योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Sthiti, Chapter 14स्थिति प्रकरण · सर्ग १४

Book 4 of the Yoga Vasishtha, chapter 14 — 45 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, स्थिति प्रकरण, अध्याय 14 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Bhrigu and Shukra · chapters 5–16अध्याय 5–16

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

14.14.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ कालभृगू देवौ मन्दराचलकन्दरात् । गन्तुं प्रवृत्ताववनौ समङ्गासरितस्तटम् ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | atha kālabhṛgū devau mandarācalakandarāt | gantuṃ pravṛttāvavanau samaṅgāsaritastataṃ || 1 ||

Sri Vasishtha said: after that, the two radiant beings Kala and Bhrigu set out from a cave of Mount Mandara, going down toward the earth, to the bank of the river Samanga.

श्री वसिष्ठ जी ने कहा, इसके बाद काल और भृगु नाम के वे दोनों तेजस्वी देवता मन्दराचल पर्वत की एक गुफा से निकले और पृथ्वी की ओर, समङ्गा नदी के किनारे जाने के लिए चल पड़े।

24.14.2

तौ शैलादवरोहन्तौ दृष्टवन्तौ महाद्युती । नवहैमलताजालकुञ्जसुप्तनभश्चरान् ॥ २ ॥

tau śailādavarohantau dṛṣṭavantau mahādyutī | navahaimalatājālakujñjasuptanabhaścarān || 2 ||

As those two, shining with great splendor, climbed down from the mountain, they saw sky-wanderers sleeping in bowers woven from fresh golden vines.

पहाड़ से नीचे उतरते हुए वे दोनों, जो बड़े तेज से चमक रहे थे, उन्होंने देखा कि आकाश में विचरने वाले लोग सोने जैसी नई लताओं से बुनी झाड़ियों में सो रहे थे।

34.14.3

वल्लीवलयदोलाभिः क्रीडतो गगनाङ्गणे । हरिणीमुग्धमुग्धाक्षिप्रेक्षितस्मारितोत्पलान् ॥ ३ ॥

vallīvalayadolābhiḥ krīḍato gaganāṅgaṇe | hariṇīmugdhāmugdhākṣiprekṣitasmaritotpalān || 3 ||

Those sky-wanderers were swinging on swings made of looped vines in the open yard of the sky, and their innocent, doe-like glances called blue lotuses to mind.

वे आकाश में विचरने वाले लोग आकाश के खुले आँगन में लताओं के झूलों पर झूल रहे थे, और उनकी भोली भाली, हिरनी जैसी आँखों की चितवन देखकर नीले कमल याद आ जाते थे।

44.14.4

सिद्धानध्यासितोत्तुङ्गशिलाशकलविष्टरान् । धृताकारानिवोत्साहान्हेलादृष्टजगत्त्रयान् ॥ ४ ॥

siddhānadhyāsitottuṅgaśilāśakalaviṣṭarān | dhṛtākārānivotsāhānhelādṛṣṭajagattrayān || 4 ||

They also saw the Siddhas, seated on slabs of high rock, looking as if enthusiasm itself had taken a body, watching the three worlds with easy, playful indifference.

उन्होंने सिद्धों को भी देखा, जो ऊँची चट्टानों के टुकड़ों पर बैठे थे, मानो उत्साह ने खुद शरीर धारण कर लिया हो, और जो तीनों लोकों को बड़ी सहजता और खेल भाव से देख रहे थे।

54.14.5

कृताजस्रपतत्पुष्पधारासारनिमज्जनान् । तालोत्तालकृतोद्धस्तहस्तान्हस्तिघटापतीन् ॥ ५ ॥

kṛtājasrapatatpuṣpadhārāsāranimajjanān | tālottālakṛtoddhastahastānhastighaṭāpatīn || 5 ||

And they saw the lead elephants of the herds, endlessly soaked by a steady downpour of falling flowers, trunks raised high, trumpeting out a loud rhythm.

उन्होंने हाथियों के झुंडों के मुखिया हाथियों को भी देखा, जो गिरते हुए फूलों की लगातार बौछार में भीगे जा रहे थे, और जो अपनी सूँड़ ऊँची उठाकर जोर जोर से गरज रहे थे।

64.14.6

मदावलेपनिद्रालून्मदान्मूर्तानिव स्थितान् । पुष्पकेसररक्ताङ्गपवनारुणवालधीन् ॥ ६ ॥

madāvalepanidrālūnmadaanmūrtāniva sthitān | puṣpakesararaktāṅgapavanāruṇavāladhīn || 6 ||

Those elephants were drowsy with the liquid running from their own temples in their frenzy, standing as if wild excitement itself had taken a body, their skin turned red and their tails reddened by flower pollen carried on the wind.

