लगता है।
5 5.47.5 स्मृतस्वरूपोऽथ पदमुद्दध्रे स जलान्तरात् । शिशिरान्ते प्रवृत्तास्यं सरोजमिव माधवः ॥ ५ ॥
smṛtasvarūpo’tha padamuddadhre sa jalāntarāt | śiśirānte pravṛttāsyaṃ sarojamiva mādhavaḥ || 5 ||
Then, remembering who he truly was, he lifted his foot out of the water, just as spring lifts up a lotus that has just begun to open its face, at the end of the cold season.
फिर, अपना असली रूप याद आते ही, उसने पानी में से अपना पैर बाहर निकाला, ठीक वैसे ही जैसे जाड़े के अंत में बसंत किसी ऐसे कमल को ऊपर उठाता है जिसकी पंखुड़ियाँ अभी अभी खुलनी शुरू हुई हों।
6 5.47.6 एतद्वारिककुबूव्योमवतीं वसुमतीमिमाम् । अन्यामिव पुनः पश्यन्विस्मयं परमं ययौ ॥ ६ ॥
etadvārikakubūvyomavatīṃ vasumatīmimām | anyāmiva punaḥ paśyanvismayaṃ paramaṃ yayau || 6 ||
Seeing this same earth, with its waters, its directions and its sky, again as if it were a different world, he was struck with the deepest wonder.
इसी धरती को, जिसमें पानी है, दिशाएँ हैं, आकाश है, फिर से देखकर, मानो यह कोई और ही दुनिया हो, वह गहरे अचरज में डूब गया।
7 5.47.7 कोऽहं किमिव पश्यामि किमकार्षमहं किल । एवं विचारयंश्चित्रं सभ्रूभङ्गमभूत्क्षणम् ॥ ७ ॥
ko'haṃ kimiva paśyāmi kimakārṣamahaṃ kila | evaṃ vicārayaṃścitraṃ sabhrūbhangamabhūtkṣaṇam || 7 ||
Who am I? What is this I am seeing? What have I actually done? Thinking this, puzzled, he frowned for a moment, his eyebrows knotted in confusion.
मैं कौन हूँ? यह क्या देख रहा हूँ? मैंने आखिर किया क्या है? यह सोचते हुए, हैरान होकर, वह एक पल के लिए भौंहें सिकोड़ बैठा।
8 5.47.8 श्रान्तस्तत्क्षणमात्रेण संभ्रमं दृष्टवानहम् । इति विज्ञाय सलिलादुदस्थादुदयार्कवत् ॥ ८ ॥
śrāntastatkṣaṇamātreṇa saṃbharamaṃ dṛṣṭavānaham | iti vijñāya salilādudasthādudayārkavat || 8 ||
Worn out, in just that instant, I have seen all this confusion. Realizing this, he rose up out of the water, just as the sun rises.
थका हुआ मैं, बस एक ही पल में यह सारी उलझन देख बैठा। यह समझते ही वह पानी से बाहर उठ खड़ा हुआ, ठीक जैसे सूरज उगता है।
9 5.47.9 चिन्तयामास च तटे क्व सा माता क्व सा प्रिया । यदाहं मृतिमायातो मध्ये मातृमहेलयोः ॥ ९ ॥
cintayāmāsa ca taṭe kva sā mātā kva sā priyā | yadāhaṃ mṛtimāyāto madhye mātṛmahelayoḥ || 9 ||
And on the bank he thought, where is my mother now, where is my wife, for I met death between the two of them.
और किनारे पर बैठे बैठे उसने सोचा, अब मेरी माँ कहाँ है, मेरी पत्नी कहाँ है, मैं तो अपनी माँ और अपनी पत्नी के बीच ही मर गया था।
10 5.47.10 बालस्य मातापितरौ नष्टौ किल ममामतेः । वातनीतस्य पत्रस्य वल्लीवृक्षमिवासिना ॥ १० ॥
bālasya mātāpitaraunāṣṭau kila mamāmateḥ | vātanītasya patrasya vallīvṛkṣamivāsinā || 10 ||
The mother and father of that foolish child I once was are gone now, the way the wind carries off a leaf, cut away from vine and tree as though by a sword.
मेरे उस मूर्ख बचपन के माँ बाप अब जा चुके हैं, ठीक जैसे हवा किसी पत्ते को उड़ा ले जाती है, मानो तलवार से बेल और पेड़ से काट दिया गया हो।
11 5.47.11 अविवाहोऽस्मि जानामि न स्वरूपमपि स्त्रियः । दुष्टायाः क्षोभकारिण्या मदिराया इव द्विजः ॥ ११ ॥
avivāho'smi jānāmi na svarūpamapi striyaḥ | duṣṭāyāḥ kṣobhakāriṇyā madirāyā iva dvijaḥ || 11 ||
Yet here I am unmarried, I do not even know what a woman is like, the way a true brahmin does not know bad, mind troubling liquor.
फिर भी मेरी तो अभी शादी हुई ही नहीं, मुझे तो यह भी पता नहीं कि स्त्री कैसी होती है, जैसे एक सच्चे ब्राह्मण को यह नहीं पता होता कि बुरी, मन बिगाड़ने वाली शराब कैसी होती है।
12 5.47.12 अतिदूरतरीभूताः स्वदेशस्य स्वबान्धवाः । के नाम मम येषां ते मध्ये जीवं त्यजाम्यहम् ॥ १२ ॥
atidūratarībhūtāḥ svadeśasya svabāndhavāḥ | ke nāma mama yeṣāṃ te madhye jīvaṃ tyajāmyaham || 12 ||
My own kinsmen, of my own land, are now very far away, so who indeed were those people in whose midst I gave up my life?
