योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Upaśama, Chapter 46उपशम प्रकरण · सर्ग ४६

Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 46 — 46 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 46 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Gadhi · chapters 44–49अध्याय 44–49

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

15.46.1

श्रीवसिष्ठ उवाचविलासिनीभिर्वलितो मन्त्रिमण्डलपूजितःवन्दितः सर्वसामन्तैश्चत्रचामरलालितः ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvācavilāsinībhirvalito mantrimaṇḍalapūjitaḥvanditaḥ sarvasāmantaiśchatracāmaralālitaḥ || 1 ||

Sri Vasishtha said: He was surrounded by lovely women, honored by the whole circle of ministers, saluted by every neighboring king, and cherished with the royal umbrella and the fan.

श्री वसिष्ठ ने कहा: वह सुंदर स्त्रियों से घिरा रहता था, मंत्रियों का पूरा समूह उसका सम्मान करता था, आसपास के सब राजा उसे प्रणाम करते थे, और छत्र और चंवर से उसकी सेवा होती थी।

25.46.2

सिद्धानुशासनः कान्तो ज्ञातराज्यगुणक्रमःवीतशोकभयायासप्रज्ञः प्राप्तमहादशः ॥ २ ॥

siddhānuśāsanaḥ kānto jñātarājyaguṇakramaḥvītaśokabhayāyāsaprajñaḥ prāptamahādaśaḥ || 2 ||

His orders were obeyed at once, he was handsome, he knew every rule of good kingship, his mind was free of sorrow, fear and tiredness, and he had reached a truly great state.

उसकी आज्ञा तुरंत मानी जाती थी, वह सुंदर था, राज-काज के सारे नियम जानता था, उसका मन दुख, डर और थकान से मुक्त था, और वह बहुत ऊँची अवस्था तक पहुँच चुका था।

35.46.3

विस्मृतात्मस्वभावोऽभूदनिशं स्तवमङ्गलैःआनन्दपूर्णया वृत्त्या भृशं क्षीव इवासवैः ॥ ३ ॥

vismṛtātmasvabhāvo'bhūdaniśaṃ stavamaṅgalaiḥānandapūrṇayā vṛttyā bhṛśaṃ kṣīva ivāsavaiḥ || 3 ||

Amid constant praise and blessings he forgot his own true nature; his heart was so full of joy that he became like a man made completely drunk with wine.

लगातार स्तुति और आशीर्वादों के बीच वह अपना असली रूप भूल गया; उसका मन खुशी से इतना भर गया कि वह शराब से पूरी तरह मस्त हुए आदमी जैसा हो गया।

45.46.4

कीरेषु श्वपचो राज्यं वर्षाण्यष्टौ चकार हार्यवृत्तमशेषेण तावत्कालं बभार ह ॥ ४ ॥

kīreṣu śvapaco rājyaṃ varṣāṇyaṣṭau cakāra haāryavṛttamaśeṣeṇa tāvatkālaṃ babhāra ha || 4 ||

This outcaste ruled as king over the people of Kira for eight years, and through all that time he carried on with conduct that was entirely noble.

यह अछूत आठ साल तक किरा देश के लोगों पर राजा बनकर राज करता रहा, और इतने समय तक उसका व्यवहार पूरी तरह भले-कुलीन आदमी जैसा रहा।

55.46.5

यदृच्छयैकदाथासावतिष्ठत्त्यक्तभूषणःअतमस्तारकेन्द्वर्कतेजोऽम्भोदमिवाम्बरम् ॥ ५ ॥

yadṛcchayaikadāthāsāvatiṣṭhattyaktabhūṣaṇaḥatamastārakendvarkatejo'mbhodamivāmbaram || 5 ||

Then one day, on his own, he stood there with his ornaments taken off, like a sky bright with stars, moon and sun that a cloud has now covered.

फिर एक दिन अपनी मर्ज़ी से उसने अपने गहने उतार दिए और वहाँ खड़ा हो गया, ठीक वैसे जैसे तारों, चाँद और सूरज की चमक वाला आकाश किसी बादल से ढक जाए।

65.46.6

बह्वमन्यत नो हारकेयूरवलयान्यसौ । प्रभुताबृंहितं चेतो नाहार्यमभिनन्दति ॥ ६ ॥

bahvamanyata no hārakeyūravalayānyasau | prabhutābṛṃhitaṃ ceto nāhāryamabhinandati || 6 ||

He no longer thought much of his necklaces, armlets and bracelets; a mind swollen with power takes no delight in things that are merely put on.

