योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Upaśama, Chapter 33उपशम प्रकरण · सर्ग ३३

Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 33 — 27 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 33 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Prahlada · chapters 30–43अध्याय 30–43

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

15.33.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । गर्जन्तमतिसंरब्धं सुरलोकमथारिहा । उवाच माधवो वाक्यं शिखिवृन्दमिवाम्बुदः ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | garjantamatisaṃrabdhaṃ suralokamathārihā | uvāca mādhavo vākyaṃ śikhivṛndamivāmbudaḥ || 1 ||

Sri Vasishtha said: Then Madhava, the killer of the enemy, spoke these words to the assembly of gods, who were roaring in great agitation, the way a cloud speaks to a flock of peacocks.

श्री वसिष्ठ ने कहा: तब शत्रु का नाश करने वाले माधव ने देवताओं की उस सभा से, जो बहुत व्याकुल होकर गरज रही थी, ऐसे शब्द कहे जैसे बादल मोरों के झुंड से बोलता है।

25.33.2

श्रीभगवानुवाच । विबुधा मा विषण्णाः स्थ प्रह्लादो भक्तिमानिति । पाश्चात्यं जन्म तस्येदं मोक्षार्होऽसावरिंदमः ॥ २ ॥

śrībhagavānuvāca | vibudhā mā viṣaṇṇāḥ stha prahlādo bhaktimāniti | pāścātyaṃ janma tasyedaṃ mokṣārhosāvarindamaḥ || 2 ||

Sri Bhagavan said: Gods, do not be sad that Prahlada is devoted to me. This is his last birth. He deserves freedom from rebirth, this queller of enemies.

श्री भगवान ने कहा: हे देवताओ, यह सोचकर दुखी मत हो कि प्रह्लाद मेरा भक्त है। यह उसका आखिरी जन्म है। शत्रुओं को दबाने वाला यह प्रह्लाद मुक्ति का अधिकारी है।

35.33.3

अत उत्तरमेतेन गर्भता दनुजन्मना । न कर्तव्या प्रदग्धेन बीजेनेवाङ्कुरक्रिया ॥ ३ ॥

ata uttarameten garbhatā danujanmanā | na kartavyā pradagdhena bījenaivāṅkurakriyā || 3 ||

Therefore, from now on, this one born as a demon will not enter a womb again, just as a scorched seed does not sprout.

इसलिए अब इसके बाद, राक्षस के रूप में जन्मा यह प्रह्लाद फिर से किसी माँ के गर्भ में नहीं आएगा, जैसे जला हुआ बीज कभी नहीं उगता।

45.33.4

गुणवान्निर्गुणो जात इत्यनर्थक्रमं विदुः । निर्गुणो गुणवाञ्जात इत्याहुः सिद्धिदं क्रमम् ॥ ४ ॥

guṇavān nirguṇo jāta ityanarthakramaṃ viduḥ | nirguṇo guṇavāñjāta ityāhuḥ siddhidam kramaṃ || 4 ||

When someone with good qualities becomes someone without them, they call that a harmful course. When someone without good qualities becomes someone with them, they call that a course that leads to success.

जब कोई अच्छे गुणों वाला व्यक्ति गुणहीन हो जाता है, तो उसे नुकसान की राह कहा जाता है। जब कोई गुणहीन व्यक्ति अच्छे गुणों वाला बन जाता है, तो उसे सफलता की राह कहा जाता है।

55.33.5

आत्मीयानि विचित्राणि भुवनान्यमरोत्तमाः । प्रयात नासुखायैषा प्राह्लादी गुणितेह वः ॥ ५ ॥

ātmīyāni vicitrāṇi bhuvanānyamarottamāḥ | prayāta nāsukhāyaiṣā prāhlādī guṇiteha vaḥ || 5 ||

Best of immortals, go now to your own wondrous worlds. This account of Prahlada that I have told you here is not meant to bring you any harm.