मेरे अपने घर के, अपने सगे संबंधी तो बहुत दूर हैं, तो फिर वे कौन थे, जिनके बीच मैंने अपनी जान दी थी?
13 5.47.13 तस्मादेतत्समुद्भूतमहं किं नाम दृष्टवान् । विविधारम्भसंरम्भं गन्धर्वनगरं यथा ॥ १३ ॥
tasmādetatsamudbhūtamahaṃ kiṃ nāma dṛṣṭavān | vividhārambhasaṃrambhaṃ gandharvanagaraṃ yathā || 13 ||
So what exactly have I seen, this whole thing that sprang up, so full of different beginnings and busy doings, just like a city in the sky?
तो आखिर मैंने यह क्या देखा, जो यूँ ही उठ खड़ा हुआ, तरह तरह की शुरुआतों और भागदौड़ से भरा, आकाश में बने किसी शहर जैसा?
14 5.47.14 तदास्तामेतदेषा हि बन्धुमध्ये मृतस्थितिः । मायामोहे मनागस्मिन्न सत्यमुपलभ्यते ॥ १४ ॥
tadāstāmetadeṣā hi bandhumadhye mṛtasthitiḥ | māyāmohe manāgasminna satyamupalabhyate || 14 ||
Let it be, let it rest, this whole business of dying in the midst of my family, in this illusion spun by maya there is not even a bit of truth to be found.
ठीक है, इसे छोड़ो, यह जो अपनों के बीच मर जाना था, यह तो माया के भ्रम मात्र है, इसमें ज़रा भी सच्चाई नहीं है।
15 5.47.15 नित्यमेवमनन्तासु भ्रान्तिदृष्टिषु देहिनाम् । चेतो भ्रमति शार्दूलो वनराजिष्विवोन्मदः ॥ १५ ॥
nityamevamanantāsu bhrāntidṛṣṭiṣu dehinām | ceto bhramati śārdūlo vanarājiṣvivonmadaḥ || 15 ||
This is how it always is, among the endless illusions that embodied beings see, the mind wanders on and on, like a frenzied tiger roaming from forest to forest.
यह तो हमेशा से ऐसा ही होता है, देहधारियों के अनगिनत भ्रमों में मन यूँ ही भटकता रहता है, जैसे कोई पागल बाघ जंगल दर जंगल भटकता फिरे।
16 5.47.16 अवधार्येति तं चित्ते मोहं गाधिर्निनाय सः । दिनानि कतिचित्तस्मिन्स्वक एवाश्रमे तदा ॥ १६ ॥
avadhāryeti taṃ citte mohaṃ gādhirnināya saḥ | dināni katicit tasmin svaka evāśrame tadā || 16 ||
Having thought this through, Gadhi carried that whole strange experience in his mind, and for some days after, he stayed on in his own hermitage.
यह सब सोच समझकर, गाधि उस अजीब अनुभव को मन में लिए रहे, और कुछ दिनों तक वे अपने ही आश्रम में यूँ ही रहे।
17 5.47.17 एकदा गाधिमगमत्कश्चित्तत्र प्रियोऽतिथिः । ब्रह्माणमिव दुर्वासाः स विशश्राम सश्रमः ॥ १७ ॥
ekadā gādhim agamat kaścit tatra priyo'tithiḥ | brahmāṇam iva durvāsāḥ sa viśaśrāma saśramaḥ || 17 ||
One day, a dear guest came there to Gadhi, the way Durvasa once came to Brahma, tired from his journey, he rested.
एक दिन गाधि के पास कोई प्रिय अतिथि आया, जैसे कभी दुर्वासा ब्रह्मा के पास आए थे, थका हुआ वह वहीं विश्राम करने लगा।
18 5.47.18 परमां तुष्टिमानीतः फलपुष्परसाशनैः । सोऽतिथिर्गाधिना तेन वसन्तेनेव पादपः ॥ १८ ॥
paramāṃ tuṣṭim ānītaḥ phalapuṣparasāśanaiḥ | so'tithir gādhinā tena vasanteneva pādapaḥ || 18 ||
That guest was made deeply content with fruits, flowers, juices and food, by Gadhi, the way spring makes a tree flourish.
फल, फूल, रस और भोजन से गाधि ने उस अतिथि को गहरा संतोष दिया, ठीक वैसे ही जैसे बसंत किसी पेड़ को खिला देता है।
19 5.47.19 मिथो वन्दितसंध्यौ तौ कृतजाप्यावुभावपि । क्रमाच्छयनमासाद्य तस्थतुर्मृदुपल्लवम् ॥ १९ ॥
mitho vanditasandhyau tau kṛtajāpyāvubhāvapi | kramaścayanamāsādya tasthaturmṛdupaallavam || 19 ||
Having greeted the evening together and finished their prayers, the two of them then made their way to their beds, and settled onto a bed of soft leaves.
दोनों ने साथ मिलकर संध्या वंदन किया और अपना जाप पूरा किया, फिर धीरे धीरे अपने बिछौने तक पहुँचकर मुलायम पत्तों की सेज पर बैठ गए।
20 5.47.20 ततः प्रावर्तते शान्ता तयोस्तापसयोः कथा । स्वव्यापारोचिता पुष्पश्रीरिवर्तुत्वमाशयोः ॥ २० ॥
tataḥ prāvartate śāntā tayostāpasayoḥ kathā | svavyāpārocitā puṣpaśrīrivartutvamāśayoḥ || 20 ||
Then a calm conversation began between the two ascetics, suited to their own way of life, and it blossomed between their two minds like the beauty of a flower.
