योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Utpatti, Chapter 71उत्पत्ति प्रकरण · सर्ग ७१

Book 3 of the Yoga Vasishtha, chapter 71 — 42 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उत्पत्ति प्रकरण, अध्याय 71 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of Karkati the Demoness · chapters 68–83अध्याय 68–83

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

13.71.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ सा बहुकालेन कर्कटी नाम राक्षसी । सर्वेषां नरमांसानां नतु तृप्तिमुपाययौ ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | atha sā bahukālena karkaṭī nāma rākṣasī | sarveṣāṃ naramāṃsānāṃ natu tṛptimupāyayau || 1 ||

Sri Vasishtha said: After a long time, that demoness named Karkati still did not feel satisfied even after eating all that human flesh.

श्री वसिष्ठ बोले, बहुत समय बीत जाने पर भी कर्कटी नाम की उस राक्षसी को इंसानों का इतना मांस खाकर भी संतोष नहीं मिला।

23.71.2

पूर्वेणैव किलाह्ना सा तृप्ता रुधिरबिन्दुना । सूच्याः किमिव मात्यन्तस्तृष्णासूची सुदुर्भरा ॥ २ ॥

pūrveṇaiva kilāhnā sā tṛptā rudhirabindunā | sūcyāḥ kimiva mātyantastṛṣṇāsūcī suduḥbharā || 2 ||

Earlier in the day she used to feel satisfied with just one drop of blood. What can fit through the eye of a needle? Her hunger was as thin as a needle and very hard to fill.

पहले दिन में वह खून की एक बूँद से ही तृप्त हो जाती थी। सुई के छेद में भला क्या समा सकता है? उसकी भूख भी सुई जैसी पतली थी, जिसे भरना बहुत मुश्किल था।

33.71.3

चिन्तयामास हा कष्टं किमहं सूचिता गता । सूक्ष्मास्मि हतशक्तिश्च अपि ग्रासो न माति च ॥ ३ ॥

cintayāmāsa hā kaṣṭaṃ kimahaṃ sūcitā gatā | sūkṣmāsmi hataśaktiśca api grāso na māti ca || 3 ||

She thought, how painful this is. Have I become as thin as a needle? I am tiny now, my strength is gone, and not even one mouthful fits inside me.

उसने सोचा, हाय, कितना दुख है। क्या मैं सुई जैसी पतली हो गई हूँ? मैं अब बहुत छोटी हूँ, मेरी ताकत खत्म हो गई है, और मेरे अंदर एक कौर भी नहीं समाता।

43.71.4

क्व मे तानि विशालानि गतान्यङ्गानि दुर्धियः । कालमेघविशालानि वने शीर्णानि पर्णवत् ॥ ४ ॥

kva me tāni viśālāni gatānyaṅgāni durdhiyaḥ | kālameghaviśālāni vane śīrṇāni parṇavat || 4 ||

Foolish me, where have those huge limbs of mine gone, limbs that were as vast as monsoon clouds? They have withered away in the forest like dry leaves.

अरी मूर्ख, मेरे वे विशाल अंग कहाँ चले गए, जो बरसाती बादलों जितने बड़े थे? वे जंगल में सूखे पत्तों की तरह झड़ गए।

53.71.5

मय्यस्यां मन्दभाग्यायां मनागपि न माति हि । स्वादुमांसरसग्रासो वसावासित आसयन् ॥ ५ ॥

mayyasyāṃ mandabhāgyāyāṃ manāgapi na māti hi | svādumāṃsarasagrāso vasāvāsita āsayan || 5 ||

In me, this unlucky one, not even a little bit fits now, not even a tasty piece of meat soaked in juice and fat.

मुझ अभागिन में अब थोड़ा भी नहीं समाता, चाहे वह रस और चर्बी में डूबा हुआ स्वादिष्ट मांस का टुकड़ा ही क्यों न हो।

63.71.6

पङ्कान्तर्विनिमज्जामि पतामि धरणीतले । हस्तास्मि जनपादौघैः शुक्रेण मलिनास्मि च ॥ ६ ॥

paṅkāntarvinimajjāmi patāmi dharaṇītale | hastāsmi janapādaughaiḥ śukreṇa malināsmi ca || 6 ||

I sink into mud, I fall to the ground, I am struck by crowds of people's feet, and I am soiled with semen.