हे श्रेष्ठ देवताओ, अब अपने अद्भुत लोकों को जाओ। प्रह्लाद के बारे में जो बात मैंने यहाँ तुम्हें बताई है, वह तुम्हें कोई नुकसान पहुँचाने के लिए नहीं है।

65.33.6

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा विबुधांस्तत्र क्षीरोदार्णववीचिषु । अन्तर्धानं ययौ देवस्तटतापिच्छगुच्छवत् ॥ ६ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā vibudhāṃstatra kṣīrodārṇavavīciṣu | antardhānaṃ yayau devastataṭāpicchaguccchavat || 6 ||

Sri Vasishtha said: Having said this to the gods there, amid the waves of the Ocean of Milk, the god disappeared, the way a cluster of tamala trees on the shore fades from sight.

श्री वसिष्ठ ने कहा: देवताओं से यह कहकर, क्षीरसागर की लहरों के बीच वह भगवान अदृश्य हो गए, जैसे किनारे पर तमाल वृक्षों का झुंड दिखाई देना बंद हो जाता है।

75.33.7

सोऽपि संपूजितहरिः सुरौघो व्रजदम्बरम् । पुनर्मन्दरनिर्धूतात्कणजालमिवार्णवात् ॥ ७ ॥

soapi saṃpūjitahariḥ suraugho vrajadambaram | punarmandaranirdhūtātkaṇajālamivārṇavāt || 7 ||

That host of gods, having worshipped Hari, went up into the sky again, like a spray of droplets flying up from the ocean churned by Mount Mandara.

देवताओं का वह समूह हरि की पूजा करके फिर आकाश की ओर चला गया, जैसे मंदराचल पर्वत से मथे गए समुद्र से पानी की बूँदों का फुहारा उठता है।

85.33.8

प्रह्लादं प्रति गीर्वाणास्ततः स्निग्धत्वमाययुः । महान्तो यत्र नोद्विग्नास्तत्र विश्वासवन्मनः ॥ ८ ॥

prahlādaṃ prati gīrvāṇāstatataḥ snigddhatvamāyayuḥ | mahānto yatra noudvignāstatra viśvāsavanmanaḥ || 8 ||

Then the gods grew affectionate toward Prahlada. Where great ones are not troubled by someone, there the mind comes to trust them.

तब देवताओं का मन प्रह्लाद के प्रति स्नेह से भर गया। जहाँ बड़े लोग किसी से परेशान नहीं होते, वहाँ मन उस पर भरोसा करने लगता है।

95.33.9

प्रत्यहं पूजयामास देवदेवं जनार्दनम् । मनसा कर्मणा वाचा प्रह्लादो भक्तिमानिति ॥ ९ ॥

pratyahaṃ pūjayāmāsa devadevaṃ janārdanam | manasā karmaṇā vācā prahlādo bhaktimāniti || 9 ||

Every day Prahlada, full of devotion, worshipped Janardana, the god of gods, with his mind, his actions, and his words.

प्रह्लाद हर दिन भक्ति भाव से देवों के देव जनार्दन की पूजा अपने मन से, अपने कर्मों से और अपनी वाणी से करता था।

105.33.10

अथ पूजापरस्यास्य समवर्धन्त कालतः । विवेकानन्दवैराग्यविभवप्रमुखा गुणाः ॥ १० ॥

atha pūjāparasyāsya samavardhanta kālataḥ | vivekānandavairāgyavibhavapramukhā guṇāḥ || 10 ||

Then, as time went on, for him, devoted to worship, good qualities grew, led by clear understanding, joy, freedom from craving, and inner richness.

फिर समय के साथ, पूजा में लगे रहने वाले प्रह्लाद में अच्छे गुण बढ़ने लगे, जिनमें साफ समझ, आनंद, इच्छाओं से मुक्ति और भीतरी समृद्धि सबसे आगे थे।

115.33.11

नाभ्यनन्ददसौ भोगपूगं शुष्कमिव द्रुमम्। न चारमत कान्तासु मृगो लोकमहीष्विव॥ ११॥

nābhyanandadasau bhogapūgaṃ śuṣkamiva drumaṃ| na cāramata kāntāsu mṛgo lokamahīṣviva|| 11||

He took no delight in the heap of pleasures, as one takes no delight in a withered tree. He did not roam among beautiful women, as a deer does not roam among the women of the world.