वे हाथी अपने ही मद में कनपटियों से बहते रस के कारण उनींदे हो रहे थे, और ऐसे खड़े थे मानो उन्माद ने खुद शरीर धारण कर लिया हो, उनका शरीर लाल हो गया था और हवा में उड़ते फूलों के पराग से उनकी पूँछ भी लाल हो गई थी।

74.14.7

चञ्चलाश्चमराश्चारून्भूभृन्मण्डलचामरान् । कृताजस्त्रपतत्पुष्पधारासारनिमज्जनान् ॥ ७ ॥

cañcalāścamarāścārūnbhūbhṛnmaṇḍalacāmarān | kṛtājastrapatatpuṣpadhārāsāranimajjanān || 7 ||

They saw restless, lovely yaks too, like the very fly-whisks of the mountain ranges, also endlessly soaked by the steady downpour of falling flowers.

उन्होंने चंचल और सुंदर चँवर गायों को भी देखा, जो मानो पहाड़ों की कतारों के चँवर ही हों, और जो गिरते हुए फूलों की लगातार बौछार में भीगी जा रही थीं।

84.14.8

किन्नरान्भूमखर्जूराञ्शाखासरलतां गतान् । परस्परफलाघातक्ष्वेडावर्जितकीचकान् ॥ ८ ॥

kinnarānbhūmakhajūrāñśākhāsaralatāṃ gatān | parasparaphalāghātakṣveḍāvarjitakīcakān || 8 ||

They saw kinnaras among date palms whose fronds grew straight like branches, and hollow bamboo stalks that hissed and whistled as their fruits struck against each other again and again.

उन्होंने खजूर के पेड़ों के बीच किन्नरों को देखा, जिनकी शाखाएँ सीधी बढ़ी हुई थीं, और उन्होंने खोखले बाँसों को भी देखा, जो अपने फलों के बार बार आपस में टकराने से सीटी जैसी आवाज़ करते सरसरा रहे थे।

94.14.9

धातुपाटलदुर्वक्रान्मर्कटान्नटनोत्कटान् । लतावितानसंछन्नसानूपवनमन्दिरान् ॥ ९ ॥

dhātupāṭaladurvakrānmārkaṭānnataṇotkaṭān | latāvitānasanchannasānūpavanamandirān || 9 ||

They saw monkeys stained pink by mineral ore, their limbs crooked, dancing about wildly, and garden bowers on the mountain ridges, completely canopied over with vines.

उन्होंने बंदरों को भी देखा, जो खनिज मिट्टी से गुलाबी रंग के हो गए थे, जिनके अंग टेढ़े थे और जो जोर जोर से नाच रहे थे, और पहाड़ की चोटियों पर बने बगीचों को भी देखा, जो पूरी तरह लताओं से ढके हुए थे।

104.14.10

सिद्धानमरनारीभिर्मन्दारकुसुमाहतान् । धातुपाटलनिर्द्वारपयोदपटसंवृतान् ॥ १० ॥

siddhānamaranārībhirmandārakusumāhatān | dhātupāṭalanirdvārapayodapaṭasaṃvṛtān || 10 ||

And they saw Siddhas being pelted with mandara blossoms by immortal women, screened off by clouds like one unbroken curtain tinted pink by mineral ore.

उन्होंने सिद्धों को भी देखा, जिन पर देवांगनाएँ मंदार के फूल बरसा रही थीं, और जो बादलों के एक ऐसे बिना जोड़ के परदे से घिरे थे, जो खनिज मिट्टी से मानो गुलाबी हो गया हो।

114.14.11

तटानजनसंसर्गान्बौद्धान्प्रव्रजितानिव । सरितः कुन्दमन्दारपिनद्धलहरीघटाः । सागरोत्कतयेवात्तमधुमासप्रसाधनाः ॥ ११ ॥

taṭānjanasaṃsargānbauddhānpravrajitāniva | saritaḥ kundamandārapinaddhalaharīghaṭāḥ | sāgarotkata yevāttamadhumāsaprasādhanāḥ || 11 ||

They saw riverbanks dark as kohl, like Buddhist monks who had renounced the world. And the rivers themselves had their clustered waves strung with jasmine and mandara flowers, as if, longing for the sea, they had put on spring's finest ornaments to go and meet it.

