योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Utpatti, Chapter 115उत्पत्ति प्रकरण · सर्ग ११५

Book 3 of the Yoga Vasishtha, chapter 115 — 36 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उत्पत्ति प्रकरण, अध्याय 115 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of King Lavana · chapters 104–121अध्याय 104–121

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

13.115.1

श्रीवाल्मीकिरुवाच एवमुक्तो भगवता वसिष्ठेन महात्मना रामः कमलपत्राक्ष उन्मीलित इवाबभौ ॥ १ ॥

śrīvālmīkiruvāca evamukto bhagavatā vasiṣṭhena mahātmanā rāmaḥ kamalapatrākṣa unmīlita ivābabhau || 1 ||

Valmiki said: thus addressed by the great lord Vasishtha, Rama, whose eyes were like lotus petals, looked as if he had just opened his eyes.

श्री वाल्मीकि जी ने कहा: महात्मा भगवान वशिष्ठ के इस तरह कहने पर, कमल की पंखुड़ी जैसी आँखों वाले राम ऐसे लगे जैसे अभी-अभी उनकी आँखें खुली हों।

23.115.2

विकासितान्तःकरणः शोभामलमुपाययौ आश्वस्तस्तमसि क्षीणे पद्मोऽर्कालोकनादिव ॥ २ ॥

vikāsitāntaḥkaraṇaḥ śobhāmalamupāyayau āśvastastamasi kṣīṇe padmo'rkālokanādiva || 2 ||

His heart opened out within him and he took on a pure radiance, comforted as the darkness faded, like a lotus that blooms at the sight of the sun's light.

उनका मन भीतर से खिल गया और वे एक शुद्ध चमक से भर गए, राहत महसूस करते हुए, जैसे अंधेरा छँटने पर सूरज की रोशनी देखकर कमल खिल उठता है।

33.115.3

बोधविस्मयसंजातसौम्यस्मितसिताननः दन्तरश्मिसुधाधौतामिमां वाचमुवाच ह ॥ ३ ॥

bodhavismayasaṃjātasaumyasmitasitānanaḥ dantaraśmisudhādhautāmimāṃ vācamuvāca ha || 3 ||

With a gentle smile that came from wonder at his own understanding, his bright face looking as if it had been washed with nectar by the light of his teeth, he spoke these words.

अपनी ही समझ पर हैरान होकर आई हल्की मुस्कान से उनका उजला चेहरा ऐसा लगा मानो उनके दाँतों की चमक ने उसे अमृत से धो दिया हो, और वे यह बात बोले।

43.115.4

श्रीराम उवाच अहो नु चित्रं पद्मोत्थैर्बद्धास्तन्तुभिरद्रयः अविद्यमाना या विद्या तया सर्वे वशीकृताः ॥ ४ ॥

śrīrāma uvāca aho nu citraṃ padmotthairbaddhāstantubhiradrayaḥ avidyamānā yā vidyā tayā sarve vaśīkṛtāḥ || 4 ||

Shri Rama said: oh, how strange — mountains bound by threads that come from a lotus stalk! By a knowledge that does not even exist, everyone has been brought under its control.

श्री राम ने कहा: अरे, कितनी अजीब बात है — पहाड़ कमल की डंडी से निकले धागों से बँधे हैं! जो ज्ञान असल में है ही नहीं, उसी झूठे ज्ञान ने सबको अपने वश में कर रखा है।

53.115.5

इदं तद्वज्रतां यातं तृणमात्रं जगत्त्रये अविद्ययापि यन्नामासदेव सदिव स्थितम् ॥ ५ ॥

idaṃ tadvajratāṃ yātaṃ tṛṇamātraṃ jagattraye avidyayāpi yannāmāsadeva sadiva sthitam || 5 ||

This same thing, no more than a blade of grass in the three worlds, has turned as hard as a diamond — through ignorance alone, what is truly not there stands as if it really were.