अब उसे अपने हार, बाजूबंद और कंगन ज़्यादा अच्छे नहीं लगते थे; सत्ता के नशे से भरा मन बाहर से पहने गए गहनों में खुशी नहीं पाता।

75.46.7

एक एवाजिरं बाह्यं तादृग्वेषः स निर्ययौ । मुख्याङ्गं णान्नभोभागादस्तं गच्छन्निवांशुमान् ॥ ७ ॥

eka evājiraṃ bāhyaṃ tādṛgveṣaḥ sa niryayau | mukhyāṅgaṃ ṇānnabhobhāgādastaṃ gacchannivāṃśumān || 7 ||

He went out alone to the outer courtyard, dressed just as he was, like the sun leaving the sky with its chief brightness gone.

वह अकेला उसी हालत में बाहर के आँगन में चला गया, ठीक वैसे जैसे सूरज अपनी मुख्य चमक खोकर आकाश से ढल जाए।

85.46.8

तत्रापश्यद्धनं श्यामं पीनं श्वपचपेटकम् । गायन्मृदु वसन्तोत्थं कोकिलानामिव व्रजम् ॥ ८ ॥

tatrapaśyaddhanaṃ śyāmaṃ pīnaṃ śvapacapeṭakam | gāyanmṛdu vasantotthaṃ kokilānāmiva vrajam || 8 ||

There he saw a great, dark, sturdy crowd of outcastes, singing softly a song of spring, like a flock of cuckoos.

वहाँ उसने अछूतों की एक बड़ी, सांवली, गठीली भीड़ देखी, जो कोयलों के झुंड की तरह धीरे-धीरे वसंत का गीत गा रही थी।

95.46.9

धुनानं वल्लकीतन्त्रीं करपल्लवलीलया । मृदुरेफं रणद्रेफामलिश्रेणिमिव द्रुमम् ॥ ९ ॥

dhuṇānaṃ vallakītantrīṃ karapallavalīlayā | mṛdurephaṃ raṇadrephāmalīśreṇimiva drumam || 9 ||

They were plucking the strings of a lute playfully with their soft hands, making a gentle, humming sound, like a tree covered with a line of bees.

वे अपने कोमल हाथों से खेल-खेल में एक तंबूरे के तार छेड़ रहे थे, और धीमी, गुनगुनाती आवाज़ निकाल रहे थे, ठीक वैसे जैसे किसी पेड़ पर मधुमक्खियों की कतार गूँजती है।

105.46.10

एकस्तस्मात्समुत्तस्थौ जरावान्रक्तलोचनः । काचश्रृङ्गहिमापूर्णमिव श्वपचनायकः ॥ १० ॥

ekastasmātsamuttasthau jarāvānraktalocanaḥ | kācaśrṛṅgahimāpūrṇamiva śvapacanāyakaḥ || 10 ||

One of them rose up from the group, old and red-eyed, the leader of the outcastes, like a glass peak filled with frost.

उनमें से एक आदमी उठकर खड़ा हुआ, बूढ़ा और लाल आँखों वाला, अछूतों का मुखिया, जैसे बर्फ से भरी काँच की कोई चोटी।

115.46.11

भो कटंजेति सहसा वदन्कीरमहीपतिम् । इह राजा भवन्तं वा कच्चिद्गेयक्रियाविदम् ॥ ११ ॥

bhō kaṭaṃjēti sahasā vadankīramahīpatim | iha rājā bhavantaṃ vā kaccidgēyakriyāvidam || 11 ||

Suddenly he said to the King of Kira, Oh Katanja! I hope the king here honors you, who perhaps still know the art of song,

अचानक उसने किरा के राजा से कहा, अरे कटंज! उम्मीद है यहाँ का राजा तुम्हारा सम्मान करता होगा, तुम जो शायद अब भी गाने की कला जानते हो,

125.46.12

रक्तकण्ठं मानयति रागवानिव कोकिलम् । आपूरयति वा कच्चिद्गृहवस्त्रासनार्पणैः ॥ १२ ॥

raktakaṇṭhaṃ mānayati rāgavāniva kōkilam | āpūrayati vā kaccidgṛhavastrāsanārpaṇaiḥ || 12 ||

the way a man in love with music honors a red-throated cuckoo. Or does he give you your fill of a house, clothes and a seat?