उन्होंने नदियों के किनारे देखे, जो काजल जैसे काले थे, मानो घर बार छोड़ चुके बौद्ध भिक्षु हों। और नदियाँ खुद, उनकी लहरों के झुंड चमेली और मंदार के फूलों से गुँथे हुए थे, मानो समुद्र से मिलने की चाह में उन्होंने वसंत के सबसे सुंदर गहने पहन लिए हों।

124.14.12

पुष्पभारपिनद्धाङ्गान्वृक्षान्पवनकम्पितान् । क्षीबानिव मधुप्राप्तौ घूर्णान्मधुकरेक्षणान् ॥ १२ ॥

puṣpabhārapinaddhāṅgānvṛkṣānpavanakampitān | kṣībāniva madhuprāptau ghūrṇānmadhukarekṣaṇān || 12 ||

They saw trees too, their branches weighed down with flowers, swinging in the wind, reeling like people drunk on wine, with bees hovering over them like eyes.

उन्होंने पेड़ों को भी देखा, जिनकी डालियाँ फूलों के बोझ से झुकी हुई थीं, जो हवा में झूल रहे थे, और शराब पीकर मस्त हुए लोगों की तरह डोल रहे थे, जिन पर मंडराते भँवरे मानो आँखों जैसे लग रहे थे।

134.14.13

शैलराजश्रियं स्फीतां पश्यन्तौ तावितस्ततः । प्राप्तवन्तौ वसुमतीं पुरपत्तनमण्डिताम् ॥ १३ ॥

śailarājaśriyaṃ sphītāṃ paśyantau tāvitastataḥ | prāptavantau vasumatīṃ purapattanamaṇḍitām || 13 ||

Looking here and there at the rich splendor of the king of mountains, the two of them reached the earth, adorned with cities and towns.

पहाड़ों के राजा की भरपूर शोभा को इधर उधर देखते हुए, वे दोनों पृथ्वी पर आ पहुँचे, जो शहरों और नगरों से सजी हुई थी।

144.14.14

क्षणादवापतुस्तत्र पुष्पलोलतरङ्गिणीम् । समङ्गां सरितं साधु सर्वपुष्पमयीमिव ॥ १४ ॥

kṣaṇādavāpatustatra puṣpalolatarangiṇīm | samaṅgāṃ saritaṃ sādhu sarvapuṣpamayīmiva || 14 ||

In an instant they reached the river Samanga, its waves rippling with flowers, a river that seemed made entirely of blossoms.

एक ही पल में वे समङ्गा नदी के पास पहुँच गए, जिसकी लहरें फूलों से हिल रही थीं, मानो पूरी नदी फूलों से ही बनी हो।

154.14.15

शान्तेन्द्रियं समाधिस्थमचञ्चलमनोमृगम् । सुचिरादिव विश्रान्तं सुचिरश्रमशान्तये ॥ १५ ॥

śāntendriyaṃ samādhisthamacañcalamanomṛgam | sucirādiva viśrāntaṃ suciraśramaśāntaye || 15 ||

He was calm in his senses, seated deep in meditation, the restless deer of his mind grown still, resting as if after a very long effort, to lay to rest a long, deep weariness.

वह अपनी इंद्रियों से शांत था, गहरे ध्यान में बैठा था, उसके मन का चंचल हिरन भी शांत हो गया था, और वह ऐसे विश्राम कर रहा था मानो बहुत दिनों की थकान मिटाने के लिए बहुत देर बाद आराम कर रहा हो।

174.14.17

चिन्तयन्तमिवानन्ताश्चिरभुक्ताऽचिरोज्झिताः । संसारसागरगतीर्हर्षशोकनिरन्तराः ॥ १७ ॥

cintayantamivānantāścirabhuktā'cirōjjhitāḥ | saṃsārasāgaragatīrhṛṣaśōkanirantarāḥ || 17 ||

It was as if he were thinking about the endless turns of the ocean of worldly life, things held on to for a long time and then dropped in a moment, joy and sorrow following one after the other without a break.