फिर उन दोनों तपस्वियों के बीच एक शांत बातचीत शुरू हुई, जो उनकी अपनी जीवनचर्या के अनुसार थी, और उनके मन में फूल की तरह खिल उठी।
21 5.47.21 तं पप्रच्छातिथिं गाधिः प्रसङ्गपतितं वचः । किं ब्रह्मन्सुकृशाङ्गस्त्वं किमिति श्रमवानसि ॥ २१ ॥
taṃ papracchātithiṃ gādhiḥ prasaṅgapatitaṃ vacaḥ | kiṃ brahmansukṛśāṅgastvaṃ kimiti śramavānasi || 21 ||
Gadhi asked his guest a question that came up in their talk. Brahmin, why is your body so thin, why are you so worn out?
गाधि ने बातचीत के दौरान अतिथि से यह सवाल पूछा, हे ब्राह्मण, तुम्हारा शरीर इतना दुबला क्यों है, तुम इतने थके हुए क्यों हो?
22 5.47.22 अतिथिरुवाच । ममातिकार्श्यश्रमयोर्भगवन् श्रृणु कारणम् । कथयामि तथाभूतं वयं नासत्यवादिनः ॥ २२ ॥
atithiruvāca | mamātikārśyaśramayorbhavan śṛṇu kāraṇam | kathayāmi tathābhūtaṃ vayaṃ nāsatyavādinaḥ || 22 ||
The guest said: Venerable sir, hear the reason for my great thinness and tiredness. I will tell you exactly what happened, we do not speak lies.
अतिथि ने कहा, हे भगवन, सुनिए मेरी इस दुबलेपन और थकान की वजह। मैं आपको ठीक वैसा ही बताता हूँ जैसा हुआ, हम झूठ नहीं बोलते।
23 5.47.23 अस्त्यस्मिन्वसुधापीठे उत्तराशानिकुञ्जके । कीरो नामातिविख्यातः श्रीमाञ्जनपदो महान् ॥ २३ ॥
astyasminvasudhāpīṭhe uttarāśānikuñjake | kīro nāmātivikhyātaḥ śrīmāñjanapado mahān || 23 ||
On this earth, in a corner of the north, there is a great and prosperous country, very famous, named Kira.
इस धरती पर, उत्तर दिशा के एक कोने में, कीर नाम का एक बहुत मशहूर, बड़ा और समृद्ध देश है।
24 5.47.24 तत्राहमवसं मासं पूज्यमानः पुरे जनैः । नानात्मस्वादलोलात्मा चित्तवेतालमोहितः ॥ २४ ॥
tatrāhamavasaṃ māsaṃ pūjyamānaḥ pure janaiḥ | nānātmasvādalolātmā cittavetālamohitaḥ || 24 ||
There I stayed for a month, honored by the people of the city; my mind restless, hungry for many kinds of pleasure, bewitched by the ghost of my own mind.
वहाँ मैं एक महीने रहा, नगर के लोग मेरा आदर करते रहे; मेरा मन बेचैन था, तरह-तरह के सुखों का लालची, और अपने ही मन के भूत से मोहित था।
25 5.47.25 एकदैकेन तत्रोक्तं कथाप्रस्तावतः क्वचित् । इहाभूच्छ्वपचो राजा वर्षाण्यष्टौ द्विजेति मे ॥ २५ ॥
ekadaikena tatroktaṃ kathāprastāvataḥ kvacit | ihābhūcchvapaco rājā varṣāṇyaṣṭau dvijeti me || 25 ||
Once, someone there told me, in the course of a story: here there was an outcaste king for eight years, brahmin.
एक बार वहाँ किसी ने बातों-बातों में मुझसे कहा, यहाँ आठ साल तक एक अछूत राजा रहा, हे ब्राह्मण।
26 5.47.26 ततो ग्रामेषु तत्पृष्टैः प्रोक्तं सकलजन्तुभिः । राजा बभूव श्वपचो वर्षाण्यष्टाविहेति तैः ॥ २६ ॥
tato grāmeṣu tatpṛṣṭaiḥ proktaṃ sakalajantubhiḥ | rājā babhūva śvapaco varṣāṇyaṣṭāviheti taiḥ || 26 ||
Then, when asked about this in the villages, all the people said, here there was an outcaste king for eight years.
फिर जब गाँवों में लोगों से यह पूछा गया, तो सबने कहा, यहाँ आठ साल तक एक अछूत राजा रहा।
27 5.47.27 सोऽयमन्ते परिज्ञातः प्रविष्टो ज्वलनं जवात् । ततो द्विजशतानीह प्रविष्टानि हुताशनम् ॥ २७ ॥
so'yamante parijñātaḥ praviṣṭo jvalanaṃ javāt | tato dvijaśatānīha praviṣṭāni hutāśanam || 27 ||
He, once his secret was found out, quickly entered the fire in the end; then hundreds of brahmins here also entered the fire.
जब आख़िर में उसका भेद खुल गया, तो वह तुरंत आग में समा गया; फिर यहाँ सैकड़ों ब्राह्मण भी आग में समा गए।
28 5.47.28 इति तेषां मुखाच्छ्रुत्वा तस्मान्निर्गत्य मण्डलात् । प्रयागेऽकरवं शुद्ध्यै प्रायश्चित्तमहं द्विज ॥ २८ ॥
iti teṣāṃ mukhācchrutvā tasmānnirgatya maṇḍalāt | prayāge'karavaṃ śuddhyai prāyaścittamahaṃ dvija || 28 ||
Hearing this from their own mouths, I left that region, and at Prayaga I performed a penance for purification, brahmin.
यह उन्हीं के मुँह से सुनकर, मैं उस इलाके से निकल आया, और प्रयाग में शुद्धि के लिए प्रायश्चित किया, हे ब्राह्मण।
29 5.47.29 कृत्वा चान्द्रायणस्यान्ते तृतीयस्याद्य पारणम् । इहाहमागतस्तेन श्रान्तोस्म्यतिकृशोस्मि च ॥ २९ ॥
kṛtvā cāndrāyaṇasyānte tṛtīyasyādya pāraṇam | ihāhamāgatastena śrāntosmyatikṛśosmi ca || 29 ||
Having completed, at the end of the third chandrayana fast, today's breaking of the fast, I have come here; that is why I am tired and very thin.
