योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Sthiti, Chapter 27स्थिति प्रकरण · सर्ग २७

Book 4 of the Yoga Vasishtha, chapter 27 — 41 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, स्थिति प्रकरण, अध्याय 27 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Dama, Vyala and Kata · chapters 25–30अध्याय 25–30

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

14.27.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । तस्मिंस्तदा वर्तमाने घोरे समरसंभ्रमे । देवासुरशरीरेषु गर्तेष्वभ्रोदरेष्विव ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | tasmiṃstadā vartamāne ghore samarasaṃbhrae | devāsurasarīreṣu garteṣvabhrodareṣviva || 1 ||

Sri Vasishtha said: While that terrible, confused battle was going on, the bodies of gods and demons lay in pits, like the dark hollows inside clouds.

श्री वशिष्ठ बोले तब वह भयानक और उलझा हुआ युद्ध चल रहा था। देवताओं और असुरों के शरीर गड्ढों में ऐसे पड़े थे जैसे बादलों के भीतर के खाली हिस्सों में पड़े हों।

24.27.2

वहत्स्वसृक्प्रवाहेषु गङ्गापूरेष्विवाम्बरात् । दाम्नि वेष्टितदेवौघकृतक्ष्वेडाघनारवे ॥ २ ॥

vahatsvasṛkpravāheṣu gaṅgāpūreṣvivaṃbarāt | dāmni veṣṭitadevaughakṛtakṣvēḍāghanārave || 2 ||

There were rivers of their own blood flowing, like the flood of the Ganga pouring down from the sky. And there was Dama, coiled around crowds of gods, making one thick hissing roar.

वहाँ उनका अपना खून नदियों की तरह बह रहा था, जैसे आकाश से गंगा की बाढ़ उतर रही हो। और वहाँ था दाम, जो देवताओं की भीड़ के चारों ओर लिपटा हुआ था और ज़ोर से फुफकार रहा था।

34.27.3

व्याले निजकराकृष्टिपिष्टसर्वसुरालये । कटे कठिनसंरम्भसङ्गरक्षपितामरे ॥ ३ ॥

vyāle nijakarākṛṣṭipiṣṭasarvasurālaye | kaṭe kaṭhinasaṃrambhasaṅgarakṣapitāmare || 3 ||

There was Vyala, whose lair ground up all the gods that its own coils had dragged in. There was Kata, in which the immortals were destroyed in hard, fierce close combat.

वहाँ था व्याल, जिसके बिल में उसके अपने फंदों से खींचे गए सारे देवता कुचल दिए जाते थे। और वहाँ था कट, जिसमें अमर देवता कठोर और भयंकर लड़ाई में मार डाले गए।

44.27.4

ऐरावते क्षीणरवे पलायनपरायणे । प्रवृद्धे दानवानीके मध्याह्न इव भास्करे ॥ ४ ॥

airāvate kṣīṇarave palāyanaparāyaṇe | pravṛddhe dānavānīke madhyāhna iva bhāskare || 4 ||

There was Airavata, his trumpeting grown faint, set on running away. And the demon army kept growing, like the sun blazing at midday.

वहाँ था ऐरावत, जिसकी दहाड़ अब धीमी पड़ चुकी थी और जो भागने पर उतारू था। और असुरों की सेना बढ़ती ही जा रही थी, जैसे दोपहर का सूरज तेज़ चमकता है।

54.27.5

पतिताङ्गव्यथार्तानि प्रस्रवद्रुधिराणि च । पयांसीवावसेतूनि देवसैन्यानि दुद्रुवुः ॥ ५ ॥

patitāṅgavyathārtāni prasravadrudhirāṇi ca | payāṃsīvāvasetūni devasainyāni dudruvuḥ || 5 ||

In pain from their fallen, wounded limbs, and streaming with blood, the armies of the gods fled, like water with no dam to hold it.

अपने गिरे और घायल अंगों की पीड़ा से तड़पते हुए और खून बहाते हुए, देवताओं की सेनाएँ भाग खड़ी हुईं, जैसे बिना बाँध के पानी बहता है।

64.27.6

दामव्यालकटास्तानि चिरमन्तर्हितानि च । अनुजग्मुर्लसन्नादसिन्धनानीव पावकाः ॥ ६ ॥

dāmavyālakaṭāstāni ciramantarhitāni ca | anujagmurlasannādasiṃdhanaānīva pāvakāḥ || 6 ||

For a long time the fleeing armies stayed hidden. Then Dama, Vyala and Kata went after them, roaring and blazing, like fires chasing after fuel.