यही चीज़, जो तीनों लोकों में एक तिनके के बराबर है, हीरे जैसी कठोर बन गई है — सिर्फ अज्ञान की वजह से, जो असल में नहीं है वह ऐसे खड़ा है जैसे सचमुच हो।

63.115.6

अस्याः संसारमायाया नद्यास्त्रिभुवनाङ्गणे । रूपं मदवबोधार्थं कथयानुग्रहात्पुनः ॥ ६ ॥

asyāḥ saṃsāramāyāyā nadyāstribhuvanāṅgaṇe | rūpaṁ madavabodhārthaṃ kathayānugrahātpunaḥ || 6 ||

Please tell me again, out of kindness, the true form of this river of worldly illusion that flows through the courtyard of the three worlds, so that I may understand it well.

कृपा करके मुझे फिर से बताइए कि संसार रूपी माया की यह नदी, जो तीनों लोकों के आँगन में बहती है, असल में कैसी है, ताकि मैं इसे ठीक से समझ सकूँ।

73.115.7

अन्यो यत्संशयोऽयं मे महात्मन्हृदि वर्तते । लवणोऽसौ महाभागः किं नामापदमाप्तवान् ॥ ७ ॥

anyo yatsaṃśayo'yaṃ me mahātmanhṛdi vartate | lavaṇo'sau mahābhāgaḥ kiṃ nāmāpadamāptavān || 7 ||

O great soul, another doubt sits in my heart: what misfortune did that great and noble Lavana actually meet?

हे महात्मा, मेरे मन में एक और शक भी है: उस महान राजा लवण पर आखिर क्या मुसीबत आई थी?

83.115.8

संश्लिष्टयोराहतयोर्द्वयोर्वा देहदेहिनोः । ब्रह्मन्क इव संसारी शुभाशुभफलैकभाक् ॥ ८ ॥

saṃśliṣṭayorāhatayordvayorvā dehadehinoḥ | brahman ka iva saṃsārī śubhāśubhaphalaikabhāk || 8 ||

O Brahmin, between the body and the one who lives in the body — whether the two are joined together or struck apart — which of them is really the one caught in samsara, the one who alone reaps the good and bad fruit?

हे ब्राह्मण, शरीर और शरीर में रहने वाला जीव — चाहे दोनों जुड़े हों या अलग हो जाएँ — इन दोनों में से असल में संसार में फँसा हुआ कौन है, जो अकेला ही अच्छे-बुरे फल भोगता है?

93.115.9

लवणस्य तथा दत्त्वा तामापदमनुत्तमाम् । किं गतश्चञ्चलारम्भः कश्चासावैन्द्रजालिकः ॥ ९ ॥

lavaṇasya tathā dattvā tāmāpadamanuttamām | kiṃ gataścañcalārambhaḥ kaścāsāvaindrajālikaḥ || 9 ||

Having given Lavana that unequalled calamity, where did that restless beginning go, and who indeed was that magician?

लवण को वह बेमिसाल मुसीबत देकर, वह चंचल शुरुआत आखिर कहाँ चली गई, और वह जादूगर कौन था?

103.115.10

काष्ठकुड्योपमो देहो न किंचन इहानघ । स्वप्नालोक इवानेन चेतसा परिकल्प्यते ॥ १० ॥

kāṣṭhakuḍyopamo deho na kiṃcana ihānagha | svapnāloka ivānena cetasā parikalpyate || 10 ||

O sinless one, this body is like wood or a wall, it is nothing at all here; it is this mind that shapes it, like a scene in a dream.

हे निष्पाप, यह शरीर लकड़ी या दीवार जैसा है, यह यहाँ कुछ भी नहीं है; इसी मन ने इसे सपने के दृश्य की तरह गढ़ लिया है।

113.115.11

चेतस्तु जीवतां यातं चिच्छक्तिपरिभूषितम् । विद्यात्संसारसंरम्भं कपिपोतकचञ्चलम् ॥ ११ ॥

cetastu jīvatāṃ yātaṃ cicchaktiparibhūṣitam | vidyātsaṃsārasaṃrambhaṃ kapipotakacañcalam || 11 ||

But know that the mind, adorned with the power of consciousness, has become the living self; it is the very stir of samsara, restless like a young monkey.