तीसरे चांद्रायण व्रत के अंत में आज व्रत खोलकर, मैं यहाँ आया हूँ; इसीलिए मैं थका हुआ और बहुत दुबला हूँ।
30 5.47.30 श्रीवसिष्ठ उवाच । इति श्रुतवता तेन गाधिना स तदा द्विजः । भूयः पृष्टोऽप्येतदेव कथयामास नान्यथा ॥ ३० ॥
śrīvasiṣṭha uvāca | iti śrutavatā tena gādhinā sa tadā dvijaḥ | bhūyaḥ pṛṣṭo'pyetadeva kathayāmāsa nānyathā || 30 ||
Sri Vasishtha said: Gadhi, having heard this, questioned the brahmin again, but even then he told the very same thing, nothing different.
श्री वसिष्ठ ने कहा, यह सुनकर गाधि ने उस ब्राह्मण से फिर पूछा; पर तब भी उसने वही बात कही, कुछ अलग नहीं कहा।
31 5.47.31 अथ विस्मयवान्गाधिस्तां नीत्वा तत्र शर्वरीम् । जगद्गेहमहादीपे रवावुदयमागते ॥ ३१ ॥
atha vismayavāngādhistāṃ nītvā tatra śarvarīm | jagadgehamahādīpe ravāvudayamāgate || 31 ||
Then Gadhi, filled with wonder, spent that night there, and the sun, the great lamp of the world's house, rose.
फिर गाधि, आश्चर्य से भरकर, वह रात वहीं रहा, और सूरज, जो संसार रूपी घर का बड़ा दीपक है, उग आया।
32 5.47.32 कृतप्रातःस्नानविधावापृच्छय स्वातिथौ गते । इदं संचिन्तयामास विस्मयोद्धुरया धिया ॥ ३२ ॥
kṛtaprātaḥsnānavidhāvāpṛcchaya svātithau gate | idaṃ saṃcintayāmāsa vismayoddhurayā dhiyā || 32 ||
After he had finished his morning bath rituals and his guest had taken leave and gone, he sat pondering this, his mind overwhelmed with wonder.
सुबह का स्नान पूरा करने और अपने अतिथि को विदा करने के बाद, वह यह सोचने बैठा, उसका मन आश्चर्य से भरा हुआ था।
33 5.47.33 यन्मया संभ्रमे दृष्टं सत्यभूतं द्विजेन तत् । उक्तं ममेति किं नाम स्यान्मायाशम्बरक्रमः ॥ ३३ ॥
yanmayā saṃbhrae dṛṣṭaṃ satyabhūtaṃ dvijena tat | uktaṃ mameti kiṃ nāma syānmāyāśambarakramaḥ || 33 ||
What I myself saw in my confusion, and what the brahmin then told me was true, what could this be? Some working of Shambara's magic?
जो मैंने खुद अपनी उलझन में देखा, और जो ब्राह्मण ने बाद में मुझे सच बताया, यह आख़िर क्या था? क्या यह शम्बर की माया का कोई खेल था?
34 5.47.34 यद्बन्धुमध्ये मरणं मया तद्दृष्टमात्मनः । सा मायैव न संदेहः शेषं पश्यामि तस्य तम् ॥ ३४ ॥
yadbandhumadhye maraṇaṃ mayā taddṛṣṭamātmanaḥ | sā māyaiva na saṃdehaḥ śeṣaṃ paśyāmi tasya tam || 34 ||
The death amid my kinsmen that I saw as my own, that was only illusion, no doubt of it. Yet I still see the rest of it.
अपने रिश्तेदारों के बीच जो मृत्यु मैंने अपनी समझी थी, वह केवल माया ही थी, इसमें कोई शक नहीं। फिर भी उसका बाकी हिस्सा मुझे अब भी दिखता है।
35 5.47.35 तदात्मश्वपचोदन्तं द्रष्टुं तावदखिन्नधीः । भूतमण्डलपर्यन्तग्रामं गच्छामि सत्वरम् ॥ ३५ ॥
tadātmaśvapacodantaṃ draṣṭuṃ tāvadakhinnadhīḥ | bhūtamaṇḍalaparyantagrāmaṃ gacchāmi satvaram || 35 ||
So now, my mind undaunted, in order to see this matter of my own being an outcaste, let me go quickly to the village at the edge of Bhutamandala.
तो अब, बिना थके, अपने अछूत होने की इस बात को देखने के लिए, मैं जल्दी से भूतमण्डल के छोर वाले गाँव जाता हूँ।
36 5.47.36 इति संचिन्तयन्गन्तुं मण्डलान्तरमादरात् । उत्तस्थौ भास्करः पार्श्वं मेरोर्द्रष्टुमिवोद्यतः ॥ ३६ ॥
iti saṃcintayan gantuṃ maṇḍalāntaram ādarāt | uttasthau bhāskaraḥ pārśvaṃ merordraṣṭum ivodyataḥ || 36 ||
Thinking this, eager to journey to another region, he rose, like the sun rising as if to look upon the side of Meru.