देवताओं की सेनाएँ लंबे समय तक छिपी रहीं। फिर दाम, व्याल और कट उनके पीछे दौड़े, गरजते और जलते हुए, जैसे आग ईंधन के पीछे दौड़ती है।

74.27.7

अन्विष्टानपि यत्नेन नालभन्तासुराः सुरान् । घनजालवनोड्डीनान्सिंहा हरिणकानिव ॥ ७ ॥

anviṣṭānapi yatnena nālabhantāsurāḥ surān | ghanajālavanoḍḍīnānsiṃhā hariṇakāniva || 7 ||

Though the demons searched hard for the gods, they could not catch them, like lions that cannot catch fawns which have run off into a forest thick as a net.

असुरों ने देवताओं को बड़ी मेहनत से ढूँढा, पर वे उन्हें पकड़ नहीं पाए, जैसे शेर उन हिरन के बच्चों को नहीं पकड़ पाते जो जाल जैसे घने जंगल में भाग गए हों।

84.27.8

अलब्धेष्वमरौघेषु दामव्यालकटास्तदा । जग्मुः पातालकोशस्थं प्रभुं प्रमुदिताशयाः ॥ ८ ॥

alabdheṣvamaraurgheṣu dāmavyālakaṭāstadā | jagmuḥ pātālakośasthaṃ prabhuṃ pramuditāśayāḥ || 8 ||

When they could not catch the hosts of gods, Dama, Vyala and Kata went, glad at heart, to their lord, who stayed in his chamber deep in the underworld.

जब वे देवताओं के समूह को पकड़ नहीं पाए, तो दाम, व्याल और कट खुश होकर अपने स्वामी के पास गए, जो पाताल में गहरे अपने कक्ष में रहता था।

94.27.9

अथ देवा विषण्णास्ते क्षणमाश्वास्य वै ययुः । जयोपायाय विजिता ब्रह्माणममितौजसम् ॥ ९ ॥

atha devā viṣaṇṇāste kṣaṇamāśvāsya vai yayuḥ | jayopāyāya vijitā brahmāṇamamitaujasam || 9 ||

Then the gods, sad and defeated, steadied themselves for a moment and went, to find a way to win, to Brahma, whose power has no limit.

तब देवता, उदास और हारे हुए, एक पल के लिए खुद को संभालकर, जीत का रास्ता ढूँढने के लिए ब्रह्मा के पास गए, जिनकी शक्ति की कोई सीमा नहीं है।

104.27.10

तेषामाविरभूद्ब्रह्मा रक्तरक्ताननश्रियाम् । सायं रक्तीकृताम्बूनामब्धीनामिव चन्द्रमाः ॥ १० ॥

teṣāmāvirabhūdbrahmā raktaraktānanaśriyām | sāyaṃ raktīkṛtāmbūnāmabdhīnāmiva candramāḥ || 10 ||

To them, their faces' beauty gone red, Brahma appeared, like the moon appearing over oceans whose waters had turned red in the evening.

उन देवताओं के लिए, जिनके चेहरों की रौनक लाल पड़ चुकी थी, ब्रह्मा वैसे ही प्रकट हुए जैसे शाम को लाल हुए समुद्र के पानी पर चाँद निकलता है।

114.27.11

प्रणम्य ते सुरास्तस्मा अनर्थं शम्बरेहितम् । सम्यक्प्रकथयामासुर्दामव्यालकटक्रमम् ॥ ११ ॥

praṇamya te surāstasmā anarthaṃ śambarehitam | samyakprakathayāmāsurdāmavyālakaṭakramam || 11 ||

Bowing to him, the gods told him fully the disaster Shambara had brought about, the whole course of what Dama, Vyala and Kata had done.

देवताओं ने उन्हें प्रणाम करके, शंबर के लाए हुए संकट के बारे में पूरी बात बताई दाम, व्याल और कट ने जो कुछ किया था, वह सब कुछ।

124.27.12

तदाकर्ण्याखिलं ब्रह्मा विचार्य स विचारवित् । उवाचेदं सुरानीकमाश्वासनकरं वचः ॥ १२ ॥

tadākṛṇyākhilaṃ brahmā vicārya sa vicāravit | uvācedaṃ surānīkamāśvāsanakaraṃ vacaḥ || 12 ||

Having heard all this, Brahma, who was skilled at weighing things, thought it over and spoke these comforting words to the army of gods.