उसे सुखों के ढेर में कोई खुशी नहीं मिलती थी, जैसे सूखे हुए पेड़ में कोई खुशी नहीं मिलती। वह सुंदर स्त्रियों के बीच नहीं घूमता था, जैसे हिरण संसार की स्त्रियों के बीच नहीं घूमता।

125.33.12

न रेमे लोकचर्यासु शास्त्रार्थकथनादृते। न जायते रतिस्तस्य दृश्ये स्थल इवाजिनी॥ १२॥

na reme lokacaryāsu śāstrārthakathanaādṛte| na jāyate ratistasya dṛśye sthala ivājinī|| 12||

He found no delight in the ways of the world, except in discussing the meaning of the scriptures. Delight did not arise in him, just as a doe does not appear on open, visible ground.

उसे संसार के कामों में कोई आनंद नहीं आता था, सिवाय शास्त्रों के अर्थ पर बात करने के। उसमें आनंद नहीं जगता था, जैसे कोई हिरणी खुले मैदान में दिखाई नहीं देती।

135.33.13

न विशश्राम चेतोऽस्य भोगरोगानुरञ्जने। मुक्ताफलमसंश्लिष्टं मुक्ताफल इवामले॥ १३॥

na viśaśrāma cetosya bhogarogānurañjane| muktāphalamasanśliṣṭaṃ muktāphala ivāmale|| 13||

His mind never came to rest in being tinged by the sickness of pleasure, like a pearl that will not stick to another flawless pearl.

उसका मन कभी सुख की उस बीमारी में रंगकर टिका नहीं, जैसे एक मोती दूसरे निर्मल मोती से चिपकता नहीं।

145.33.14

त्यक्तभोगादिकलनं विश्रान्तिमनुपागतम्। चेतः केवलमस्यासीद्दोलायामिव योजितम्॥ १४॥

tyaktabhogādikalanaṃ viśrāntimanupāgatam| ceto kevalamasyaāsīddolāyāmiva yojitam|| 14||

His mind alone remained. It had let go of pleasure and all such things, yet had not found rest, like something set swinging on a swing.

बस उसका मन ही शेष रह गया था। उसने सुख और ऐसी सब चीज़ों को छोड़ दिया था, फिर भी उसे चैन नहीं मिला था, जैसे कोई चीज़ झूले पर बाँधकर झुलाई जा रही हो।

155.33.15

प्राह्लादीं तां स्थितिं विष्णुर्देवः क्षीरोदमन्दिरात्। विवेद सर्वगतया धिया परमकान्तया॥ १५॥

prāhlādīṃ tāṃ sthitim viṣṇurdevaḥ kṣīrodamandirāt| viveda sarvagatayā dhiyā paramakāntayā|| 15||

The god Vishnu, from his home in the Ocean of Milk, knew this state of Prahlada's through his all-reaching, most radiant mind.

भगवान विष्णु ने क्षीरसागर में अपने निवास से, अपनी सब जगह पहुँचने वाली और परम तेजस्वी बुद्धि से प्रह्लाद की इस स्थिति को जान लिया।

165.33.16

अथ पातालमार्गेण विष्णुराह्लादिताग्रतः । पूजादेवगृहं तस्य प्रह्लादस्य समाययौ ॥ १६ ॥

atha pātālamārgeṇa viṣṇurāhlāditāgrataḥ | pūjādevagṛhaṃ tasya prahlādasya samāyayau || 16 ||

Then Vishnu, full of joy, went first by the path to the netherworld, and came to Prahlada's temple, the house where he worshipped his god.