यह सोचते हुए, दूसरे इलाके जाने के लिए उत्सुक होकर, वह उठ खड़ा हुआ, जैसे सूरज मेरु पर्वत की ओर देखने के लिए उगा हो।
37 5.47.37 मनोराज्यमपि प्राज्ञा लभन्ते व्यवसायिनः । गाधिना स्वप्नसंदृष्टं गत्वा लब्धमखण्डितम् ॥ ३७ ॥
manorājyam api prājñā labhante vyavasāyinaḥ | gādhinā svapnasandṛṣṭaṃ gatvā labdham akhaṇḍitam || 37 ||
Even a kingdom that exists only in the mind, resolute and wise people attain by their own effort. Gadhi, having gone there, obtained, whole and undivided, what he had seen in a dream.
मन में बसा राज्य भी बुद्धिमान और दृढ़ लोग अपने प्रयास से पा लेते हैं। गाधि ने वहाँ जाकर वही पूरा-पूरा पा लिया, जो उसने सपने में देखा था।
38 5.47.38 सर्वमध्यवसायेन दुष्प्रापमपि लभ्यते । पश्यन्गाधिर्जगन्मायां प्रमेयीकर्तुमुद्यतः ॥ ३८ ॥
sarvam adhyavasāyena duṣprāpam api labhyate | paśyan gādhir jagat māyāṃ prameyīkartum udyataḥ || 38 ||
Anything can be won by effort, even what is hard to reach. Seeing this, Gadhi set out to test the world's illusion for himself, to know it directly.
प्रयास से कुछ भी पाया जा सकता है, चाहे वह कितना ही कठिन क्यों न हो। यह देखकर गाधि संसार की माया को खुद परखने और सीधे जानने के लिए निकल पड़ा।
39 5.47.39 विनिर्गत्याभवन्मार्गे प्रावृडोघजवेन सः । देशानुल्लंघयामास बहून्वाततुरङ्गवत् ॥ ३९ ॥
vinirgatya ābhavan mārge prāvṛḍoghajavena saḥ | deśān ullaṅghayāmāsa bahūn vātaturagavat || 39 ||
He set out, and on the way he moved with the speed of a monsoon flood, crossing many lands, swift as a horse racing the wind.
वह निकल पड़ा, और रास्ते में बरसाती बाढ़ जैसी तेज़ी से, कई देशों को पार करता गया, हवा से होड़ लेते घोड़े जैसा तेज़।
40 5.47.40 तच्चेदृशनिजाचारं भूतमण्डलमागतः । करभः कण्टकार्थ्येकः कारञ्जमिव काननम् ॥ ४० ॥
taccedṛśa nijācāraṃ bhūtamaṇḍalam āgataḥ | karabhaḥ kaṇṭakārthye kaḥ kārañjam iva kānanam || 40 ||
He came to Bhutamandala, so different in its own ways, alone, like a camel craving thorns going into a forest of karanja trees.
वह भूतमण्डल में पहुँचा, जिसके अपने ही अनोखे रीति-रिवाज़ थे, अकेला, जैसे काँटे चाहने वाला ऊँट किसी करंज के जंगल में जा रहा हो।
41 5.47.41 तत्र संवित्स्थितेनैव संनिवेशेन वै पुनः । अपश्यद्भ्रामकं कंचिद्गन्धर्व इव पत्तनम् ॥ ४१ ॥
tatra saṃvitsthitenaiva saṃniveśena vai punaḥ | apaśyadbhrāmakaṃ kañcidgandharva iva pattanam || 41 ||
There, once more, through an arrangement fixed only in his own awareness, he saw a shifting city, like a gandharva's city in the sky.
वहाँ फिर, अपनी ही सोच के मुताबिक़, उसने एक घूमता हुआ नगर देखा, जैसे आकाश में गंधर्वों का कोई नगर हो।
42 5.47.42 ददर्श तस्य पर्यन्ते तमेव श्वपचालयम् । अधस्ताद्भूवनस्येव पाताले नरकव्रजम् ॥ ४२ ॥
dadarśa tasya paryante tameva śvapacālayam | adhastādbhūvanasyeva pātāle narakavrajam || 42 ||
At its edge he saw that very same outcaste's dwelling, like a row of hells in the underworld beneath this world.
उसके छोर पर उसने वही अछूत का घर देखा, जैसे इस संसार के नीचे पाताल में नरकों की कोई कतार हो।
43 5.47.43 चित्तचिन्तितविस्तारं तन्निवेशमयं परम् । गन्धर्ववदसावात्मश्वपचत्वं च दृष्टवान् ॥ ४३ ॥
cittacintitavistāraṃ tanniveśamayaṃ param | gandharvavadasāvātmaśvapacatvaṃ ca dṛṣṭavān || 43 ||
That whole place was exactly as his mind had imagined it, like a city in the sky, and there he saw his own state as an outcaste.
वह पूरी जगह ठीक वैसी ही थी जैसी उसके मन ने कल्पना की थी, आकाश के किसी नगर जैसी; और वहाँ उसने अपनी ही अछूत वाली दशा देखी।
44 5.47.44 तेनैव संनिवेशेन प्राग्दृष्टं श्वपचास्पदम् । तस्य कामपि वैराग्यपदवीमनयन्मनः ॥ ४४ ॥
tenaiva saṃniveśena prāgdṛṣṭaṃ śvapacāspadam | tasya kāmapi vairāgyapadavīmanayanmanaḥ || 44 ||
That same setting, the outcaste's home he had seen before, turned his mind toward a certain path of detachment.
वही जगह, वह अछूत का घर जो उसने पहले देखा था, उसके मन को एक अजीब-सी उदासीनता की राह पर ले गई।
45 5.47.45 प्रावृडासारलुठितं भित्तिजातयवाङ्कुरम् । पर्यस्तच्छादनार्धाङ्कं किंचिदादृष्टतल्पकम् ॥ ४५ ॥
prāvṛḍāsāraluṭhitaṃ bhittijātayavāṅkuram | paryastacchādanārdhāṅkaṃ kiñcidādṛṣṭatalpakam || 45 ||
That house had been battered by the heavy rains of the monsoon season. Grass had sprouted from its walls. Half its roof had collapsed. Its bed could barely be seen.