ऐसा लगता था मानो वह संसार रूपी समुद्र के अनंत चक्करों के बारे में सोच रहा हो, वे चीज़ें जो बहुत दिनों तक भोगी जाती हैं पर एक पल में छूट जाती हैं, जहाँ खुशी और दुख एक के बाद एक बिना रुके आते रहते हैं।

184.14.18

नूनं निश्चलतां यातमतिभ्रमितचक्रवत् । अनन्तजगदावर्तविवर्तातिशयादिव ॥ १८ ॥

nūnaṃ niścalatāṃ yātamatibhramitacakravat | anantajagadāvartavivartātiśayādiva || 18 ||

He had truly become completely still, like a wheel spun so fast that it looks as if it is not moving at all, as if the endless spinning of this world, carried to its very extreme, had itself brought him to rest.

वह वाकई पूरी तरह से स्थिर हो गया था, जैसे कोई पहिया इतनी तेज़ी से घुमाया जाए कि वह रुका हुआ ही दिखने लगे, मानो इस संसार के अनंत चक्करों की अति ने ही उसे आखिरकार शांत कर दिया हो।

194.14.19

एकान्तसंस्थितं कान्तं कान्त्येकाकिनमाश्रितम् । उपशान्तेहसंभग्नचित्तसंभ्रमसंगमम् ॥ १९ ॥

ekāntasaṃsthitaṃ kāntaṃ kāntyekākinamāśritam | upaśāntehasaṃbhagnacittasaṃbhramasamgamam || 19 ||

He sat alone in a quiet place, beautiful, with nothing for company but his own radiance. Here in this world, every tie in him to a confused, troubled mind had been broken and calmed.

वह एक शांत, एकांत जगह में अकेला बैठा था, सुंदर था, और अपने ही तेज के सिवा उसके पास कोई साथी नहीं था। इस दुनिया में उसका उलझे और परेशान मन से हर नाता टूट चुका था और शांत हो चुका था।

204.14.20

निर्विकल्पसमाधिस्थं विरतं द्वन्द्ववृत्तितः । हसन्तमखिलां लोकगतिं शीतलया धिया ॥ २० ॥

nirvikalpasamādhisthaṃ virataṃ dvandvavṛttitaḥ | hasantamakhilāṃ lokagatiṃ śītalayā dhiyā || 20 ||

He was established in thought-free meditation, and had stopped reacting to opposites like pleasure and pain. With a cool, calm mind, he was laughing at the entire course of the world.

वह निर्विकल्प समाधि में स्थित था, और सुख दुख जैसी विपरीत चीज़ों पर प्रतिक्रिया करना उसने छोड़ दिया था। वह ठंडी, शांत बुद्धि से पूरी दुनिया के चाल चलन पर हँस रहा था।

214.14.21

विगताखिलवृत्तान्तं विगताशेषभोक्तृतम् । निरस्तकल्पनाजालमालम्बितमहापदम् ॥ २१ ॥

vigatākhilavṛttāntaṃ vigatāśeṣabhoktṛtam | nirastakalpanājālamālambitamahāpadam || 21 ||

Every worldly happening had left him behind. He was no longer, in any way, an experiencer of anything. He had thrown off the whole net of imagination, and had taken his place in the highest, greatest state.

दुनिया की हर घटना उससे पीछे छूट चुकी थी। वह अब किसी भी चीज़ का भोक्ता नहीं रह गया था। उसने कल्पना के पूरे जाल को फेंक दिया था, और सबसे ऊँची, सबसे बड़ी अवस्था में जगह पा ली थी।

224.14.22

अनन्तविश्रान्तितते पदे विश्रान्तमात्मनि । प्रतिबिम्बमगृह्णन्तं सितं मणिमिवास्थितम् ॥ २२ ॥

anantaviśrāntitate pade viśrāntamātmani | pratibimbamagṛhṇantaṃ sitaṃ maṇimivāsthitam || 22 ||

He was resting in his own Self, in a state that was itself one vast, endless rest. He took in no reflection of anything around him, sitting there like a clear white gem that nothing can stain.

वह अपने ही आत्मा में विश्राम कर रहा था, ऐसी अवस्था में जो खुद एक बड़ा, अनंत विश्राम ही थी। उसके भीतर आसपास की किसी चीज़ का कोई प्रतिबिंब नहीं उतरता था, वह वहाँ ऐसे बैठा था जैसे कोई निर्मल सफेद रत्न जिस पर कोई दाग नहीं लग सकता।

234.14.23

हेयोपादेयसंकल्पविकल्पाभ्यां समुज्झितम् । संप्रबुद्धमतिं धीरं ददर्श तनयं भृगुः ॥ २३ ॥

heyopādeyasaṃkalpavikalpābhyāṃ samujjhitam | saṃprabuddhamatiṃ dhīraṃ dadarśa tanayaṃ bhṛguḥ || 23 ||

Bhrigu saw his son, whose mind was now fully awake, steady and wise, who had let go of every notion of what to accept and what to reject.