फिर विष्णु आनंद से भरकर पाताल के मार्ग से आगे बढ़े और प्रह्लाद के उस पूजा-घर में पहुँचे, जहाँ वह अपने भगवान की पूजा करता था।

175.33.17

विज्ञायाभ्यागतं देवं पूजया द्विगुणेद्धया । दैत्येन्द्रः पुण्डरीकाक्षमादरात्पर्यपूजयत् ॥ १७ ॥

vijñāyābhyāgataṃ devaṃ pūjayā dviguṇeddhayā | daityendraḥ puṇḍarīkākṣamādarātparyapūjayat || 17 ||

Knowing that the god had arrived, the lord of the demons worshipped the lotus-eyed one with great reverence, honoring him twice as much as before.

भगवान के आने की बात जानकर, राक्षसों के राजा ने कमल जैसी आँखों वाले उस भगवान की बड़े आदर से पूजा की, पहले से दोगुने भाव से उनका सम्मान किया।

185.33.18

पूजागृहगतं देवं प्रत्यक्षावस्थितं हरिम् । प्रह्लादः परमप्रीतो गिरा तुष्टाव पुष्टया ॥ १८ ॥

pūjāgṛhagataṃ devaṃ pratyakṣāvasthitaṃ harim | prahlādaḥ paramaprīto girā tuṣṭāva puṣṭayā || 18 ||

Prahlada, filled with great joy, praised with rich words the god who had come into his temple, Hari, standing there before his very eyes.

प्रह्लाद बहुत प्रसन्न होकर अपने पूजा-घर में आए भगवान हरि की, जो उसकी आँखों के सामने साक्षात खड़े थे, भरे हुए शब्दों में स्तुति करने लगा।

195.33.19

प्रह्लाद उवाच । त्रिभुवनभवनाभिरामकोशं सकलकलङ्कहरं परं प्रकाशम् । अशरणशरणं शरण्यमीशं हरिमजमच्युतमीश्वरं प्रपद्ये ॥ १९ ॥

prahlāda uvāca | tribhuvanabhavanābhirāmakośaṃ sakalakalaṅkaharaṃ paraṃ prakāśam | aśaraṇaśaraṇaṃ śaraṇyamīśaṃ harimajamacyutamīśvaraṃ prapadye || 19 ||

Prahlada said: I take refuge in Hari, the unborn, the never-failing, the highest lord. His being is the lovely home of all three worlds. He removes every stain. He is the highest light. He shelters those who have no shelter. He is the lord worth taking refuge in.

प्रह्लाद ने कहा: मैं हरि की शरण लेता हूँ, जो अजन्मा है, जो कभी असफल नहीं होता, जो सबसे ऊँचा स्वामी है। उसका रूप तीनों लोकों का सुंदर घर है। वह हर दाग को मिटा देता है। वह सबसे बड़ा प्रकाश है। जिन्हें कहीं शरण नहीं मिलती, वह उन्हें शरण देता है। वह ऐसा स्वामी है जिसकी शरण लेने लायक है।

205.33.20

कुवलयदलनीलसंनिकाशं शरदमलाम्बरकोटरोपमानम् । भ्रमरतिमिरकज्जलाञ्जनाभं सरसिजचक्रगदाधरं प्रपद्ये ॥ २० ॥

kuvalayadalanīlasannikāśaṃ śaradamalāmbarakoṭaropamānam | bhramaratimirakajjalāñjanābhaṃ sarasijacakragadādharaṃ prapadye || 20 ||

I take refuge in him who is blue-dark like the petal of the blue lotus, like the clear autumn sky, dark as a bee, as night, as soot, as the black of collyrium, who carries the lotus, the discus, and the mace.