उस घर को बरसात के मौसम की तेज़ बारिश ने तहस-नहस कर दिया था। उसकी दीवारों से घास उग आई थी। उसकी आधी छत गिर चुकी थी। उसका बिछौना मुश्किल से दिखाई देता था।
46 5.47.46 दारिद्र्यं तद्दृढमिव दौर्भाग्यमिव कुड्यमत् । भ्रष्टाङ्गमिव दौरात्म्यं दौःस्थित्यमिव खण्डितम् ॥ ४६ ॥
dāridryaṃ taddṛḍhamiva daurbhāgyamiva kuḍyamat | bhraṣṭāṅgamiva dourātmyaṃ dauḥsthityamiva khaṇḍitam || 46 ||
That house looked like poverty turned solid. Its wall looked like misfortune itself. Its broken part, with a piece fallen off, looked like wickedness missing a limb. Its cracked part looked like hardship itself.
वह घर मानो जमी हुई गरीबी जैसा लगता था। उसकी दीवार मानो दुर्भाग्य जैसी लगती थी। उसका टूटा हुआ हिस्सा, जिसका एक टुकड़ा गिर चुका था, मानो दुष्टता जैसा लगता था जिसका कोई अंग कट गया हो। उसका दरका हुआ हिस्सा मानो दुर्दशा जैसा लगता था।
47 5.47.47 गाधिर्दन्तावदलितैर्गवाश्वमहिषास्थिभिः । धवलैर्व्याप्तपर्यन्तं साक्ष्यं कर्तुमिव स्थितैः ॥ ४७ ॥
gādhirdantāvadalitairgavāśvamahiṣāsthibhiḥ | dhavalairvyāptaparyantaṃ sākṣyaṃ kartumiva sthitaiḥ || 47 ||
Gadhi saw that its edges were lined with the white bones of cows, horses, and buffaloes, cracked open by teeth, standing there as if to bear witness.
गाधि ने देखा कि उसके किनारों पर गायों, घोड़ों और भैंसों की सफेद हड्डियाँ बिखरी थीं, जो दाँतों से चबाकर तोड़ी गई थीं, मानो गवाही देने के लिए वहाँ खड़ी हों।
48 5.47.48 भुक्तं पीतं पुरा तेन येषु खर्परकेषु वै । तैरस्पन्दाभ्रसलिलैः पानपूर्णैरिवावृतम् ॥ ४८ ॥
bhuktaṃ pītaṃ purā tena yeṣu kharparakeṣu vai | tairaspandābhrasalilaiḥ pānapūrṇairivāvṛtam || 48 ||
And it was ringed by the very bowls he had once eaten and drunk from, now filled with still rainwater, as if they were still full of drink.
और वह उन्हीं बर्तनों से घिरा था जिनमें वह कभी खाता-पीता था, जो अब ठहरे हुए बारिश के पानी से भरे थे, मानो अब भी पीने की चीज़ों से भरे हों।
49 5.47.49 ताभिरेवान्त्रतन्त्रीभिः संशुष्काभिलतावृतैः । तृष्णाभिरिव दीर्घाभिः परितः परिवेष्टितम् ॥ ४९ ॥
tābhirevāntratantrībhiḥ saṃśuṣkābhilatāvṛtaiḥ | tṛṣṇābhiriva dīrghābhiḥ parito pariveṣṭitam || 49 ||
It was wrapped all around by those same dried-out gut-strings, covered with withered creepers, encircled on every side as if by long, drawn-out cravings.
वह उन्हीं सूखी हुई आँतों की डोरियों से चारों ओर से लिपटा था, जो मुरझाई हुई लताओं से ढकी थीं, मानो लंबी, खिंची हुई तृष्णाओं ने उसे चारों ओर से घेर रखा हो।
50 5.47.50 चिरमालोकयामास स तदात्मगृहं जवात् । प्राक्तनं शुष्कशवतां यातं देहमिवात्मवान् ॥ ५० ॥
ciramālokayāmāsa sa tadātmagṛhaṃ javāt | prāktanaṃ śuṣkaśavatāṃ yātaṃ dehamivātmavān || 50 ||
He, a man of understanding, at once fixed his gaze on that house of his own and looked at it for a long time, the way a man looks at his own former body that has turned into a dried-up corpse.
वह समझदार व्यक्ति तुरंत अपने उसी घर पर नज़र गड़ाकर देर तक देखता रहा, ठीक वैसे जैसे कोई व्यक्ति अपने ही पुराने शरीर को देखता है जो सूखकर लाश बन चुका हो।
51 5.47.51 अतिविस्मयमातस्थौ ग्रामकं समुपाययौ । उल्लंघ्य म्लेच्छनगरमार्यदेशमिवाध्वगः ॥ ५१ ॥
ativismayamātasthau grāmakaṃ samupāyayau | ullaṃghya mlecchanagaramāryadeśamivādhvagaḥ || 51 ||
He was overcome with great wonder. Then he went toward the village, like a traveler who crosses a foreign city and then enters the land of his own people.
वह बड़े आश्चर्य में डूब गया। फिर वह गाँव की ओर बढ़ा, ठीक वैसे जैसे कोई यात्री किसी विदेशी नगर को पार करके अपने ही देश में प्रवेश करता है।
52 5.47.52 तत्रापृच्छज्जनं साधो कच्चित्स्मरति भो भवान् । प्राग्वृत्तमस्य ग्रामस्य पर्यन्ते श्वपचक्रमम् ॥ ५२ ॥
tatrapṛcchajjanaṃ sādho kaccitsmarati bho bhavān | prāgvṛttamasya grāmasya paryante śvapacakramam || 52 ||
There he asked the people: Good sir, do you at all remember what happened long ago at the edge of this village, about an outcaste?