यह सब सुनकर, ब्रह्मा ने, जो हर बात को अच्छी तरह परखना जानते थे, सोच-विचार करके देवताओं की सेना से यह ढाढ़स बंधाने वाली बात कही।

134.27.13

श्रीब्रह्मोवाच । शतवर्षसहस्रान्ते शम्बरेण हरेः करात् । मर्तव्यं समरेशस्य तत्कालं संप्रतीक्षताम् ॥ १३ ॥

śrībrahmovāca | śatavarṣasahasrānte śambareṇa hareḥ karāt | martavyaṃ samareśasya tatkālaṃ saṃpratīkṣatām || 13 ||

Sri Brahma said: At the end of one hundred thousand years, Shambara, that lord of war, is bound to die at Vishnu's hand. Wait for that time.

श्री ब्रह्मा ने कहा एक लाख साल के बाद, वह युद्ध का स्वामी शंबर, विष्णु के हाथों मरेगा। तुम उस समय का इंतज़ार करो।

144.27.14

दामव्यालकटानेतानद्य त्वमरसत्तमाः । योधयन्तः पलायध्वं मायायुद्धेन दानवान् ॥ १४ ॥

dāmavyālakaṭānetānadya tvamarasattamāḥ | yodhayaṃtaḥ palāyadhvaṃ māyāyuddhena dānavān || 14 ||

Today, best of the gods, fight these three, Dama, Vyala and Kata, but keep retreating, and use tricks and illusion against the demons.

हे श्रेष्ठ देवताओ, आज इन तीनों दाम, व्याल और कट से लड़ो, पर पीछे हटते रहो, और असुरों के खिलाफ छल और माया का इस्तेमाल करो।

154.27.15

युद्धाभ्यासवशादेषां मुकुराणामिवाशये । अहंकारचमत्कारः प्रतिबिम्बमुपैष्यति ॥ १५ ॥

yuddhābhyāsavaśādeṣāṃ mukurāṇāmivāśaye | ahaṃkāracamatkāraḥ pratibimbamupaiṣyati || 15 ||

Through the habit of fighting again and again, in the minds of these three, as if on the surface of mirrors, a flash of ego will begin to show itself.

बार-बार लड़ने की आदत से, इन तीनों के मन में, दर्पण की सतह की तरह, अहंकार की चमक झलकने लगेगी।

164.27.16

गृहीतवासनास्त्वेते दामव्यालकटाः सुराः । सुजेया वो भविष्यन्ति लग्नजालाः खगा इव ॥ १६ ॥

gṛhītavāsanāstvete dāmavyālakaṭāḥ surāḥ | sujeyā vo bhaviṣyanti lagnajālāḥ khagā iva || 16 ||

But once these three, Dama, Vyala and Kata, have taken on habits, gods, you will find it easy to defeat them, like birds caught in a net.

पर एक बार जब इन तीनों दाम, व्याल और कट में आदतें बन जाएँगी, तो हे देवताओ, तुम्हारे लिए इन्हें हराना आसान हो जाएगा, जैसे जाल में फँसे पंछी।

174.27.17

अद्य त्ववासना ह्येते सुखदुःखविवर्जिताः । धैर्येणारीन्विनिघ्नन्तो देवा दुर्जयतां गताः ॥ १७ ॥

adya tvavāsanā hyete sukhaduḥkhavivarjitāḥ | dhairyēṇārīnvinighnanto dēvā durjayatāṃ gatāḥ || 17 ||

But today, since these three have no habits yet and feel neither pleasure nor pain, it is the gods who, by striking their enemies down with patience, will become impossible to defeat.

पर आज, चूँकि इन तीनों में अभी कोई आदत नहीं बनी है और इन्हें न सुख महसूस होता है न दुख, इसलिए देवता ही धैर्य से अपने दुश्मनों पर वार करके अजेय बनेंगे।

184.27.18

वासनातन्तुबद्धा ये आशापाशवशीकृताः । वश्यतां यान्ति ते लोके रज्जुबद्धाः खगा इव ॥ १८ ॥

vāsanātantubaddhā yē āśāpāśavaśīkṛtāḥ | vaśyatāṃ yānti tē lōkē rajjubaddhāḥ khagā iva || 18 ||

Those who are tied by the thread of habit, and held captive by the rope of desire, become slaves in this world, like birds tied down by a cord.