भृगु ने अपने पुत्र को देखा, जिसका मन अब पूरी तरह जाग चुका था, जो स्थिर और बुद्धिमान था, और जिसने क्या स्वीकार करना है और क्या छोड़ना है, इस सोच विचार को पूरी तरह छोड़ दिया था।

244.14.24

तमालोक्य भृगोः पुत्रं कालो भृगुमुवाच ह । वाक्यमब्धिध्वनिनिभं तव पुत्रस्त्वसाविति ॥ २४ ॥

tamālokya bhṛgoḥ putraṃ kālo bhṛgumuvāca ha | vākyamabdhidhvaninibhaṃ tava putrastvasāviti || 24 ||

Seeing Bhrigu's son like this, Kala said to Bhrigu, in a voice as deep as the roar of the ocean, this one here is indeed your son.

भृगु के पुत्र को इस तरह देखकर काल ने भृगु से समुद्र की गर्जना जैसी गहरी आवाज़ में कहा, यह तुम्हारा ही बेटा है।

254.14.25

विबुध्यतामिति गिरा समाधेर्विरराम सः । भार्गवोऽम्भोदघोषेण शनैरिव शिखण्डभृत् ॥ २५ ॥

vibudhyatāmiti girā samādhervirarāma saḥ | bhārgavo'mbhodaghoṣeṇa śanairiva śikhaṇḍabhṛt || 25 ||

At the word wake up, he, the son of Bhrigu, slowly came out of his deep meditation, the way a peacock slowly stirs at the far off rumble of a cloud.

जाग जाओ यह शब्द सुनकर भृगु का पुत्र धीरे धीरे अपनी गहरी समाधि से बाहर आया, जैसे बादल की दूर की गड़गड़ाहट सुनकर मोर धीरे धीरे चौंकता है।

264.14.26

उन्मील्य नेत्रे सोऽपश्यदन्ते कालभृगू प्रभू । समोदयाविवायातौ देवौ शशिदिवाकरौ ॥ २६ ॥

unmīlya netre so'paśyadante kālabhṛgū prabhū | samodayāvivāyātau devau śaśidivākarau || 26 ||

Opening his eyes, he saw close by the two masters, Kala and Bhrigu, who had come together like the moon and the sun rising side by side.

आँखें खोलकर उसने पास ही दोनों स्वामियों, काल और भृगु को देखा, जो साथ साथ आए थे, जैसे चाँद और सूरज एक साथ उगते हैं।

274.14.27

कदम्बलतिकापीठादथोत्थाय ननाम तौ । समौ समागतौ कान्तौ विप्रौ हीरहराविव ॥ २७ ॥

kadambalatikāpīṭhādathottāya nanāma tau | samau samāgatau kāntau viprau hīraharāviva || 27 ||

Then he rose from his seat of kadamba vines and bowed to the two of them, matched in stature, arrived together, handsome brahmins, like Hari and Hara.

फिर वह कदंब की लताओं वाले अपने आसन से उठा और उन दोनों को प्रणाम किया, जो एक समान, साथ आए हुए, सुंदर ब्राह्मण थे, मानो हरि और हर हों।

284.14.28

मिथःकृतसमाचाराः शिलायां समुपाविशन् । मेरुपृष्ठे जगत्पूज्या ब्रह्मविष्णुहरा इव ॥ २८ ॥

mithaḥkṛtasamācārāḥ śilāyāṃ samupāviśan | merupṛṣṭhe jagatpūjyā brahmaviṣṇuharā iva || 28 ||

After greeting one another, all three sat down together on a rock on the ridge of Mount Meru, honoured by the whole world, like Brahma, Vishnu, and Shiva.

एक दूसरे का अभिवादन करने के बाद, तीनों मेरु पर्वत की चोटी पर एक चट्टान पर साथ बैठ गए, जो पूरी दुनिया के द्वारा पूजे जाते थे, मानो ब्रह्मा, विष्णु और शिव हों।

294.14.29

अथ शान्तजपो राम स समङ्गातटे द्विजः । तावुवाच वचः शान्तममृतस्यन्दसुन्दरम् ॥ २९ ॥

atha śāntajapo rāma sa samangātaṭe dvijaḥ | tāvuvāca vacaḥ śāntamamṛtasyandasundaram || 29 ||

Then, Rama, that brahmin, his recitation now stilled, sitting on the bank of the river Samanga, spoke peaceful words to the two of them, sweet as a stream of nectar.