मैं कीचड़ में धँस जाती हूँ, ज़मीन पर गिर जाती हूँ, लोगों की भीड़ के पैरों से चोट खाती हूँ, और वीर्य से गंदी हो जाती हूँ।

73.71.7

हा हताहमनाथाहमनाश्वासा निरास्पदा । दुःखाद्दुःखे निमज्जामि संकटात्संकटेऽपि च ॥ ७ ॥

hā hatāhamanāthāhamanāśvāsā nirāspadā | duḥkhādduḥkhe nimajjāmi saṅkaṭātsaṅkaṭe'pi ca || 7 ||

Alas, I am destroyed, I am helpless, I have no comfort and no shelter. I sink from one sorrow into another, from one trouble into another.

हाय, मैं बर्बाद हो चुकी हूँ, मैं असहाय हूँ, मुझे न कोई सांत्वना है न कोई सहारा। मैं एक दुख से दूसरे दुख में, एक मुसीबत से दूसरी मुसीबत में डूबती जाती हूँ।

83.71.8

न सखी न च मे दासी न मे माता न मे पिता । न मे बन्धुर्न मे भृत्या न मे भ्राता न मे सुतः ॥ ८ ॥

na sakhī na ca me dāsī na me mātā na me pitā | na me bandhurna me bhṛtyā na me bhrātā na me sutaḥ || 8 ||

I have no friend and no maidservant, no mother and no father. I have no relative and no servant, no brother and no son.

मेरी न कोई सहेली है न कोई दासी, न माँ है न पिता। न कोई रिश्तेदार है न कोई नौकर, न भाई है न बेटा।

93.71.9

न मे देहो न मे स्थानं न मे कश्चित्समाश्रयः । नैकस्थाने समावासो भ्राम्यामि वनपर्णवत् ॥ ९ ॥

na me deho na me sthānaṃ na me kaścitsamāśrayaḥ | naikasthāne samāvāso bhrāmyāmi vanaparṇavat || 9 ||

I have no body of my own, no place, and no shelter at all. I do not live in one place, I wander like a leaf in the forest.

मेरा न अपना कोई शरीर है, न कोई जगह, न कोई सहारा। मैं एक जगह टिककर नहीं रहती, जंगल के पत्ते की तरह भटकती रहती हूँ।

103.71.10

आपदां धुरि तिष्ठामि निविष्टास्मि सुदारुणे । अभावमपि वाञ्छामि सोऽपि संपद्यते न मे ॥ १० ॥

āpadāṃ dhuri tiṣṭhāmi niviṣṭāsmi sudāruṇe | abhāvamapi vāñchāmi so'pi saṃpadyate na me || 10 ||

I stand at the very front of all troubles, sunk deep in a terrible state. I even wish to stop existing, but even that does not happen for me.

मैं सारी मुसीबतों में सबसे आगे खड़ी हूँ, एक भयानक हाल में डूबी हुई। मैं तो न रहने की इच्छा भी करती हूँ, पर वह भी मुझे नहीं मिलती।

113.71.11

स्वको देहः परित्यक्तो मूढचेतनया मया । काचबुद्ध्या विमूढेन हस्ताच्चिन्तामणिर्यथा ॥ ११ ॥

svako dehaḥ parityakto mūḍhacetanayā mayā | kācabuddhyā vimūḍhena hastāccintāmaṇiryathā || 11 ||

I gave up my own body with a confused mind, foolish as someone who drops a wish-granting jewel from his hand thinking it is only glass.