मैं उसकी शरण लेता हूँ जो नीले कमल की पंखुड़ी जैसा नीला-गहरा है, जो शरद ऋतु के साफ आकाश जैसा है, जो भँवरे जैसा, रात जैसा, कालिख जैसा और काजल जैसा काला है, जो कमल, चक्र और गदा धारण करता है।

215.33.21

विमलमलिकलापकोमलाङ्गं सितदलपङ्कजकुड्मलाभशङ्खम् । श्रुतिरणितविरञ्चिचञ्चरीकं स्वहृदयपद्मदलाश्रयं प्रपद्ये ॥ २१ ॥

vimalamalikalāpakomalāṅgaṃ sitadalapaṅkajakuḍmalābhaśaṅkham | śrutiraṇitavirañcicañcarīkaṃ svahṛdayapadmadalāśrayaṃ prapadye || 21 ||

I take refuge in him whose gentle body is adorned with a spotless cluster of jasmine flowers, who holds a conch as lovely as the bud of a white lotus, for whom Brahma hums like a bee to the sound of the Vedas, and who dwells on the petals of the lotus in one's own heart.

मैं उसकी शरण लेता हूँ जिसके कोमल शरीर पर चमेली के फूलों का निर्मल गुच्छा सजा है, जो सफेद कमल की कली जैसा सुंदर शंख धारण करता है, जिसके लिए ब्रह्मा वेदों की ध्वनि में भँवरे की तरह गुनगुनाते हैं, और जो अपने ही हृदय-कमल की पंखुड़ियों में निवास करता है।

225.33.22

सितनखगणतारकावकीर्णं स्मितधवलाननपीवरेन्दुबिम्बम् । हृदयमणिमरीचिजालगङ्गं हरिशरदम्बरमाततं प्रपद्ये ॥ २२ ॥

sitanakhagaṇatārakāvakīrṇaṃ smitadhavalānanapīvarendubimbaṃ | hṛdayamaṇimarīcijālagaggaṃ harīśaradambaramātataṃ prapadye || 22 ||

I take refuge in him whose scattered bright nails are like stars, whose smiling white face is like the full orb of the moon, whose network of rays from the jewel on his heart is like the Ganga, who stretches out vast like Hari's autumn sky.

मैं उसकी शरण लेता हूँ जिसके चमकते नाखून बिखरे हुए तारों जैसे हैं, जिसका मुस्कुराता सफेद चेहरा पूर्णिमा के चाँद जैसा है, जिसके हृदय पर सजे मणि की किरणों का जाल गंगा जैसा है, और जो हरि के शरद ऋतु के आकाश जैसा विशाल फैला हुआ है।

235.33.23

अविरलकृतसृष्टिसर्वलीनं सततमजातमवर्धनं विशालम् । गुणशतजरठाभिजातदेहं तरुदलशायिनमर्भकं प्रपद्ये ॥ २३ ॥

aviralakṛtasṛṣṭisarvalīnaṃ satatamajātamavardhanaṃ viśālaṃ | guṇaśatajaraṭhābhijātadehaṃ tarudalaśāyinamarbhakaṃ prapadye || 23 ||

I take refuge in him who ceaselessly creates yet is dissolved into everything, who is forever unborn yet never diminished, who is vast, whose body has grown great through a hundred good qualities yet is nobly born, the infant lying on the leaf of a tree.

मैं उसकी शरण लेता हूँ जो बिना रुके सृष्टि रचता है फिर भी सब में समा जाता है, जो हमेशा अजन्मा है फिर भी कभी कम नहीं होता, जो विशाल है, जिसका शरीर सौ गुणों से महान बना है फिर भी कुलीन रूप से जन्मा है, वह शिशु जो पेड़ के एक पत्ते पर लेटा है।

245.33.24

नवविकसितपद्मरेणुगौरं स्फुटकमलावपुषा विभूषिताङ्गम् । दिनशमसमयारुणाङ्गरागं कनकनिभाम्बरसुन्दरं प्रपद्ये ॥ २४ ॥

navavikasitapadmareṇugauram sphuṭakamalāvapuṣā vibhūṣitāṅgam | dinaśamasa mayāruṇāṅgarāgaṃ kanakanibhāmbarasundaraṃ prapadye || 24 ||

I take refuge in him who is fair as the pollen of a freshly opened lotus, whose body is adorned like a lotus in full bloom, whose color is red like the sky at the close of day, who is beautiful in garments the color of gold.