जैसे संगीत का दीवाना आदमी लाल गले वाली कोयल का सम्मान करता है। या फिर वह तुम्हें घर, कपड़े और बैठने की जगह से भरपूर करता है?

135.46.13

मधू रसालविटपं फलपुष्पभरैरिव । दर्शनेन तवाद्याहं परां निर्वृतिमागतः ॥ १३ ॥

madhū rasālaviṭapaṃ phalapuṣpabharairiva | darśanena tavādyāhaṃ parāṃ nirvṛtimāgataḥ || 13 ||

As spring loads a mango branch with fruit and flowers, so today, seeing you, I have found the deepest joy.

जैसे वसंत आम की डाल को फलों और फूलों से लाद देता है, वैसे ही आज तुम्हें देखकर मुझे सबसे बड़ी खुशी मिली है।

145.46.14

पद्मं सूर्योदयेनेव चन्द्रोदय इवौषधी । आनन्दानामशेषाणां लाभानां महतामपि ॥ १४ ॥

padmaṃ sūryōdayēnēva candrōdaya ivauṣadhī | ānandānāmaśeṣāṇāṃ lābhānāṃ mahatāmapi || 14 ||

As a lotus opens at sunrise, as a plant flourishes at moonrise, so it is with every joy, and even with the greatest gains, all without exception,

जैसे कमल सूरज उगते ही खिल जाता है, जैसे पौधा चाँद निकलते ही फल-फूल जाता है, वैसे ही हर खुशी की बात है, यहाँ तक कि सबसे बड़ी पाई हुई चीज़ों की भी, बिना किसी कमी के,

155.46.15

विश्रामाणामनन्तानां सीमान्तो बन्धुदर्शनम् । श्वपचे प्रवदत्येवं राजा यावत्तया तया । चकार तत्कालजया चेष्टयैवावधीरणम् ॥ १५ ॥

viśrāmāṇāmanantānāṃ sīmāntō bandhudarśanam | śvapacē pravadatyēvaṃ rājā yāvattayā tayā | cakāra tatkālajayā cēṣṭayēvāvadhīraṇam || 15 ||

the sight of a kinsman is the final point of endless rest. While he kept saying this and that, the king simply showed indifference, with a gesture that only got him through the moment.

किसी अपने को देखना ही अनंत विश्राम की आख़िरी सीमा है। वह यह सब कहता रहा, और राजा ने बस बेपरवाही दिखाई, एक ऐसी हरकत से जो सिर्फ उस पल को टाल गई।

165.46.16

तावद्वातायनगताः कान्ताः प्रकृतयस्तथा श्वपचोऽयमिति ज्ञात्वा म्लानतामलमाययुः ॥ १६ ॥

tāvadvātāyanagatāḥ kāntāḥ prakṛtayastathā śvapaco'yamiti jñātvā mlānatāmalamāyayuḥ || 16 ||

Meanwhile the lovely women at the windows, and the courtiers as well, understood this is an outcaste, and became completely gloomy.

इतने में खिड़कियों पर खड़ी सुंदर स्त्रियाँ, और साथ ही दरबारी लोग, यह समझ गए कि यह तो एक अछूत है, और पूरी तरह उदास हो गए।

175.46.17

पद्मास्तुषारप्रावृष्ट्या ग्रामाः सावग्रहा इव दाववन्त इवाद्रीन्द्रा नागरा न विरेजिरे ॥ १७ ॥

padmāstuṣāraprāvṛṣṭyā grāmāḥ sāvagrahā iva dāvavanta ivādrīndrā nāgarā na virejire || 17 ||

The people of the town lost their glow, like lotuses under a fall of frost, like villages struck as if by drought, like great mountains scarred by wildfire.