मैंने अपने ही शरीर को उलझे हुए मन से त्याग दिया, ठीक वैसे ही जैसे कोई मूर्ख चिंतामणि रत्न को काँच समझकर हाथ से गिरा दे।

123.71.12

आपतद्धि मनो मोहं पूर्वमापत्प्रयच्छति । पश्चादनर्थविस्ताररूपेण परिजृम्भते ॥ १२ ॥

āpataddhi mano mohaṃ pūrvamāpatprayacchati | paścādanarthavistārarūpeṇa parijṛmbhate || 12 ||

When trouble comes, it first confuses the mind. Afterward it spreads out and grows into a great disaster.

जब मुसीबत आती है, तो वह पहले मन को भ्रमित करती है। उसके बाद वह फैलकर एक बड़ी आफ़त बन जाती है।

133.71.13

धूमेषु परितिष्ठामि मार्गे विलुलितास्मि च । तृणेषु प्रेषितास्म्यन्तर्हा मे दुःखपरम्परा ॥ १३ ॥

dhūmeṣu paritiṣṭhāmi mārge vilulitāsmi ca | tṛṇeṣu preṣitāsmyantarhā me duḥkhaparamparā || 13 ||

I stay caught in smoke, I get tossed about on the road, I am thrown among the grass and straw. Alas, my string of sorrows never ends.

मैं धुएँ में फँसी रहती हूँ, रास्ते में इधर-उधर उछलती हूँ, घास-फूस में फेंक दी जाती हूँ। हाय, मेरे दुखों की यह लड़ी कभी खत्म ही नहीं होती।

143.71.14

परप्रैषकरी नित्यं परसंचारचारिणी । परं कार्पण्यमायाता जाता परवशास्म्यलम् ॥ १४ ॥

parapraiṣakarī nityaṃ parasañcāracāriṇī | paraṃ kārpaṇyamāyātā jātā paravaśāsmyalam || 14 ||

I always do what others tell me, I move only where others send me. I have fallen into the deepest misery, and I have become completely dependent on others.

मैं हमेशा वही करती हूँ जो दूसरे कहते हैं, मैं वहीं जाती हूँ जहाँ दूसरे मुझे भेजते हैं। मैं गहरी बेबसी में गिर गई हूँ और पूरी तरह दूसरों के अधीन हो गई हूँ।

153.71.15

भ्रान्तिं करोमि तुच्छे च सापि वेधनरूपिणी । अहो ममाल्पभाग्याया दौर्भाग्यमपि दुर्भगम् ॥ १५ ॥

bhrāntiṃ karomi tucche ca sāpi vedhanarūpiṇī | aho mamālpabhāgyāyā daurbhāgyamapi durbhagam || 15 ||

I get confused even over small, unimportant things, and even that confusion turns into pain for me. Ah, my luck is so bad that even my bad luck is unlucky.

मुझे छोटी-छोटी और मामूली बातों में भी उलझन होती है, और वह उलझन भी मेरे लिए दर्द बन जाती है। हाय, मेरी किस्मत इतनी खराब है कि मेरा दुर्भाग्य भी बदकिस्मत है।

163.71.16

उत्थितः स्फारवेतालः कुर्वत्याः शान्तिमद्य मे । सर्वनाशोऽवदातेन प्रवृत्ताया ममोदिता ॥ ॥ १६ ॥

utthitaḥ sphāraveālāḥ kurvatyāḥ śāntimadya me | sarvanāśo'vadātena pravṛttāyā mamoditā || 16 ||

Today a huge ghost has risen to put an end to me as I struggle on. Complete ruin has come upon me.

आज एक विशाल भूत मुझे मिटाने के लिए उठ खड़ा हुआ है, जब मैं संघर्ष कर रही थी। मुझ पर पूरी तबाही आ पड़ी है।

173.71.17

किं मन्दया मया तादृक्संत्यक्तं तन्महावपुः । यथा नाशेन वा भाव्यं तथोदेत्यशुभा मतिः ॥ ॥ १७ ॥

kiṃ mandayā mayā tādṛksaṃtyaktaṃ tanmahāvapuḥ | yathā nāśena vā bhāvyaṃ tathodetyaśubhā matiḥ || 17 ||

Why did I, so foolish, give up that great body of mine? As ruin was bound to happen, so this evil thought arose in me.