जो लोग आदत के धागे से बंधे होते हैं, और इच्छा की रस्सी से जकड़े होते हैं, वे इस दुनिया में गुलाम बन जाते हैं, जैसे डोरी से बंधे पंछी।

194.27.19

ये भिन्नवासना धीराः सर्वत्रासक्तबुद्धयः । न हृष्यन्ति न कुप्यन्ति दुर्जयास्ते महाधियः ॥ १९ ॥

yē bhinnavāsanā dhīrāḥ sarvatrāsaktabuddhayaḥ | na hṛṣyanti na kupyanti durjayāstē mahādhiyaḥ || 19 ||

Those steady ones whose habits are broken, whose minds stay unattached to everything, who neither feel joy nor anger, those great minds cannot be defeated.

जिन धैर्यवान लोगों की आदतें टूट चुकी हैं, जिनका मन हर चीज़ से अनासक्त रहता है, जिन्हें न खुशी होती है न गुस्सा, वे महान मन वाले लोग अजेय होते हैं।

204.27.20

यस्यान्तर्वासनारज्ज्वा ग्रन्थिबन्धः शरीरिणः । महानपि बहुज्ञोऽपि स बालेनापि जीयते ॥ २० ॥

yasya antarvāsanārajjvā granthibandhaḥ śarīriṇaḥ | mahānapi bahujñō'pi sa bālēnāpi jīyatē || 20 ||

Whoever, though in a body, has an inner knot tied by the rope of habit, even if he is great, even if he knows a great deal, he is defeated even by a child.

जो कोई भी, शरीर में रहते हुए, आदत की रस्सी से भीतर की गाँठ बाँधे रहता है, चाहे वह कितना भी महान हो, चाहे उसे कितना भी ज्ञान हो, उसे एक बच्चा भी हरा सकता है।

214.27.21

अयं सोऽहं ममेदं तदित्याकल्पितकल्पनः। आपदां पात्रतामेति पयसामिव सागरः ॥ २१ ॥

ayaṃ so'haṃ mamedaṃ tadityākalpitakalpanaḥ| āpadāṃ pātratāmeti payasāmiva sāgaraḥ || 21 ||

A person who keeps thinking this is him, I am this, this is mine, that is his, becomes a home for troubles, just as the ocean becomes a home for every river's water.

जो आदमी बार-बार यही सोचता है कि यह वह है, मैं यह हूं, यह मेरा है, वह उसका है, वह मुसीबतों का घर बन जाता है, जैसे समुद्र हर नदी के पानी का घर बन जाता है।

224.27.22

इयन्मात्रपरिच्छिन्नो येनात्मा भव्यभावितःस सर्वज्ञोऽपि सर्वत्र परां कृपणतां गतः ॥ २२ ॥

iyanmātraparicchinno yenātmā bhavyabhāvitaḥsa sarvajño'pi sarvatra parāṃ kṛpaṇatāṃ gataḥ || 22 ||

A person who thinks of the self as shut inside this small body alone, even though that self truly knows everything, becomes utterly poor and helpless everywhere.

जो अपनी आत्मा को बस इस छोटे से शरीर तक सीमित मान लेता है, वह आत्मा सब कुछ जानने वाली होते हुए भी हर जगह पूरी तरह बेचारी और दीन बन जाती है।

234.27.23

अनन्तस्याप्रमेयस्य येनेयत्ता प्रकल्पिता। आत्मनस्तस्य तेनात्मा स्वात्मनैवावशीकृतः ॥ २३ ॥

anantasyāprameyasya yeneyattā prakalpitā| ātmanastasya tenātmā svātmanaivāvaśīkṛtaḥ || 23 ||

Whoever sets a limit on the self, which has no end and cannot be measured, ends up enslaving that very self by his own hand.

जो कोई अपनी आत्मा पर, जो असीम और अनमाप है, कोई सीमा बांध देता है, वह उसी आत्मा को अपने ही हाथों गुलाम बना लेता है।

244.27.24

आत्मनो व्यतिरिक्तं यत्किंचिदस्ति जगत्त्रये। यत्रोपादेयभावेन बद्धा भवतु वासना ॥ २४ ॥

ātmano vyatiriktaṃ yatkiñcidasti jagattraye| yatropādeyabhāvena baddhā bhavatu vāsanā || 24 ||

Whatever exists in the three worlds besides the self, let craving attach itself to that, seeing it as something worth having.