शहर के लोगों की रौनक जाती रही, जैसे कमल पाले की मार से मुरझा जाएँ, जैसे गाँव सूखे से मारे हुए लगें, जैसे बड़े पहाड़ जंगल की आग से झुलसे हों।

185.46.18

नृपोऽवधीरयामास तां तां श्वपचसंकथाम् वृक्षाग्रगतमार्जारफेत्कारं मृगराडिव ॥ १८ ॥

nṛpo'vadhīrayāmāsa tāṃ tāṃ śvapacasaṃkathām vṛkṣāgragatamārjāraphētkāraṃ mṛgarāḍiva || 18 ||

The king ignored his endless talk, like a lion ignoring the screech of a cat sitting at the top of a tree.

राजा ने उसकी लगातार बातों की परवाह नहीं की, ठीक वैसे जैसे शेर पेड़ की चोटी पर बैठी बिल्ली की चीख़ की परवाह नहीं करता।

195.46.19

सत्वरं प्रविवेशान्तःपुरमाम्लानमानवम् राजहंस इवावर्षे सीदत्सरसिजं सरः ॥ १९ ॥

satvaraṃ praviveśāntaḥpuramāmlānamānavam rājahaṃsa ivāvarṣe sīdatsarasijaṃ saraḥ || 19 ||

He hurried into the inner rooms of the palace, now full of completely gloomy people, like a royal swan coming to a pond whose lotuses droop in a drought.

वह जल्दी से महल के रनिवास में घुस गया, जो अब पूरी तरह उदास लोगों से भरा था, ठीक वैसे जैसे कोई राजहंस उस तालाब पर पहुँचे जिसके कमल सूखे में मुरझा गए हों।

205.46.20

सर्वावयवविश्रान्तां म्लाननामयमाययौ जानुस्तम्भान्तरमहारन्ध्राग्निरिव दुर्द्रुमः ॥ २० ॥

sarvāvayavaviśrāntāṃ mlānanāmayamāyayau jānustambhāntaramahārandhrāgniriva durdrumaḥ || 20 ||

He came upon everything there gone silent, full of gloom, while he himself was like a rotten tree with a great fire smoldering in the hollow of its trunk.

वहाँ सब कुछ चुप और उदासी से भरा हुआ था, और वह वहीं जा पहुँचा, जबकि वह खुद एक सड़े हुए पेड़ जैसा था, जिसके तने की खोखल में एक बड़ी आग सुलग रही हो।

215.46.21

तत्रापश्यदसौ सर्वं विषण्णवदनं जनम् । जालं कुङ्कुमपुष्पाणां भुक्तमूलमिवाखुना ॥ २१ ॥

tatrāpaśyadasau sarvaṃ viṣaṇṇavadanaṃ janam | jālaṃ kuṅkumapuṣpāṇāṃ bhukta-mūlamivākhunā || 21 ||

There he saw everyone with gloomy faces, like a bed of saffron flowers whose roots a mouse has eaten away.

वहाँ उसने सबके चेहरे उदास देखे, ठीक वैसे जैसे केसर के फूलों की क्यारी जिसकी जड़ें किसी चूहे ने कुतर दी हों।

225.46.22

मन्त्रिणो नागरा नार्यस्ततस्ते तं महीपतिम् । नास्प्राक्षुरपि तिष्ठन्तं गृह एव शवं यथा ॥ २२ ॥

mantrino nāgarā nāryastataste taṃ mahīpatim | nāsprākṣurapi tiṣṭhantaṃ gṛha eva śavaṃ yathā || 22 ||

Then the ministers, the townsfolk and the women did not even touch that king, though he stood right there, as if he were a corpse in the house.

फिर मंत्रियों, शहर के लोगों और स्त्रियों ने उस राजा को छुआ तक नहीं, हालाँकि वह वहीं खड़ा था, जैसे घर में पड़ी कोई लाश हो।

235.46.23

भृत्याश्चाकृतसत्कारं दूर एनमथात्यजन् । दुःखयुक्ता घनस्नेहा अपि बालाः शवं यथा ॥ २३ ॥

bhṛtyāścākṛtasatkāraṃ dūra enamathātyajan | duḥkhayuktā ghanasnehaḥ api bālāḥ śavaṃ yathā || 23 ||

And the servants, without paying him any honor, then left him at a distance, just as children, though sad and full of deep love, leave a corpse.