मैं इतनी मूर्ख होकर अपने उस विशाल शरीर को क्यों छोड़ बैठी? जैसे विनाश होना ही था, वैसे ही मेरे मन में यह बुरा विचार उठा।

183.71.18

मामवान्तरनिर्मग्नां सूक्ष्मां कीटतनोरपि । उद्धरिष्यति को नाम पांसुराशिभिरावृताम् ॥ ॥ १८ ॥

māmavāntaranirmagnāṃ sūkṣmāṃ kīṭatanorapi | uddhariṣyati ko nāma pāṃsurāśibhirāvṛtām || 18 ||

I am sunk deep inside, tiny, smaller even than the body of an insect, covered by heaps of dust. Who indeed will pull me out of this?

मैं अंदर ही अंदर धँसी हुई हूँ, इतनी छोटी कि एक कीड़े के शरीर से भी छोटी, धूल के ढेरों से ढकी हुई। अब मुझे बाहर कौन निकालेगा?

193.71.19

विविक्तमनसां बुद्धौ क्व स्फुरन्ति हताशयाः । ग्राममार्गतृणानीव गिरेरुपरिवासिनाम् ॥ ॥ १९ ॥

viviktamanasāṃ buddhau kva sphuranti hatāśayāḥ | grāmamārgtṛṇānīva gireruparivāsinām || 19 ||

How can those whose hopes are destroyed ever appear in the mind of people with a clear, pure heart? It is like the grass of a village road, which means nothing to those who live on a mountaintop.

जिनकी उम्मीदें टूट चुकी हैं, वे स्वच्छ मन वाले लोगों के विचार में कैसे आ सकते हैं? यह वैसा ही है जैसे गाँव के रास्ते की घास पहाड़ की चोटी पर रहने वालों के लिए कोई मायने नहीं रखती।

203.71.20

स्थिताया अज्ञताम्भोधौ क्व ममाभ्युदयो भवेत् । अन्धस्योदेति प्राकाश्यं नखद्योतानुसेविनः ॥ ॥ २० ॥

sthitāyā ajñatāmbhodhau kva mamābhyudayo bhavet | andhasyodeti prākāśyaṃ nakhadhotānusevinaḥ || 20 ||

For someone stuck in an ocean of ignorance like me, how can I ever rise? Does real light ever come to a blind man who only follows the glow of a firefly?

मुझ जैसी, जो अज्ञान के सागर में डूबी है, उसका उदय कैसे हो सकता है? क्या किसी अंधे को, जो केवल जुगनू की चमक के सहारे चलता है, असली रोशनी मिल सकती है?

213.71.21

अतः कियन्तं नो जाने कालमावलितापदम् । मयापच्छ्वभ्रगर्तेषु लुठितव्यं हतेहया ॥ २१ ॥

ataḥ kiyantaṃ no jāne kālamāvalitāpadam | mayāpacchvabhragarteṣu luṭhitavyaṃ hatehayā || 21 ||

So I do not know how long, wrapped up in troubles, I, with all my efforts crushed, must keep rolling around in pits and ditches of misfortune.

इसलिए मुझे नहीं पता कि मुसीबतों में घिरी हुई, अपनी हर कोशिश खो चुकी मैं, कब तक दुर्भाग्य के गड्ढों और खाइयों में लोटती रहूँगी।

223.71.22

कदा स्यामञ्जनमहाशैलपुत्रकरूपिणी । द्यावापृथिव्योर्वैधुर्ये स्तम्भतामनुतिष्ठत ॥ २२ ॥

kadā syāmañjanamahāśailaputrakarūpiṇī | dyāvāpṛthivyorvaidhurye stambhatāmanutiṣṭhat || 22 ||

When will I become like a huge black mountain, standing firm as a pillar, when heaven and earth themselves are in distress?

मैं कब एक विशाल काले पहाड़ जैसी बन जाऊँगी, एक खंभे की तरह अडिग खड़ी, जब आकाश और धरती दोनों संकट में हों?