फिर, हे राम, वह ब्राह्मण, जिसका जप अब शांत हो चुका था, समंगा नदी के किनारे बैठकर उन दोनों से शांत शब्दों में बोला, जो अमृत की धारा जैसे मीठे थे।

304.14.30

भवतोर्दर्शनेनाहमद्य निर्वृतिमागतः । सममागतयोर्लोके शीतलोष्णरुचोरिव ॥ ३० ॥

bhavatordarśanenāhamadya nirvṛtimāgataḥ | samamāgatayorloke śītaloṣṇarucoriva || 30 ||

By seeing the two of you today, I have found deep peace, as if the cool moon and the hot sun had come together in this world.

आज तुम दोनों को देखकर मुझे गहरी शांति मिली है, मानो ठंडा चाँद और गरम सूरज इस दुनिया में एक साथ आ गए हों।

314.14.31

यो न शास्त्रेण तपसा न ज्ञानेनापि विद्यया । विनष्टो मे मनोमोहः क्षीणोऽसौ दर्शनेन वाम् ॥ ३१ ॥

yo na śāstreṇa tapasā na jñānenāpi vidyayā | vinaṣṭo me manomohaḥ kṣīṇo'sau darśanena vām || 31 ||

The confusion of my mind, which no scripture, no penance, no knowledge, and no learning could destroy, has melted away simply from seeing the two of you.

मेरे मन का जो भ्रम न शास्त्र से मिटा, न तपस्या से, न ज्ञान से और न विद्या से, वह तुम दोनों को देखते ही मिट गया।

324.14.32

न तथा सुखयन्त्यन्तर्निर्मलामृतवृष्टयः । यथा प्रहर्षयन्त्येता महतामेव दृष्टयः ॥ ३२ ॥

na tathā sukhayantyantarnirmalāmṛtavṛṣṭayaḥ | yathā praharṣayantyetā mahatāmeva dṛṣṭayaḥ || 32 ||

Even showers of pure nectar inside the heart do not bring as much joy as the sight of great people does.

हृदय के अंदर गिरती अमृत की शुद्ध बूँदें भी उतना सुख नहीं देतीं, जितना बड़े लोगों को देखने से मिलता है।

334.14.33

चरणाभ्यामिमं देशं भवन्तौ भूरितेजसौ । कौ पवित्रितवन्तौ नः शशाङ्कार्काविवाम्बरम् ॥ ३३ ॥

caranābhyāmimaṃ deśaṃ bhavantau bhūritejasau | kau pavitritavantau naḥ śaśāṅkārkāvivāmbaram || 33 ||

You two, brimming with such greatness, have purified this land for us with your own feet, as the moon and the sun grace the sky. Who else could do that.

तुम दोनों, इतने तेजस्वी होकर, अपने पैरों से इस धरती को हमारे लिए पवित्र कर चुके हो, जैसे चाँद और सूरज आकाश को सुशोभित करते हैं। और कौन ऐसा कर सकता है।

344.14.34

इत्युक्तवन्तं प्रोवाच भृगुर्जन्मान्तरात्मजम् । स्मरात्मानं प्रबुद्धोऽसि नाज्ञोऽसीति रघूद्वह ॥ ३४ ॥

ityuktavantaṃ provāca bhṛgurjanmāntarātmajam | smarātmānaṃ prabuddho'si nājño'sīti raghūdvaha || 34 ||

Rama, Bhrigu then said to his son from another birth, remember who you are, you are awake, you are not ignorant.

हे राम, तब भृगु ने अपने पूर्वजन्म के पुत्र से कहा, अपने आप को याद करो, तुम जागे हुए हो, अज्ञानी नहीं हो।

354.14.35

प्रबोधितोऽसौ भृगुणा जन्मान्तरदशां निजाम् । मुहूर्तमात्रं सस्मार ध्यानोन्मीलितलोचनः ॥ ३५ ॥

prabodhito'sau bhṛguṇā janmāntaradaśāṃ nijām | muhūrtamātraṃ sasmāra dhyānounmīlitalocanaḥ || 35 ||

Reminded by Bhrigu, he entered meditation with his eyes half open, and for just one moment he remembered his own condition from an earlier birth.