और नौकरों ने उसका कोई आदर किए बिना उसे दूर छोड़ दिया, बिलकुल वैसे जैसे बच्चे, दुखी और गहरे प्यार से भरे होने पर भी, किसी लाश को छोड़ देते हैं।

245.46.24

अनानन्दमुखं श्यामं शरीरं श्रीविवर्जितम् । दग्धं स्थलमिवैनं ते बह्वमन्यन्त नाकुलाः ॥ २४ ॥

anānandamukhaṃ śyāmaṃ śarīraṃ śrīvivarjitam | dagdhaṃ sthalamivaainaṃ te bahvamanyanta nākulāḥ || 24 ||

His face had no joy in it. His body was dark and stripped of all beauty. And the people, without any distress, thought of him as nothing more than a patch of burnt ground.

उसके चेहरे पर कोई खुशी नहीं थी। उसका शरीर काला था और उसकी सारी शोभा जा चुकी थी। और लोग बिना किसी दुख के उसे बस जली हुई ज़मीन के टुकड़े जैसा समझते थे।

255.46.25

धूमायमानदेहस्य परितापदशावती । नाढौकतास्य जनता पार्श्वमग्निर्गिरेरिव ॥ २५ ॥

dhūmāyamānadehasya paritāpadaśāvatī | nāḍhaukatāsya janatā pārśvamagnirgireriva || 25 ||

His body was smoking, but the people, though they themselves were in anguish, would not go near him, just as no one goes near a fire burning on a mountain.

उसका शरीर धुआँ छोड़ रहा था, पर लोग, जो खुद भी व्याकुल थे, फिर भी उसके पास नहीं जाते थे, ठीक वैसे जैसे कोई पहाड़ पर जलती आग के पास नहीं जाता।

265.46.26

मन्दोत्साहाः समुद्भूताः सभ्यसंघातवर्जिताः न तदाज्ञाः पदं प्रापुर्भस्मनीवाम्बुविप्रुषः ॥ २६ ॥

mandotsāhāḥ samudbhūtāḥ sabhyasaṃghātavarjitāḥ na tadājñāḥ padaṃ prāpurbhasmanīvāmbuvipruṣaḥ || 26 ||

His commands lost all their force. Once given, they no longer reached the assembly of the nobles, and they came to nothing, like drops of water falling on ashes.

उसके आदेशों में अब कोई दम नहीं रहा। वे जब भी दिए जाते, सभा के प्रतिष्ठित लोगों तक पहुँचते ही नहीं थे, और राख पर गिरी पानी की बूँदों की तरह बेअसर होकर रह जाते थे।

275.46.27

क्रूरकर्मकराकारात्संगताशुभदायिनः तस्माद्विशेषेण जना राक्षसादिव दुद्रुवुः ॥ २७ ॥

krūrakarmakarākārātsaṃgatāśubhadāyinaḥ tasmādviśeṣeṇa janā rākṣasādiva dudruvuḥ || 27 ||

He looked like someone who does cruel deeds, and misfortune came to anyone who went near him. So people fled from him just as they would flee from a demon.

वह देखने में ही ऐसा लगता था मानो क्रूर काम करने वाला हो, और जो कोई उसके पास जाता उसका बुरा होता। इसलिए लोग उससे ऐसे भागते थे जैसे किसी राक्षस से भागते हैं।

285.46.28

एक एव बभूवासौ जनमध्यगतोऽपि सन् अर्थादिगुणनिर्मुक्तः परदेश इवाध्वगः ॥ २८ ॥

eka eva babhūvāsau janamadhyagato'pi san arthādiguṇanirmuktaḥ paradeśa ivādhvagaḥ || 28 ||

Even in the middle of a crowd, he was completely alone. Stripped of wealth and everything else like it, he was like a traveler in a foreign land.

भीड़ के बीच रहते हुए भी वह पूरी तरह अकेला था। धन और उस जैसी बाकी सब चीज़ों से खाली, वह किसी परदेश में भटकते यात्री जैसा था।

295.46.29

भृशमालपतेऽप्यस्मे नालापं नागरा ददुः मुक्ताजालयुतायापि कीचकायाध्वगा इव ॥ २९ ॥

bhṛśamālapate'pyasme nālāpaṃ nāgarā daduḥ muktajālayutāyāpi kīcakāyādhvagā iva || 29 ||

He spoke to them again and again, but the people of the city gave him no answer, just as travelers give no answer to a hollow bamboo strung with a net of pearls.