233.71.23

मेघमालासमभुजा चिरं विद्युत्पदेक्षणा । नीहारजालवसना प्रोच्चकेशमिताम्बरा ॥ २३ ॥

meghamālāsamabhujā ciraṃ vidyutpadekṣaṇā | nīhārajālavasanā procchakeśamitāmbarā || 23 ||

With arms like a row of clouds, with eyes flashing like lightning for a long time, wearing a covering of mist as clothing, with hair piled up high, as vast as the sky.

बादलों की कतार जैसी भुजाओं वाली, देर तक बिजली जैसी चमकती आँखों वाली, कोहरे के जाल को वस्त्र की तरह पहने हुए, आकाश जितने ऊँचे बिखरे बालों वाली।

243.71.24

लम्बोदराभ्रसंदर्शप्रनर्तितशिखण्डिनी । लम्बलोलस्तनी श्यामा देहवातद्रवत्स्तनी ॥ २४ ॥

lambodarābhrasaṃdarśapranartitaśikhaṇḍinī | lambalolastanī śyāmā dehavātadravatsstanī || 24 ||

With a hanging belly that looks like a cloud, making peacocks dance at the sight of it, with long swaying breasts, dark in colour, her breasts flowing as the wind moves her body.

जिसका लटकता पेट बादल जैसा दिखता है, जिसे देखकर मोर नाचने लगते हैं, लंबे झूलते स्तनों वाली, साँवले रंग वाली, जिसके शरीर की हवा से उसके स्तन बहते हुए-से लगते हैं।

253.71.25

हासभस्मच्छटाच्छन्नसूर्यमण्डलरोधिनी । कृतान्तग्रसनोद्युक्तकृत्यैकाकृतिधारिणी ॥ २५ ॥

hāsabhasmacchṭācchannasūryamaṇḍalarodhinī | kṛtāntagrasanodyuktakṛtyaikākṛtidhāriṇī || 25 ||

A cloud of ash from her laughter covers and blocks the sun's disc. She carries the one form of a Kritya-demoness, ready to swallow Death itself.

उसकी हँसी की राख का बादल सूरज को ढँक कर रोक देता है। वह उस कृत्या-राक्षसी का रूप धारण किए है, जो मृत्यु को भी निगलने पर उतारू है।

263.71.26

कृशानूलूखलदृशा सूर्यस्रग्दामहारिणी । पर्वतात्पर्वते शृङ्गे न्यस्य पादौ विहारिणी ॥ २६ ॥

kṛśānūlūkhaladṛśā sūryasragdāmahāriṇī | parvatātparvate śṛṅge nyasya pādau vihāriṇī || 26 ||

Her eyes are like pits of blazing fire. She wears the sun itself as a garland. She roams about, placing her feet from one mountain peak to the next.

उसकी आँखें जलती आग के गड्ढों जैसी हैं। वह सूरज को ही माला की तरह पहने है। वह घूमती-फिरती अपने पैर एक पहाड़ की चोटी से दूसरी चोटी पर रखती है।

273.71.27

कदा मे स्याद्गुरुश्वभ्रभासुरं तन्महोदरम् । कदा मे स्याच्छरन्मेघमेदुरा नखरावली ॥ २७ ॥

kadā me syādguruśvabhrabhāsuraṃ tanmahodaram | kadā me syāccharanmeghamedurā nakharāvalī || 27 ||

When will I again have that huge belly of mine, shining like a deep dark cave? When will I again have that row of claws, thick as an autumn cloud?

कब मुझे फिर वह अपना बड़ा पेट मिलेगा, जो गहरी अँधेरी गुफा जैसा चमकता था? कब मुझे फिर वे नाखूनों की कतार मिलेगी, जो शरद ऋतु के बादल जैसी घनी थी?

283.71.28

कदा मे स्यान्महारक्षोविद्रावणकरं स्मितम् । स्वस्फिग्वाद्यैररण्यान्यां कदा नृत्येयमुन्मदा ॥ २८ ॥

kadā me syānmahārakṣovidrāvaṇakaraṃ smitam | svasphigvādyairaraṇyānyāṃ kadā nṛtyeyamunmadā || 28 ||

When will I again have that smile which made great demons run away in fear? When, drunk with joy, will I dance in the forest to the sound of my own buttocks slapping like drums?