आत्मा के अलावा तीनों लोकों में जो कुछ भी है, वासना उसी से बंध जाए, यह सोचकर कि वह चीज़ पाने लायक है।

254.27.25

आस्थामात्रमनन्तानां दुःखानामाकरं विदुः। अनास्थामात्रमभितः सुखानामाकरं विदुः ॥ २५ ॥

āsthāmātramanantānāṃ duḥkhānāmākaraṃ viduḥ| anāsthāmātramabhitaḥ sukhānāmākaraṃ viduḥ || 25 ||

The wise know that simply caring too much about things is the source of endless troubles, and that not caring about anything, in every way, is the source of all happiness.

बुद्धिमान लोग जानते हैं कि चीज़ों की बहुत ज़्यादा परवाह करना ही अनगिनत दुखों की जड़ है, और किसी भी चीज़ की परवाह न करना ही, हर तरह से, सुख की जड़ है।

264.27.26

दामव्यालकटा यावदनास्था भवसंस्थितौ । तावन्न नाम जेयावो मशकानामिवानलाः ॥ २६ ॥

dāmavyālakaṭā yāvadanāsthā bhavasaṃsthitau | tāvann nāma jeyāvo maśakānāmivānalāḥ || 26 ||

As long as Dama, Vyala and Kata have no attachment to this worldly life, they cannot be beaten at all; they are like fire to a mosquito.

जब तक दाम, व्याल और कट सांसारिक जीवन से मोह नहीं रखते, तब तक उन्हें हराया नहीं जा सकता; वे मच्छर के लिए आग जैसे हैं।

274.27.27

अन्तर्वासनया जन्तुर्दीनतामनुयातया । जितो भवत्यन्यथा तु मशकोऽप्यमराचलः ॥ २७ ॥

antarvāsanayā janturdīnatāmanuyātayā | jito bhavatyanyathā tu maśako'pyamarācalaḥ || 27 ||

It is inner craving turned wretched that defeats a creature; without it, even a mosquito is as unshakeable as a mountain of the gods.

जो अंदरूनी वासना दीन-हीन बन जाती है, वही किसी जीव को हरा देती है, वरना उसके बिना तो मच्छर भी देवताओं के पहाड़ जैसा अडिग होता है।

284.27.28

विद्यते वासना यत्र तत्र सा याति पीनताम् । गुणो गुणिनि हि द्वित्वं सतो दृष्टं हि नासतः ॥ २८ ॥

vidyate vāsanā yatra tatra sā yāti pīnatām | guṇo guṇini hi dvitvaṃ sato dṛṣṭaṃ hi nāsataḥ || 28 ||

Wherever craving is allowed to exist, there it grows strong. A quality and its owner form a pair only when the owner truly exists; this pairing is seen only in the real, never in the unreal.

जहां वासना को बने रहने दिया जाता है, वहां वह और मजबूत होती जाती है। कोई गुण और उसका मालिक तभी जोड़ी बनाते हैं जब मालिक सच में मौजूद हो, यह जोड़ी सिर्फ सच्ची चीज़ में दिखती है, झूठी चीज़ में नहीं।

294.27.29

अयं सोऽहं ममेदं चेत्येवमन्तः सवासनम् । यथा दामादयः शक्र भावयन्ति तथा कुरु ॥ २९ ॥

ayaṃ so'haṃ mamedaṃ cetyeavamantaḥ savāsanam | yathā dāmādayaḥ śakra bhāvayanti tathā kuru || 29 ||

Thinking this is him, I am this, this is mine, that, deep inside, is craving. Indra, bring this about in your enemies the same way Dama and the others come to feel it.

यह वह है, मैं यह हूं, यह मेरा है, ऐसा सोचना ही अंदर की वासना है। हे इंद्र, जैसे दाम और बाकी ऐसा महसूस करने लगते हैं, वैसे ही अपने दुश्मनों में भी यह भावना पैदा करो।

304.27.30

या या जनस्य विपदो भावाभावदशाश्च याः । तृष्णाकरञ्जवल्ल्यास्ता मञ्जर्यः कटुकोमलाः ॥ ३० ॥

yā yā janasya vipado bhāvābhāvadaśāśca yāḥ | tṛṣṇākarañjavallyāstā mañjaryaḥ kaṭukomalāḥ || 30 ||

Whatever troubles come to a person, and whatever states of having and not having he passes through, all of these are the flower clusters of the karanja vine of craving, some bitter, some sweet.