वह बार-बार उनसे बोलने की कोशिश करता, पर नगरवासी उसे कोई जवाब नहीं देते थे, ठीक वैसे ही जैसे यात्री मोतियों के जाल से सजे खोखले बांस को कोई जवाब नहीं देते।

305.46.30

अथ सर्वे वयं दीर्घकालं श्वपचदूषिताः प्रायश्चित्तैर्न शुद्ध्यामः प्रविशामो हुताशनम् ॥ ३० ॥

atha sarve vayaṃ dīrghakālaṃ śvapacadūṣitāḥ prāyaścittairna śuddhyāmaḥ praviśāmo hutāśanam || 30 ||

Now, all of us have been fouled for so long by this outcaste that no penance can make us clean again. Let us enter the fire.

अब हम सब इस अछूत के संसर्ग से इतने लंबे समय से गंदे हो चुके हैं कि कोई प्रायश्चित हमें फिर से शुद्ध नहीं कर सकता। चलो हम आग में प्रवेश करें।

315.46.31

इति निर्णीय नगरे नागरा मन्त्रिणस्तथा । अभितो ज्वालयामासुश्चिताः शुष्केन्धनैधिताः ॥ ३१ ॥

iti nirṇīya nagare nāgarā mantriṇastathā | abhito jvālayāmāsuścitāḥ śuṣkendhanaidhitāḥ || 31 ||

Having decided this, the people of the city, and the ministers with them, lit fires all around, piled high with dry wood.

यह तय करके नगर के लोगों ने, और साथ ही मंत्रियों ने भी, चारों ओर सूखी लकड़ी से भरी चिताएँ जला दीं।

325.46.32

ज्वलितास्वभितस्तासु तारकास्विव खे तदा । बभूव नगरं सर्वमाक्रन्दपरमानवम् ॥ ३२ ॥

jvalitāsvabhitastāsu tārakāsviva khe tadā | babhūva nagaraṃ sarvamākrandaparamānavam || 32 ||

When those fires were blazing all around, like stars in the sky, the whole city filled with the loudest cries of wailing.

जब वे चिताएँ चारों ओर आकाश के तारों की तरह जल उठीं, तब पूरा नगर सबसे ऊँची चीख-पुकार से भर गया।

335.46.33

करुणारावमुखरैः कलत्रैर्बाष्पवर्षिभिः । अवष्टब्धं ज्वलत्कुण्डोपान्तमन्दरुदत्प्रजम् ॥ ३३ ॥

karuṇārāvamukharaiḥ kalatrairbāṣpavarṣibhiḥ | avaṣṭabdhaṃ jvalatkuṇḍopāntamandarudatprajam || 33 ||

The city was gripped by wives loud with pitiful crying and raining tears, and near the blazing pits its people wept softly.

नगर स्त्रियों की करुण चीख-पुकार और बहते आँसुओं से जकड़ा हुआ था, और जलती चिताओं के पास लोग धीरे-धीरे सिसक रहे थे।

345.46.34

अग्निकुण्डप्रविष्टानां मन्त्रिणां भृत्यरोदनैः । रुदत्क्रन्ददृढतरमरण्यमिव मारुतैः ॥ ३४ ॥

agnikuṇḍapraviṣṭānāṃ mantriṇāṃ bhṛtyarodanaiḥ | rudatkrandadṛḍhataramaraṇyamiva mārutaiḥ || 34 ||

With the crying of the servants whose masters, the ministers, had entered the fire, the city wept and cried out even louder, like a forest roaring in the wind.

जिन मंत्रियों ने आग में प्रवेश किया था, उनके सेवकों के रोने से नगर और भी ज़ोर से रो-चिल्ला उठा, जैसे हवा से गूँजता कोई घना जंगल।

355.46.35

चितादीपितविप्रेन्द्रमांसमांसलगन्धया । जातनीहारमुत्पातवात्ययावकरोद्धतैः ॥ ३५ ॥

citādīpitaviprendramāṃsamāṃsalagandhayā | jātanīhāramutpātavātyayāvakaroddhataiḥ || 35 ||

The heavy smell of the flesh of great brahmins burning on the fires filled the sky with a haze, stirred up further by ill-omened storm winds.