कब मुझे फिर वह मुस्कान मिलेगी, जिसे देखकर बड़े-बड़े राक्षस डर कर भाग जाते थे? कब मैं उन्माद में जंगल में अपने नितंबों की थाप को ढोल बनाकर नाचूँगी?

293.71.29

वसासवमहाकुम्भैर्मृतमांसास्थिसंचयैः । कदा करिष्येऽविरतं मेदुरोदरपूरणम् ॥ २९ ॥

vasāsavamahākumbhairmṛtamāṃsāsthisañcayaiḥ | kadā kariṣye'virataṃ medurodarapūraṇam || 29 ||

With great jars full of fat and liquor, and with heaps of dead flesh and bones, when will I again fill my fat belly without stopping?

चर्बी और शराब के बड़े-बड़े घड़ों से, और मरे हुए मांस और हड्डियों के ढेरों से, कब मैं फिर बिना रुके अपना मोटा पेट भरूँगी?

303.71.30

कदा पीतमहालोकरुधिरा क्षीबतां गता । भवेयं मुदिता दृप्ता मुद्रिता निद्रया ततः ॥ ३० ॥

kadā pītamahālokarudhirā kṣībatāṃ gatā | bhaveyaṃ muditā dṛptā mudritā nidrayā tataḥ || 30 ||

When, having drunk the blood of great crowds of people, made drunk by it, will I again become happy, proud, and then fall into a deep, closed sleep?

कब मैं बहुत सारे लोगों का खून पीकर, उससे मतवाली होकर, फिर खुश और घमंडी बनूँगी, और फिर गहरी नींद में डूब जाऊँगी?

313.71.31

मयैव कुतपोवह्नौ तदन्यं भासुरं वपुः । भस्मत्वं कनकेनेव सूचित्वमुररीकृतम् ॥ ३१ ॥

mayaiava kutapovahnau tadanyaṃ bhāsuraṃ vapuḥ | bhasmatvaṃ kanakeneva sūcitvamurarīkṛtam || 31 ||

In the fire of my own penance I myself burned away that other shining body, the way fire turns gold to ash, and I chose to become as thin as a needle.

अपनी ही तपस्या की आग में मैंने खुद उस दूसरे चमकते शरीर को जला दिया, जैसे आग सोने को राख कर देती है, और मैंने सुई जैसी पतली बन जाना चुन लिया।

323.71.32

क्व किलाञ्जनशैलाभं वपुर्भरितदिक्तटम् । क्व प्राचिकाखुरसमं सूचित्वं तृणपेलवम् ॥ ३२ ॥

kva kilāñjanaśailābhaṃ vapurbharitadiktataṃ | kva prācikākhurasamaṃ sūcitvaṃ tṛṇapelavam || 32 ||

Where is that body, dark like a mountain of black collyrium, that used to fill every direction? And where is this needle-thin state, soft as a blade of grass, small as an ant's foot?

कहाँ है वह शरीर, जो काले काजल के पहाड़ जैसा गहरा था और हर दिशा में फैला रहता था? और कहाँ है यह सुई जैसी पतली हालत, जो घास के तिनके जैसी नरम और चींटी के पैर जैसी छोटी है?

333.71.33

त्यजत्याशु मृदित्यज्ञः प्राप्यापि कनकाङ्गदम् । मया सूचित्वलोभेन संत्यक्तं भासुरं वपुः ॥ ३३ ॥

tyajatyāśu mṛdityajñaḥ prāpyāpi kanakāṅgadam | mayā sūcitvalobhena saṃtyaktaṃ bhāsuraṃ vapuḥ || 33 ||

A fool quickly throws away even a gold armlet when he gets it, thinking it is only clay. In the same way, out of greed for this needle-thinness, I have thrown away my own shining body.