पर यह जान लीजिए कि चेतना की शक्ति से सजा हुआ मन ही जीव बन गया है; यही संसार की हलचल की जड़ है, और यह एक बंदर के बच्चे जैसा चंचल है।

123.115.12

देही हि कर्मभाग्यो हि नानाकारशरीरधृक् । अहंकारमनोजीवनामभिः परिकल्प्यते ॥ १२ ॥

dehī hi karmabhāgyo hi nānākāraśarīradhṛk | ahaṃkāramanojīvanāmabhiḥ parikalpyate || 12 ||

The embodied self, bound to the fortune of its own actions, takes on bodies of many different forms; it is shaped under the names ego, mind, and living self.

जीव, जो अपने कर्मों की किस्मत से बंधा है, कई तरह के शरीर धारण करता है; इसे अहंकार, मन और जीव जैसे नामों से गढ़ा जाता है।

133.115.13

तस्येमान्यप्रबुद्धस्य न प्रबुद्धस्य राघव । सुखदुःखान्यनन्तानि शरीरस्य न कानिचित् ॥ १३ ॥

tasyemānyaprabuddhasya na prabuddhasya rāghava | sukhaduḥkhānyanantāni śarīrasya na kānicit || 13 ||

O Raghava, these endless pleasures and pains belong to it only as long as it is unawakened, not once it is awakened; and none of them at all belong to the body.

हे राघव, ये असंख्य सुख-दुःख इस जीव के तब तक ही हैं जब तक यह जागा नहीं है, जागने के बाद नहीं रहते; और इनमें से कोई भी शरीर के नहीं हैं।

143.115.14

अप्रबुद्धं मनो नानासंज्ञाकल्पितकल्पनम् । वृत्तीरनुपतच्चित्रा विचित्राकृतितां गतम् ॥ १४ ॥

aprabuddhaṃ mano nānāsaṃjñākalpitakalpanam | vṛttīranupataccitrā vicitrākṛtitāṃ gatam || 14 ||

The unawakened mind is made of imaginings shaped by many different names; running after its varied movements, it takes on strange and many-sided forms.

बिना जागा हुआ मन कई तरह के नामों से गढ़ी हुई कल्पनाओं से बना है; अपनी अलग-अलग वृत्तियों के पीछे भागते हुए यह तरह-तरह के अजीब रूप धारण कर लेता है।

153.115.15

अप्रबुद्धं मनो यावन्निद्रितं तावदेव हि । संभ्रमं पश्यति स्वप्ने न प्रबुद्धं कदाचन ॥ १५ ॥

aprabuddhaṃ mano yāvannidritaṃ tāvadeva hi | saṃbhraṃ paśyati svapne na prabuddhaṃ kadācana || 15 ||

As long as the mind is unawakened, that is, asleep, it sees confusion in a dream; once it is awakened it never sees this at all.

जब तक मन जागा नहीं है यानी सोया हुआ है, तभी तक यह सपने में उलझन देखता है; जागने के बाद यह कभी ऐसा नहीं देखता।

163.115.16

अज्ञाननिद्राक्षुभितो जीवो यावन्न बोधितः । तावत्पश्यति दुर्भेदं संसारारम्भविभ्रमम् ॥ १६ ॥

ajñānanidrākṣubhito jīvo yāvanna bodhitaḥ | tāvatpaśyati durbhedaṃ saṃsārārambhavibhramam || 16 ||

As long as the living self, disturbed by the sleep of ignorance, is not awakened, it keeps seeing this hard-to-break illusion that is the start of samsara.