चिताओं पर जलते महान ब्राह्मणों के मांस की गहरी गंध से आकाश में धुंध छा गई, जिसे अपशकुनी आंधी के झोंकों ने और बढ़ा दिया।

365.46.36

वातदीर्घवसागन्धदूरानीतखगोर्जितैः चक्रैर्व्योभाभवच्छन्नभास्करं जलदैरिव ॥ ३६ ॥

vātadīrghavasāgandhadūrānītakhagorjitaiḥ cakrairvyobhābhavacchannabhāskaraṃ jaladairiva || 36 ||

Flocks of birds, drawn from far off by the smell of fat carried on the wind, wheeled round in circles, and the sky, its sun hidden, looked as if covered by clouds.

हवा में दूर तक फैली चर्बी की गंध से खिंचे पक्षियों के झुंड घेरे बनाकर मंडराने लगे, और सूरज को ढंकता हुआ आकाश मानो बादलों से घिर गया हो।

375.46.37

वातोद्धूतचितावह्निप्रज्वलद्व्योममण्डलम् उड्डीनाग्निकणव्राततारासारदिगन्तरम् ॥ ३७ ॥

vātoddhūtacitāvahniprajvaladvyomamaṇḍalam uḍḍīnāgnikaṇavrātatārāsāradigantaram || 37 ||

The wind fanned the fires until the whole circle of the sky was ablaze, and flying sparks streamed like a shower of stars, filling every quarter of the horizon.

हवा से भड़ककर चिताओं की आग से पूरा आकाश जल उठा, और उड़ती चिंगारियाँ तारों की बौछार जैसी बनकर चारों दिशाओं में फैल गईं।

385.46.38

प्रमत्ततस्करक्रन्दद्वेल्लद्वालकुमारकम् संत्रस्तनागरापास्तजीविताख्यमसंस्थिति ॥ ३८ ॥

pramattataskarakrandadvelladvālakumārakam saṃtrastanāgarāpāstajīvitākhyamasansthiti || 38 ||

Thieves grew bold and shouted aloud, small children trembled, the people of the city were terrified, and everything fell into such disorder that the city seemed to have given up on life itself.

चोर बेखौफ होकर चिल्लाने लगे, छोटे बच्चे थर-थर काँपने लगे, नगरवासी डर गए, और सब कुछ ऐसी अव्यवस्था में डूब गया मानो नगर ने जीना ही छोड़ दिया हो।

395.46.39

अलक्षितगृहं चौरलुण्ठिताखिलसंचयम् त्यक्तपुत्रकलत्रं तन्मरणव्यग्रनागरम् ॥ ३९ ॥

alakṣitagṛhaṃ cauraluṇṭhitākhilasaṃcayam tyaktaputrakalatraṃ tanmarṇavyagranāgaram || 39 ||

Houses stood with no one watching over them, thieves plundered every store of goods, people left even their sons and wives behind, and the whole city was thrown into frantic distress over that death.

घरों की कोई देखभाल करने वाला नहीं रहा, चोरों ने सारा जमा किया धन लूट लिया, लोग अपने बेटों और पत्नियों तक को छोड़ बैठे, और पूरा नगर उस मृत्यु के कारण घबराहट में डूब गया।

405.46.40

तस्मिंस्तथा वर्तमाने कष्टे विधिविपर्यये अशेषजनताशेषकल्पान्तसदृशस्थितौ ॥ ४० ॥

tasmiṃstathā vartamāne kaṣṭe vidhiviparyaye aśeṣajanatāśeṣakalpāntasadṛśasthitau || 40 ||

This cruel twist of fate went on and on, and it was as though the whole population faced the very end of the world.