एक मूर्ख सोने का कड़ा पाकर भी उसे मिट्टी समझकर तुरंत फेंक देता है। उसी तरह, इस सुई जैसी पतली हालत के लालच में, मैंने अपना चमकता हुआ शरीर खुद फेंक दिया।

343.71.34

हा महोदर विन्ध्याद्रिसनीहारगुहोपम । अद्य नान्तं करोषि त्वं कथं सिंहेन हस्तिनाम् ॥ ३४ ॥

hā mahodara vindhyādrisanīhāraguhopama | adya nāntaṃ karoṣi tvaṃ kathaṃ siṃhena hastinām || 34 ||

Alas, my huge belly, like a cave of the Vindhya mountains filled with mist, why do you not now finish off elephants, the way a lion does?

हाय, मेरे बड़े पेट, जो विंध्य पर्वत की कोहरे से भरी गुफा जैसा था, तू आज हाथियों का अंत क्यों नहीं करता, जैसे शेर करता है?

353.71.35

हा भुजौ भरनिर्भग्नशिखरौ शशभृन्नखैः । पुरोडाशधिया चन्द्रं कथमद्य न बाधतः ॥ ३५ ॥

hā bhujau bharanirbhagnaśikharaū śaśabhṛnnakhaiḥ | puroḍāśadhiyā candraṃ kathamadya na bādhataḥ || 35 ||

Alas, my two arms, whose peaks once bent under great weight, with nails like the moon's — why do you not now attack the moon, mistaking it for an offering cake?

हाय, मेरी दोनों भुजाएँ, जिनकी चोटियाँ भारी वज़न से झुक जाती थीं, और जिनके नाखून चाँद जैसे थे, तुम आज चाँद पर हमला क्यों नहीं करतीं, उसे भोग की रोटी समझकर?

363.71.36

हा वक्षः काचवैधुर्यगिरीन्द्रतटसुन्दर । नाद्य सिंहादि यौकं तद्धृतं रोमवनं तथा ॥ ३६ ॥

hā vakṣaḥ kācavaidhuryagirīndratatasundara | nādya siṃhādi yaukaṃ taddhṛtaṃ romavanaṃ tathā || 36 ||

Alas, my chest, beautiful like the slope of a mountain of cat's-eye gem, why is it not covered today, as before, with that thick forest of hair that could hold down lions and the like?

हाय, मेरी छाती, जो लहसुनिया पत्थर के पहाड़ की ढलान जैसी सुंदर थी, आज पहले जैसे उन घने बालों के जंगल से क्यों नहीं ढकी है, जो शेरों तक को पकड़ सकते थे?

373.71.37

हा नेत्रे कृष्णरजनीरजःशुष्केन्धनैजने । कस्मान्न मे भूषयतो दृग्ज्वालामालया दिश ॥ ३७ ॥

hā netre kṛṣṇarajanīrajaḥśuṣkendhanai jane | kasmānn me bhūṣayato dṛgjvālāmālayā diśa || 37 ||

Alas, my two eyes, dark like the dust of black night, that fed on people as if they were dry firewood — why do you not now light up the directions with a garland of blazing looks?

हाय, मेरी दोनों आँखें, जो काली रात की धूल जैसी अँधेरी थीं, और लोगों को सूखी लकड़ी की तरह जला डालती थीं, तुम आज दिशाओं को अपनी जलती नज़रों की माला से रोशन क्यों नहीं करतीं?

383.71.38

हा स्कन्ध बन्धो नष्टोऽसि निषिद्धोऽसि महीतले । कालेन विनिपिष्टोऽसि निघृष्टोऽसि शिलातले ॥ ३८ ॥

hā skandha bandho naṣṭo'si niṣidhdo'si mahītale | kālena vinipiṣṭo'si nighṛṣṭo'si śilātale || 38 ||

Alas, my shoulder, my old companion, you are lost, you are banned from this earth. Time has crushed you, you are worn down against the rock.