भृगु द्वारा याद दिलाए जाने पर उसने आँखें खुली रखते हुए ध्यान में प्रवेश किया, और एक ही पल में उसे अपने पिछले जन्म की अपनी स्थिति याद आ गई।

364.14.36

अथासौ विस्मयात्स्मेरमुखो मुदितमानसः । वितर्कमन्थरां वाचमुवाच वदतां वरः ॥ ३६ ॥

athāsau vismayātsmeramukho muditamānasaḥ | vitarkamantharāṃ vācamuvāca vadatāṃ varaḥ || 36 ||

Then, his face smiling in wonder and his heart full of joy, he, the finest of speakers, spoke, his words slow with deep thought.

फिर, आश्चर्य से मुस्कुराते हुए और मन में खुशी भरे, वह, सबसे अच्छा वक्ता, गहरे विचार में डूबे धीमे शब्दों में बोला।

374.14.37

जगत्यविदितारम्भा नियतिः परमात्मनः । यद्वशादिदमाभोगि जगच्चक्रं प्रवर्तते ॥ ३७ ॥

jagatyaviditārambhā niyatiḥ paramātmanaḥ | yadvashādidamābhogi jagaccakraṃ pravartate || 37 ||

In this world, the law of the highest self has no known beginning. It is by its power that this whole wheel of the world, filled with its pleasures, keeps turning.

इस दुनिया में परम आत्मा के नियम की शुरुआत किसी को पता नहीं। उसी की ताकत से यह पूरा संसार चक्र, जो सुखों से भरा है, घूमता रहता है।

384.14.38

ममानन्तान्यतीतानि जन्मान्यविदितान्यपि । दशाफलान्यनन्तानि कल्पान्तकलितादिव ॥ ३८ ॥

mamānantānyatītāni janmānyaviditānyapi | daśāphalānyanantāni kalpāntakalitādiva || 38 ||

I have had endless past births, even ones I do not know of, each one carrying endless results of its own condition, as though counted from the end of a whole cosmic age.

मेरे अनगिनत पिछले जन्म रहे हैं, कुछ तो ऐसे भी जिनके बारे में मुझे पता भी नहीं, और हर एक के अपने हालात के अनगिनत नतीजे रहे हैं, मानो किसी पूरे कल्प के अंत से गिने गए हों।

394.14.39

दृष्टाः कठिनसंरम्भा विभवोऽप्यर्जनभ्रमाः । विहृतं वीतशोकासु चिरं मेरुस्थलीषु च ॥ ३९ ॥

dṛṣṭāḥ kaṭhinasamrambhā vibhavo'pyarjanabhramāḥ | vihṛtaṃ vītaśokāsu ciraṃ merusthalīṣu ca || 39 ||

I have seen fierce struggles, and the illusion of chasing after wealth and power, and I have also spent a long time wandering, at ease, through the sorrow free lands of Mount Meru.

मैंने कठोर संघर्ष देखे हैं, और धन संपत्ति कमाने का भ्रम भी देखा है, और मेरु पर्वत के दुख रहित प्रदेशों में लंबे समय तक चैन से घूमा भी हूँ।

404.14.40

पीतमामोदि मन्दारकेसरारुणितं पयः । मन्दाकिन्याः सकह्लारं तटीष्वमरभूभृतः ॥ ४० ॥

pītamāmodi mandārakeśarāruṇitaṃ payaḥ | mandākinyāḥ sakahlāraṃ taṭīṣvamarabhūbhṛtaḥ || 40 ||

On the banks of the river Mandakini on the mountain of the gods, I have drunk fragrant water, reddened by the pollen of coral tree flowers and mixed with white lotuses.

देवताओं के पर्वत पर मंदाकिनी नदी के किनारे मैंने सुगंधित पानी पिया है, जो मंदार फूलों के पराग से लाल हो गया था और सफ़ेद कमलों से मिला हुआ था।

414.14.41

भ्रान्तं मन्दरकुञ्जेषु फुल्लहेमलतालिषु । मेरोः कल्पतरुच्छायापुष्पसुन्दरसानुषु ॥ ४१ ॥

bhrāntaṃ mandarakuñjeṣu phullahemlatāliṣu | meroḥ kalpataruśchāyāpuṣpasundarasānuṣu || 41 ||

I have wandered among the groves of Mount Mandara, through rows of blooming golden vines, and on the ridges of Mount Meru, beautiful with flowers in the shade of the wish granting trees.