भाग्य का यह क्रूर उलटफेर यूँ ही चलता रहा, और ऐसा लगा मानो सारी प्रजा पर प्रलय ही आ गई हो।

415.46.41

राज्यसज्जनसंपर्कपवित्रीकृतधीरधीः । गवलश्चिन्तयामास शोकेनाकुलचेतनः ॥ ४१ ॥

rājyasajjanasaṃparkapavitrīkṛtadhīradhīḥ | gavalaścintayāmāsa śokenākulacetanaḥ || 41 ||

Gavala, whose steady mind had been purified by keeping company with the good people of the kingdom, his heart troubled by grief, began to think:

गवल, जिसकी स्थिर बुद्धि राज्य के सज्जनों की संगति से शुद्ध हो चुकी थी, शोक से व्याकुल मन लिए यह सोचने लगा:

425.46.42

मदर्थे हि कदर्थोऽयं देशेऽस्मिन्स्थितिमागतः । अकालकल्पान्तमयः सर्वनायकनाशनः ॥ ४२ ॥

madarthe hi kadartho'yaṃ deśe'sminsthitimāgataḥ | akālakalpāntamayaḥ sarvanāyakanāśanaḥ || 42 ||

Because of me alone, this calamity, like an untimely doomsday, has come upon this land and destroyed all its leading men.

मेरे ही कारण यह विपत्ति, मानो असमय आया प्रलय, इस देश पर आ पड़ी है और इसने सारे प्रमुख लोगों को नष्ट कर दिया है।

435.46.43

किं मे जीवितदुःखेन मरणं मे महोत्सवः । लोकनिन्द्यस्य दुर्जन्तोर्जीवितान्मरणं वरम् ॥ ४३ ॥

kiṃ me jīvitaduḥkhena maraṇaṃ me mahotsavaḥ | lokanindyasya durjantorjīvitānmarṇaṃ varam || 43 ||

What good is this painful life to me? Death is a great celebration for me. For a wretched creature condemned by the whole world, death is better than life.

मुझे इस दुखभरे जीवन से क्या मिलेगा? मेरे लिए तो मृत्यु ही एक बड़ा उत्सव है। जिस अभागे प्राणी की सारी दुनिया निंदा करती हो, उसके लिए जीने से मरना ही बेहतर है।

445.46.44

इति निश्चित्य गवलो ज्वलिते ज्वलने पुनः । पतङ्गवदनुद्वेगमकरोदाहुतिं वपुः ॥ ४४ ॥

iti niścitya gavalo jvalite jvalane punaḥ | pataṅgavadanudvegamakarodāhutiṃ vapuḥ || 44 ||

Having decided this, Gavala calmly, without any fear, like a moth, gave his body once more as an offering into the blazing fire.

यह निश्चय करके गवल ने बिना किसी डर के, पतंगे की तरह, अपने शरीर को फिर से जलती आग में आहुति के रूप में डाल दिया।

455.46.45

तस्मिन्बलाद्गवलनाम्नि हुताशराशौ देहे पतत्यवयवाकुलतां प्रयाते । स्वाङ्गावदाहदहनस्फुरणानुरोधादन्तर्जले झटिति बोधमवाप गाधिः ॥ ४५ ॥

tasminbalādgavalanāmni hutāśarāśau dehe patatyavayavākulatāṃ prayāte | svāṅgāvadāhadahanasphuraṇānurodhādantarjale jhaṭiti bodhamavāpa gādhiḥ || 45 ||

As that body called Gavala turned into a mass of fire and fell, its limbs falling into disorder, the burning pain running through his own limbs made Gadhi suddenly wake up, there in the water.

जब गवल नाम का वह शरीर आग का ढेर बनकर गिर पड़ा और उसके अंग बिखरकर तितर-बितर हो गए, तब अपने ही अंगों में जलने की उस पीड़ा के कारण गाधि पानी के भीतर अचानक जाग उठे।

465.46.46

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम ॥ ४६ ॥

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskarṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma || 46 ||

Sri Valmiki said: When the sage had spoken these words, the day came to an end. The sun went down, as if to keep its own evening rites. The assembly bowed to the sage and went off to bathe. And with the sun's last rays, the endless dark of night set in.

श्री वाल्मीकि ने कहा: मुनि के ऐसा कह चुकने पर दिन समाप्त हो गया। सूरज मानो अपनी संध्या-विधि निभाने के लिए अस्त हो गया। सभा मुनि को प्रणाम करके स्नान करने चली गई। और सूरज की अंतिम किरणों के साथ ही अंतहीन रात का अंधकार छा गया।