हाय, मेरे कंधे, मेरे पुराने साथी, तू खो गया है, तुझे इस धरती पर मना कर दिया गया है। समय ने तुझे कुचल दिया है, तू पत्थर पर घिस गया है।

393.71.39

हा मुखेन्दो तपसि किं नाद्य त्वं मम रश्मिभिः । कल्पान्तदावसंशान्तचन्द्रबिम्बमनोहर ॥ ३९ ॥

hā mukhendo tapasi kiṃ nādya tvaṃ mama raśmibhiḥ | kalpāntadāvasaṃśāntacandrabimba manohara || 39 ||

Alas, my moon-like face, as lovely as the moon's disc grown cool after the great fire at the end of an age — why do you not now blaze with my rays?

हाय, मेरा चाँद जैसा चेहरा, जो प्रलय की भीषण आग के बाद ठंडे हुए चाँद के गोले जैसा सुंदर था, तू आज मेरी किरणों से क्यों नहीं जलता?

403.71.40

हा हा हस्तौ महाकारौ तावद्य क्व गतौ मम । संपन्नास्मि महासूचिर्मक्षिकाखुरदोलिता ॥ ४० ॥

hā hā hastau mahākārau tāvadya kva gatau mama | saṃpannāsmi mahāsūcir makṣikākhuradolitā || 40 ||

Alas, alas, my two hands, once so huge — where have they gone today? I have become a thin needle, swayed even by a fly's foot.

हाय, हाय, मेरे दोनों हाथ, जो कभी इतने बड़े थे, वे आज कहाँ चले गए? मैं एक पतली सुई बन गई हूँ, जिसे मक्खी का पैर भी हिला देता है।

413.71.41

हा भगोग्रकरञ्जाढ्यसत्कन्दश्वभ्रशोभन । विन्ध्याद्वरेण्यविपुलनितम्बामलबिम्बक ॥ ४१ ॥

hā bhagograkarañjāḍhyasatkandaśvabhraśobhana | vindhyādvareṇyavipulanitambāmalabimbaka || 41 ||

Alas, my private part, beautiful like a cave rich with sharp karanja thorns and fine roots, whose broad, flawless round hip once outdid even the Vindhya mountain.

हाय, मेरा गुप्तांग, जो नुकीले करंज के काँटों और अच्छी जड़ों से भरी गुफा जैसा सुंदर था, और जिसका चौड़ा, बेदाग़ गोल कूल्हा कभी विंध्य पर्वत को भी मात देता था।

423.71.42

क्वाकारोऽम्बरपूरकः क्व च नवं तुच्छात्मसूचीवपू । रोदोरन्ध्रसमं क्व वास्य कुहरं क्वेदं च सूचीमुखम् । क्व ग्रासो बहुमांसभारबहुलः क्वाब्बिन्दुना भोजनं । सूक्ष्मास्म्येतदहो मयैव रचितं स्वात्मक्षये नाटकम् ॥ ४२ ॥

kvākāro'mbarapūrakaḥ kva ca navaṃ tucchātmasūcīvapū | rodorandhrasamaṃ kva vāsya kuharaṃ kvedaṃ ca sūcīmukham | kva grāso bahumāṃsabhārabahulaḥ kvābbindunā bhojanaṃ | sūkṣmāsmyetadaho mayaiva racitaṃ svātmakṣaye nāṭakam || 42 ||

Where is that shape that used to fill the whole sky, and where is this new body, so small and thin as a needle? Where was that mouth, wide as a cave, big as a gap in the sky, and where is this needle's eye now? Where was that mouthful, heavy with piles of meat, and where is this meal of a single drop of water? I have become tiny. Ah, this is a play that I myself have staged at the ruin of my own self.

कहाँ था वह आकार, जो पूरे आकाश को भर देता था, और कहाँ है यह नया शरीर, इतना छोटा और सुई जैसा पतला? कहाँ था वह मुँह, गुफा जैसा चौड़ा, आकाश के छेद जैसा बड़ा, और कहाँ है अब यह सुई का छेद? कहाँ था वह निवाला, ढेर सारे मांस के बोझ से भारी, और कहाँ है यह एक बूँद पानी का भोजन? मैं सूक्ष्म हो गई हूँ। हाय, यह नाटक मैंने खुद अपने ही सर्वनाश में रचा है।