इंसान पर जो भी मुसीबतें आती हैं, और पाने-खोने की जो भी हालत उसे झेलनी पड़ती है, ये सब तृष्णा की करंज बेल के फूलों के गुच्छे हैं, कुछ कड़वे, कुछ मीठे।

314.27.31

वासनातन्तुबद्धो यो लोको विपरिवर्तते । सा प्रवृद्धातिदुःखाय सुखायोच्छेदमागता ॥ ३१ ॥

vāsanātantubaddho yo loko viparivartate | sā pravṛddhātiduḥkhāya sukhāyocchedamāgatā || 31 ||

People who turn round and round in this world are tied by the thread of craving. When that thread grows thick, it brings great suffering; happiness comes only when that thread is cut.

इस दुनिया में घूमते फिरते लोग तृष्णा के धागे से बंधे हैं। जब यह धागा मोटा होता जाता है, तो बहुत दुख मिलता है, सुख तभी मिलता है जब यह धागा काट दिया जाए।

324.27.32

धीरोऽप्यतिबहुज्ञोऽपि कुलजोऽपि महानपि । तृष्णया बध्यते जन्तुः सिंहः शृङ्खलया यथा ॥ ३२ ॥

dhīro'pyatibahujño'pi kulajo'pi mahānapi | tṛṣṇayā badhyate jantuḥ siṃhaḥ śṛṅkhalayā yathā || 32 ||

Even a wise person, even a very learned person, even one born in a good family, even a great person, such a being is bound by craving, just as a lion is bound by a chain.

चाहे कोई कितना भी समझदार हो, कितना भी बड़ा विद्वान हो, कितने भी अच्छे खानदान का हो, कितना भी महान हो, तृष्णा उसे उसी तरह बांध लेती है जैसे जंजीर शेर को बांध देती है।

334.27.33

देहपादपसंस्थस्य हृदयालयगामिनः । तृष्णा चित्तखगस्येयं वागुरा परिकल्पिता ॥ ३३ ॥

dehapādapasaṃsthasya hṛdayālayagāminaḥ | tṛṣṇā cittakhagasyeyaṃ vāgurā parikalpitā || 33 ||

The mind is a bird that perches on the tree of the body and nests in the heart, and craving is the snare set to trap that bird.

मन एक पंछी है जो शरीर रूपी पेड़ पर बैठता है और दिल रूपी घोंसले में रहता है, और तृष्णा इसी पंछी को फंसाने के लिए बिछाया गया जाल है।

344.27.34

दीनो वासनया लोकः कृतान्तेनापकृष्यते । रज्ज्वेव बालेन खगो विवशो भृशमुच्छवसन् ॥ ३४ ॥

dīno vāsanayā lokaḥ kṛtāntenāpakṛṣyate | rajjveva bālena khago vivaśo bhṛśamucchavasan || 34 ||

A person made pitiful by craving is dragged off by Death, the way a child drags a bird tied with a string, helpless, gasping for breath.

तृष्णा से दीन-हीन बना इंसान मौत के हाथों घसीटा जाता है, जैसे कोई बच्चा डोरी से बंधी चिड़िया को घसीटता है, बेबस, हांफते हुए।

354.27.35

अलमायुधभारेण संगरभ्रमणेन च । वासनाया विपर्यासं युक्त्या यत्नाद्रिपोः कुरु ॥ ३५ ॥

alamāyudhabhāreṇa saṃgarabhramaṇena ca | vāsanāyā viparyāsaṃ yuktyā yatnādripoḥ kuru || 35 ||

Enough with heavy weapons and wandering around the battlefield. Use skill and effort to turn the enemy's own inner craving against him.

हथियारों के बोझ और युद्ध में इधर-उधर घूमने से क्या फायदा। चतुराई और मेहनत से दुश्मन की अपनी ही अंदरूनी वासना को उसके खिलाफ कर दो।

364.27.36

अन्तरा क्षुभिते धैर्ये रिपोरमरनायक । न शस्त्राणि न चास्त्राणि न शास्त्राणि जयन्ति च ॥ ३६ ॥

antarā kṣubhite dhairyē riporamaranāyaka | na śastrāṇi na cāstrāṇi na śāstrāṇi jayanti ca || 36 ||

Chief of the gods, unless the enemy's inner steadiness is shaken, no weapons, no missiles, and no war manuals can defeat him.