मैं मंदार पर्वत के बागों में, खिली हुई सुनहरी लताओं की कतारों के बीच घूमा हूँ, और मेरु पर्वत की उन चोटियों पर भी, जो कल्पवृक्षों की छाया में फूलों से सुंदर लगती हैं।

424.14.42

न तदस्ति न यद्भुक्तं न तदस्ति न यत्कृतम्। न तदस्ति न यद्दृष्टमिष्टानिष्टासु वृत्तिषु॥ ४२॥

na tadasti na yadbhuktaṃ na tadasti na yatkṛtam| na tadasti na yaddṛṣṭamiṣṭāniṣṭāsu vṛttiṣu|| 42||

There is nothing I have not tasted, nothing I have not done, and nothing I have not seen, whether in pleasant times or in unpleasant ones.

ऐसा कुछ नहीं जो मैंने चखा न हो, ऐसा कुछ नहीं जो मैंने किया न हो, और ऐसा कुछ नहीं जो मैंने देखा न हो, चाहे वह सुख के पल रहे हों या दुख के।

434.14.43

ज्ञातं ज्ञातव्यमधुना दृष्टं द्रष्टव्यमक्षतम्। विश्रान्तोऽथचिरं श्रान्तो गतो मे सकलो भ्रमः॥ ४३॥

jñātaṃ jñātavyamadhunā dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakṣatam| viśrānto'thaciraṃ śrānto gato me sakalo bhramaḥ|| 43||

Now I have come to know all that was to be known, and to see all that was to be seen, fully and without any loss. After being tired for so long, I am now at rest. All my confusion is gone.

अब मुझे वह सब पता चल गया है जो जानने योग्य था, और वह सब देख लिया है जो देखने योग्य था, पूरी तरह और बिना किसी कमी के। इतने लंबे समय तक थका रहने के बाद अब मुझे चैन मिला है। मेरा सारा भ्रम खत्म हो गया है।

444.14.44

उत्तिष्ठ तात गच्छामः पश्यामो मन्दरस्थिताम्। तां तनुं तावदाशुष्कां शुष्कां वनलतामिव॥ ४४॥

uttisṭha tāta gacchāmaḥ paśyāmo mandarasthitām| tāṃ tanuṃ tāvadāśuṣkāṃ śuṣkāṃ vanalatāmiva|| 44||

Get up, father, let us go. Let us go see that body of mine on Mount Mandara. By now it must be withered and dry, like a dried up forest vine.

उठो पिताजी, चलो चलें। चलो वह मेरा शरीर देखें जो मंदार पर्वत पर पड़ा है। अब तक वह मुरझा कर सूख गया होगा, जैसे जंगल की सूखी हुई लता।

454.14.45

न समीहितमस्तीह नासमीहितमस्ति मे। नियते रचनां द्रष्टुं केवलं विहराम्यहम्॥ ४५॥

na samīhitamastīha nāsamīhitamasti me| niyate racanāṃ draṣṭuṃ kevalaṃ viharāmyaham|| 45||

I have nothing here that I want, and nothing that I do not want. I simply move about, only to watch the workings of destiny.

यहाँ मुझे न तो कुछ चाहिए और न ही कुछ न चाहिए। मैं तो बस नियति का खेल देखने के लिए घूमता रहता हूँ।

464.14.46

यदतिसुभगमार्यसेवितं तत्स्थिरमनुयामि यदेकभावबुद्ध्या। तदलमभिमता मतिर्ममास्तु प्रकृतमिमं व्यवहारमाचरामि॥ ४६॥

yadatisubhagamāryasevitaṃ tatsthiramanuyāmi yadekabhāvabuddhyā| tadalamabhimatā matirmamāstu prakṛtamimaṃ vyavahāramācarāmi|| 46||

I follow whatever is truly good and is practiced by noble people, whatever lasts, holding it with a mind fixed on the one single truth. Let my mind be content with just that much resolve, while I go on carrying out these ordinary everyday affairs.

जो सचमुच अच्छा है और जिसे भले लोग अपनाते हैं, जो टिकाऊ है, उसी का मैं पालन करता हूँ, एक ही सच पर मन टिकाकर। मेरा मन बस इतने ही निश्चय से संतुष्ट रहे, और मैं यह सामान्य रोज़मर्रा का जीवन चलाता रहूँ।