वहाँ उसने लोगों से पूछा: भले आदमी, क्या आपको याद है कि इस गाँव के किनारे बहुत पहले एक अछूत के साथ क्या हुआ था?
53 5.47.53 सर्व एव हि धीमन्तश्चिरवृत्तमपि स्फुटम् । करस्थमिव पश्यन्ति मयेति सुजनाच्छ्रुतम् ॥ ५३ ॥
sarve eva hi dhīmantaściravṛttamapi sphuṭam | karasthamiva paśyanti mayeti sujanācchṛutam || 53 ||
All wise people can see even a very old event clearly, as though they held it in the palm of their hand. This is what I have heard said by good people.
सारे बुद्धिमान लोग बहुत पुरानी बात को भी साफ़-साफ़ देख लेते हैं, मानो वह उनकी हथेली पर रखी हो। यही मैंने भले लोगों से सुना है।
54 5.47.54 अत्र श्वपचमेकान्ते वासिनं वृद्धमुत्तमम् । स्मरस्येनं किमुत भो दुःखानामिव देहकम् ॥ ५४ ॥
atra śvapacamekānte vāsinaṃ vṛddhamuttamam | smarasyenaṃ kimuta bho duḥkhānāmiva dehakam || 54 ||
Here there lived alone an outcaste, an old man, the finest of his kind. His very body seemed made of nothing but sorrow. Surely you remember him, sir?
यहाँ एक अछूत अकेला रहता था, एक बूढ़ा आदमी, अपनी तरह में सबसे उत्तम। उसका शरीर मानो दुखों से ही बना था। सर, आपको वह ज़रूर याद होगा?
55 5.47.55 यदि जानासि भोः साधो तन्मे कथय तत्त्वतः । पान्थ संशयविच्छेदे महत्पुण्यफलं स्मृतम् ॥ ५५ ॥
yadi jānāsi bhoḥ sādho tanme kathaya tattvataḥ | pāntha saṃśayavicchede mahatpuṇyaphalaṃ smṛtam || 55 ||
If you know of it, good sir, tell me the truth of it. To end a traveler's doubt is remembered as a deed of great merit.
अगर आप जानते हैं, भले आदमी, तो मुझे सच-सच बताइए। किसी यात्री का संदेह मिटाना बड़े पुण्य का काम माना गया है।
56 5.47.56 भूयो भूय इति ग्राम्याः पृष्टा गाधिद्विजन्मना। अनल्पस्मयसंरम्भमार्तेनेव चिकित्सकाः ॥ ५६ ॥
bhūyo bhūyo iti grāmyāḥ pṛṣṭā gādhidvijanmanā| analpasmayasaṃrambhamārteneva cikitsakāḥ || 56 ||
Gadhi, the brahmin, asked the villagers this again and again, with great and eager urgency, like a suffering man questioning his doctors.
गाधि नामक ब्राह्मण ने गाँववालों से यह बात बार-बार पूछी, बड़ी उत्सुकता और बेचैनी के साथ, ठीक वैसे जैसे कोई रोगी अपने वैद्यों से पूछता है।
57 5.47.57 ग्राम्या ऊचुः। यथा कथयसि ब्रह्मंस्तत्तथा न तदन्यथा। कटंजनामा श्वपच इहाभूद्दारुणाकृतिः ॥ ५७ ॥
grāmyā ūcuḥ| yathā kathayasi brahmaṃstattathā na tadanyathā| kaṭaṃjanāmā śvapaca ihābhūddāruṇākṛtiḥ || 57 ||
The villagers said: Brahmin, exactly as you say, so it is, not otherwise. Here there lived an outcaste named Katanja, terrible to look at.
गाँववालों ने कहा: हे ब्राह्मण, आप जैसा कहते हैं, ठीक वैसा ही है, इससे अलग नहीं। यहाँ कटंज नाम का एक अछूत रहता था, जिसकी शक्ल बहुत डरावनी थी।
58 5.47.58 पुत्रपौत्रसुहृद्भृत्यबन्धुस्वजनपेटकम्। यस्यातिविस्तीर्णमभूत्पत्रवृन्दं तरोरिव ॥ ५८ ॥
putrapautrasuhṛdbhṛtyabandhusvajanapeṭakam| yasyātivistīrṇamabhūtpatravṛndaṃ taroriva || 58 ||
His host of sons, grandsons, friends, servants, kinsmen, and relations had grown as wide and thick as the leaves of a tree.
उसके बेटों, पोतों, दोस्तों, नौकरों, रिश्तेदारों और अपनों का समूह किसी पेड़ के पत्तों जितना घना और फैला हुआ था।
59 5.47.59 यस्य वृद्धस्य तत्सर्वं कलत्रं मृत्युराच्छिनत्। अद्रेः पुष्पफलोपेतं दावो वनमिवानलः ॥ ५९ ॥
yasya vṛddhasya tatsarvaṃ kalatraṃ mṛtyurācchinat| adreḥ puṣpaphalopetaṃ dāvo vanamivānalaḥ || 59 ||
Then, when he had grown old, death tore away his whole family, the way a forest fire burns down a mountain's forest heavy with flowers and fruit.
फिर, जब वह बूढ़ा हो गया, तो मौत ने उसके पूरे परिवार को छीन लिया, ठीक वैसे जैसे जंगल की आग किसी पहाड़ के फूलों और फलों से लदे जंगल को जला डालती है।
60 5.47.60 यस्ततो देशमुत्सृज्य ययौ कीरपुरान्तरम्। वर्षाण्यष्टावनुद्वेगं तत्र राजा बभूव सः ॥ ६० ॥
yastato deśamutsṛjya yayau kīrapurāntaram| varṣāṇyaṣṭāvanudvegaṃ tatra rājā babhūva saḥ || 60 ||
He then left that land and went into the region of Kirapura. There, for eight years, he lived undisturbed and was king.