हे देवताओं के प्रमुख, जब तक दुश्मन का अंदरूनी धैर्य नहीं हिलता, तब तक न कोई हथियार, न कोई अस्त्र, न कोई युद्ध शास्त्र उसे हरा सकता है।

374.27.37

दामव्यालकटास्त्वेते युद्धाभ्यासवशेन च । अहंकारमयीं मत्तास्ते ग्रहीष्यन्ति वासनाम् ॥ ३७ ॥

dāmavyālakaṭāstvete yuddhābhyāsavaśena ca | ahaṃkāramayīṃ mattāste grahīṣyanti vāsanām || 37 ||

But these three, Dama, Vyala and Kata, through their repeated practice of battle, will grow intoxicated and take on a craving full of ego.

पर ये दाम, व्याल और कट लड़ाई के अभ्यास से मदमस्त होकर अहंकार से भरी वासना अपना लेंगे।

384.27.38

यदा तेऽत्यज्ञपुरुषाः शम्बरेण विनिर्मिताः । वासनामाश्रयिष्यन्ति तदा यास्यन्ति जेयताम् ॥ ३८ ॥

yadā te'tyajñapuruṣāḥ śambareṇa vinirmitāḥ | vāsanāmāśrayiṣyanti tadā yāsyanti jeyatām || 38 ||

When these utterly unaware beings, fashioned by Shambara, come to rely on inner craving, that is when they will become defeatable.

जब शम्बर द्वारा बनाए गए ये बिल्कुल अनजान प्राणी अंदरूनी वासना का सहारा लेने लगेंगे, तभी वे हराए जा सकेंगे।

394.27.39

तत्तावद्युक्तियुद्धेन तान्प्रबोधयतामराः । यावदभ्यासवशतो भविष्यन्ति सवासनाः ॥ ३९ ॥

tattāvadyuktiyuddhena tānprabodhayatāmarāḥ | yāvadabhyāsavaśato bhaviṣyanti savāsanāḥ || 39 ||

So, gods, keep provoking them with clever tactics rather than force, until, through repeated practice, they come to have this inner craving.

इसलिए हे देवताओ, ताकत की जगह चतुराई से उन्हें तब तक उकसाते रहो, जब तक बार-बार के अभ्यास से उनके अंदर यह वासना पैदा न हो जाए।

404.27.40

ततो वश्या भविष्यन्ति भवतां बद्धवासनाः । तृष्णाऽप्रोताशया लोके न च केचन पेलवाः ॥ ४० ॥

tatovashyā bhaviṣyanti bhavatāṃ baddhavāsanāḥ | tṛṣṇā'protaśayā loke na ca kecana pelavāḥ || 40 ||

Then, once bound by that inner craving, they will come under your control, because in this world, where every mind is strung together by craving, not even the frailest one is spared.

फिर, उस अंदरूनी वासना से बंधकर, वे तुम्हारे काबू में आ जाएंगे, क्योंकि इस दुनिया में, जहां हर मन तृष्णा के धागे से गुंथा हुआ है, कोई भी, चाहे कितना भी कमज़ोर हो, इससे बच नहीं पाता।

414.27.41

समविषममिदं जगत्समग्रं समुपनतं स्थिरतां स्ववासनान्तः। चलचललहरीभरो यथाब्धावत इह सैव चिकित्स्यतां प्रयाता ॥ ४१ ॥

samaviṣamamidaṃ jagatsamagraṃ samupanataṃ sthiratāṃ svavāsanāntaḥ| calacalalaharībharo yathābdhāvata iha saiva cikitsyatāṃ prayātā || 41 ||

This whole world, with all its ups and downs, settles down only when a person's own inner craving comes to an end, the way restless, ever moving waves settle in the ocean. So let this craving itself, now that it has surfaced, be treated right here.

यह पूरी दुनिया, अपने सारे उतार-चढ़ाव के साथ, तभी शांत होती है जब इंसान की अपनी अंदरूनी वासना खत्म हो जाती है, जैसे समुद्र में उठती-गिरती बेचैन लहरें तभी शांत होती हैं। इसलिए यह वासना, जो अब सामने आ चुकी है, यहीं ठीक की जाए।