जब तक अज्ञान की नींद से बेचैन जीव जगाया नहीं जाता, तब तक यह संसार की शुरुआत वाला वह मुश्किल से टूटने वाला भ्रम देखता रहता है।

173.115.17

संप्रबुद्धस्य मनसस्तमः सर्वं विलीयते । कमलस्य यथा हार्दं दिनालोकविकासिनः ॥ १७ ॥

saṃprabuddhasya manasastamaḥ sarvaṃ vilīyate | kamalasya yathā hārdaṃ dinālokavikāsinaḥ || 17 ||

When the mind is fully awakened, all its darkness melts away, just as the inner darkness of a lotus melts away when it opens in the light of day.

जब मन पूरी तरह जाग जाता है तो इसका सारा अंधेरा मिट जाता है, ठीक वैसे ही जैसे दिन की रोशनी में खिलते कमल का भीतरी अंधेरा मिट जाता है।

183.115.18

चित्ताविद्यामनोजीववासनेति कृतात्मभिः । कर्मात्मेति च यः प्रोक्तः स देही दुःखकोविदः ॥ १८ ॥

cittāvidyāmanojīvavāsaneti kṛtātmabhiḥ | karmātmeti ca yaḥ proktaḥ sa dehī duḥkhakovidaḥ || 18 ||

The one whom those who have mastered themselves call by the names citta, ignorance, mind, living self, desire, and also the self of action — that same one is the embodied self who knows suffering well.

जिसे अपने ऊपर काबू पाए हुए ज्ञानी लोग चित्त, अविद्या, मन, जीव, वासना और कर्म-रूपी आत्मा जैसे नामों से बुलाते हैं, वही जीव है जो दुःख को अच्छी तरह जानता है।

193.115.19

जडो देहो न दुःखार्हो दुःखी देह्यविचारतः । अविचारो घनाज्ञानादज्ञानं दुःखकारणम् ॥ १९ ॥

jaḍo deho na duḥkhārhaḥ duḥkhī dehyavicārataḥ | avicāro ghanājñānādajñānaṃ duḥkhakāraṇam || 19 ||

The inert body does not deserve suffering; it is the embodied self that suffers, from a lack of reflection. This lack of reflection comes from dense ignorance, and ignorance is the cause of suffering.

जड़ शरीर दुःख के लायक नहीं है; जीव बिना सोचे-समझे दुःख भोगता है। यह बिना सोचना गहरे अज्ञान से आता है, और अज्ञान ही दुःख का कारण है।

203.115.20

शुभाशुभानां धर्माणां जीवो विषयतां गतः । अविवेकैकदोषेण कोशेनेव हि कीटकः ॥ २० ॥

śubhāśubhānāṃ dharmāṇāṃ jīvo viṣayatāṃ gataḥ | avivekaikadoṣeṇa kośenaiva hi kīṭakaḥ || 20 ||

The living self becomes subject to good and bad qualities through the one single fault of lacking judgment, just as a worm is trapped by its own cocoon.

जीव बिना समझ की एक ही कमी की वजह से अच्छे-बुरे गुणों का विषय बन जाता है, ठीक वैसे ही जैसे कीड़ा अपने ही बनाए कोश में फँस जाता है।

213.115.21

अविवेकामयोन्नद्धं मनो विविधवृत्तिमत् । नानाकारविहारेण परिभ्रमति चक्रवत् ॥ २१ ॥

avivekāmayonnaddhaṃ mano vividhavṛttimat | nānākāravihāreṇa paribhramati cakravat || 21 ||

The mind, bound up by the sickness of lacking judgment and full of many kinds of activity, wanders about playing in many forms, like a turning wheel.