मैं उसकी शरण लेता हूँ जो नए खिले कमल के पराग जैसा गोरा है, जिसका शरीर पूरी तरह खिले कमल जैसा सजा हुआ है, जिसका रंग दिन ढलते समय के आकाश जैसा लाल है, जो सोने के रंग के वस्त्रों में सुंदर लगता है।

255.33.25

दितिसुतनलिनीतुषारपातं सुरनलिनीसततोदितार्कबिम्बम् । कमलजनलिनीजलावपूरं हृदि नलिनीनिलयं विभुं प्रपद्ये ॥ २५ ॥

diti sutanalinītuṣārapātaṃ suranalinīsatatoditārkabimbaṃ | kamalajanalinījalāvapūraṃ hṛdi nalinīnilayaṃ vibhuṃ prapadye || 25 ||

I take refuge in the all-reaching lord who is like frost falling on the lotus-pond of Diti's sons, who is like the sun always risen over the lotus-pond of the gods, who is like the flood of water filling the lotus-pond of the lotus-born one, and who dwells in the lotus of the heart.

मैं उस सब-व्यापी स्वामी की शरण लेता हूँ जो दिति के पुत्रों के कमल-सरोवर पर पड़ी पाले की तरह है, जो देवताओं के कमल-सरोवर पर सदा उगे सूरज की तरह है, जो कमल से जन्मे ब्रह्मा के कमल-सरोवर को भरने वाले जल की बाढ़ की तरह है, और जो हृदय के कमल में निवास करता है।

265.33.26

त्रिभुवननलिनीसितारविन्दं तिमिरसमानविमोहदीपमग्र्यम् । स्फुटतरमजडं चिदात्मतत्त्वं जगदखिलार्तिहरं हरिं प्रपद्ये ॥ २६ ॥

tribhuvananalinīsitāravindaṃ timirasamānavimohadīpamagryaṃ | sphuṭataramajaḍaṃ cidātmatattvaṃ jagadakhilārtiharaṃ hariṃ prapadye || 26 ||

I take refuge in Hari, the white lotus in the lotus-pond of the three worlds, the foremost lamp against the darkness of delusion, utterly clear, never lifeless, the very truth of consciousness, who removes all the suffering of the world.

मैं हरि की शरण लेता हूँ, जो तीनों लोकों के कमल-सरोवर में खिला श्वेत कमल है, जो भ्रम के अंधकार के विरुद्ध सबसे बड़ा दीपक है, जो पूरी तरह स्पष्ट है, जो कभी निर्जीव नहीं, जो चेतना का सच्चा तत्व है, और जो संसार का सारा दुख दूर करता है।

275.33.27

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति गुणबहुलाभिर्वाग्भिरभ्यर्चितोऽसौ हरिरसुरविनाशः श्रीनिषण्णांसदेशः । जलद इव मयूरं प्रीतिमान्प्रीयमाणं कुवलयदलनीलः प्रत्युवाचासुरेन्द्रम् ॥ २७ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | iti guṇabahulābhirvāgbhirabhyarcito'sau harirasuravināśaḥ śrīniṣaṇṇāṃsadeśaḥ | jalada iva mayūraṃ prītimānpriyamāṇaṃ kuvalayadalanīlaḥ pratyuvācāsurendram || 27 ||

Sri Vasishtha said: Praised in this way, with words full of his own good qualities, Hari, the destroyer of demons, on whose shoulder Sri rests, dark blue as the petal of a lotus, replied with joy to the happy lord of the demons, the way a cloud answers a peacock.

श्री वसिष्ठ ने कहा: अपने ही गुणों से भरे शब्दों से इस तरह स्तुति किए जाने पर, राक्षसों का नाश करने वाले हरि ने, जिनके कंधे पर श्री विराजमान रहती हैं, जो कमल की पंखुड़ी जैसे नीले हैं, प्रसन्न राक्षस-राजा को खुशी से उत्तर दिया, जैसे बादल मोर को उत्तर देता है।