फिर उसने वह देश छोड़ दिया और कीरपुर के इलाके में चला गया। वहाँ वह आठ साल तक बिना किसी चिंता के राजा बना रहा।
61 5.47.61 यस्तत्रार्थं परिज्ञाय जनैर्दूरे निराकृतः । यथा राशिरनर्थस्य यथा ग्रामे विषद्रुमः ॥ ६१ ॥
yastatrārthaṃ parijñāya janairdūre nirākṛtaḥ | yathā rāśiranarthasya yathā grāme viṣadrumaḥ || 61 ||
But when the people there learned the truth about him, they drove him far away, like a heap of misfortune, like a poison-tree standing in a village.
पर जब वहाँ के लोगों को उसके बारे में सच पता चला, तो उन्होंने उसे दूर खदेड़ दिया, मानो वह विपत्तियों का ढेर हो, मानो गाँव में खड़ा कोई ज़हरीला पेड़ हो।
62 5.47.62 ततो जनेऽग्निं प्रविशत्यात्मना यो हुताशनम् । आर्यतामार्यसंसर्गादागतः प्रविवेश ह ॥ ६२ ॥
tato jane'gniṃ praviśatyātmanā yo hutāśanam | āryatāmāryasaṃsargādāgataḥ praviveśa ha || 62 ||
Then, in front of the people, he threw himself into the fire that consumes offerings, by his own will. Contact with noble people had brought him to a noble nature, and he truly went through with it.
फिर, सबके सामने, उसने अपनी मर्ज़ी से हवन की आग में छलांग लगा दी। भले लोगों की संगति ने उसे भला बना दिया था, और उसने सचमुच ऐसा ही किया।
63 5.47.63 किं त्वमेव प्रयत्नेन श्वपचं पृच्छसि प्रभो । किं ते बन्धुरसौ कच्चिदभवस्त्वं स्वतोऽथवा ॥ ६३ ॥
kiṃ tvameva prayatnena śvapacaṃ pṛcchasi prabho | kiṃ te bandhurasau kaccidabhavastvaṃ svato'thavā || 63 ||
But why, sir, do you take such trouble to ask about this outcaste? Is he perhaps some relative of yours? Or is this about you yourself?
पर सर, आप इतनी मेहनत से इस अछूत के बारे में क्यों पूछ रहे हैं? क्या वह आपका कोई रिश्तेदार है? या यह बात खुद आपके बारे में है?
64 5.47.64 एवं कथयतो ग्राम्यान्गाधिः पृच्छन्पुनःपुनः । सर्वेषु तत्र प्रान्तेषु मासमेकमुवास सः ॥ ६४ ॥
evaṃ kathayato grāmyān gādhiḥ pṛcchan punaḥpunaḥ | sarveṣu tatra prānteṣu māsamekamuvāsa saḥ || 64 ||
As the villagers spoke like this, Gadhi kept asking again and again. He stayed there a whole month, in all those parts of the country.
जब गाँववाले इस तरह बोल रहे थे, तो गाधि बार-बार पूछता रहा। वह वहाँ पूरे एक महीने तक, उन सब इलाकों में ठहरा रहा।
65 5.47.65 यथा तेनानुभूतं तच्छवापचं तत्तथैव तैः । ग्रामीणैस्तस्य कथितं सर्वैरेवावखण्डितम् ॥ ६५ ॥
yathā tenānubhūtaṃ tacchavāpacaṃ tattathaiva taiḥ | grāmīṇaistasya kathitaṃ sarvairevāvakhaṇḍitam || 65 ||
Just as that outcaste's life had been lived through by him, exactly so it was told to him by the villagers, told in full, and all of them agreed.
जैसा वह अछूत का जीवन उसने खुद जिया था, ठीक वैसा ही गाँववालों ने उसे बताया, पूरी बात, और सभी की बात एक जैसी थी।
66 5.47.66 अव्याहतं सकलभूतमुखादथैतदाकर्ण्य सम्यगवलोक्य यथानुभूतम् । गाधिः शशाङ्कमलवद्हृदयेऽधिरूढं गूढाकृतिः परमविस्मयमाजगाम ॥ ६६ ॥
avyāhataṃ sakalabhūtamukhādathaitadākarṇya samyagavalokya yathānubhūtam | gādhiḥ śaśāṅkamalavadhṛdaye'dhirūḍhaṃ gūḍhākṛtiḥ paramavismayamājagāma || 66 ||
Gadhi heard this same account, unbroken, from the mouths of all the people there. He weighed it carefully, and it was exactly as he himself had lived it. Then, hiding his feelings behind a calm face, he was overcome by the deepest wonder, rising in his heart like the mark that sits upon the moon.
गाधि ने वहाँ के सब लोगों के मुँह से यही बात, बिना किसी फ़र्क़ के, सुनी। उसने इसे ध्यान से परखा, और यह ठीक वैसा ही था जैसा उसने खुद जिया था। फिर, अपने मन का भाव चेहरे पर आने दिए बिना, उसके दिल में गहरा आश्चर्य उठ खड़ा हुआ, ठीक वैसे जैसे चाँद पर उसका दाग़ टिका रहता है।
← Chapter 46 ← अध्याय 46 Book 5 प्रकरण 5
All 93 chapters of Book 5 प्रकरण 5 के सभी 93 अध्याय
Chapter 48 → अध्याय 48 → Book 5 प्रकरण 5
‹ Ch 46 अ. 46
≡ Chapters अध्याय
Aa Text पाठ
› Next अगला