बिना समझ की बीमारी से जकड़ा हुआ मन, जिसमें तरह-तरह की वृत्तियाँ हैं, अनेक रूपों में खेलते हुए घूमता रहता है, जैसे कोई घूमता हुआ पहिया।

223.115.22

उदेति रौति हन्त्यत्ति याति वल्गति निन्दतिमन एव शरीरेऽस्मिन्न शरीरं कदाचन ॥ २२ ॥

udeti rauti hantyatti yāti valgati nindatimana eva śarīre'sminna śarīraṃ kadācana || 22 ||

Rising, crying out, killing, eating, going, leaping, blaming — it is the mind alone that does this within this body; the body itself never does so at all.

उठना, चिल्लाना, मारना, खाना, जाना, उछलना, निंदा करना — यह सब मन ही करता है, इस शरीर के भीतर शरीर कभी कुछ नहीं करता।

233.115.23

यथा गृहपतिर्गेहे विविधं हि विचेष्टते । न गृहं तु जडं राम तथा देहे हि जीवकः ॥ २३ ॥

yathā gṛhapatirgehe vividhaṃ hi viceṣṭate | na gṛhaṃ tu jaḍaṃ rāma tathā dehe hi jīvakaḥ || 23 ||

Just as the master of a house acts in various ways inside the house while the house itself, being inert, does nothing, so too, O Rama, the living self acts within the body.

जैसे घर का मालिक घर में तरह-तरह के काम करता है, और जड़ घर खुद कुछ नहीं करता, वैसे ही, हे राम, जीव शरीर के भीतर काम करता है।

243.115.24

सर्वेषु सुखदुःखेषु सर्वासु कलनासु च । मनः कर्तृ मनो भोक्तृ मानसं विद्धि मानवम् ॥ २४ ॥

sarveṣu sukhaduḥkheṣu sarvāsu kalanāsu ca | manaḥ kartṛ mano bhoktṛ mānasaṃ viddhi mānavam || 24 ||

In all pleasures and pains, and in all that is perceived, the mind is the doer, the mind is the one who enjoys; know that a human being is nothing but the mind.

सभी सुख-दुःखों में और जो कुछ भी अनुभव होता है उन सबमें, मन ही करने वाला है, मन ही भोगने वाला है; जान लीजिए कि इंसान असल में मन ही है।

253.115.25

अत्र ते श्रृणु वक्ष्यामि वृत्तान्तमिममुत्तमम् । लवणोऽसौ यथा यातश्चण्डालत्वं मनोभ्रमात् ॥ २५ ॥

atra te śṛṇu vakṣyāmi vṛttāntamimamuttamam | lavaṇo'sau yathā yātaścaṇḍālatvaṃ manobhramāt || 25 ||

Listen, I will tell you this fine story now, how that Lavana came to be an outcaste because his mind got confused.

सुनो, मैं तुम्हें यह बढ़िया कहानी सुनाता हूँ, कि कैसे वह लवण अपने मन के भ्रम की वजह से चांडाल बन गया।

263.115.26

मनः कर्मफलं भुङ्कते शुभं वाऽशुभमेव वा । यथैतद्बुद्ध्यसे नूनं तथाकर्णय राघव ॥ २६ ॥

manaḥ karmaphalaṃ bhuṅkte śubhaṃ vā'śubhameva vā | yathaitadbuddhyase nūnaṃ tathākarṇaya rāghava || 26 ||

The mind alone enjoys the fruit of action, whether good or bad. So that you understand this clearly, listen now, Raghava.

मन ही कर्म का फल भोगता है, चाहे वह अच्छा हो या बुरा। तुम्हें यह बात साफ समझ में आ जाए, इसलिए अब सुनो, राघव।

273.115.27

हरिश्चन्द्रकुलोत्थेन लवणेन पुरानघ । एकं तेनोपविष्टेन चिन्तितं मनसा चिरम् ॥ २७ ॥

hariścandrakulotthena lavaṇena purānagha | ekaṃ tenopaviṣṭena cintitaṃ manasā ciram || 27 ||

O sinless one, once King Lavana, who was born in the family of Harishchandra, sat down and thought about one thing in his mind for a long time.

हे निष्पाप, एक बार हरिश्चंद्र के कुल में जन्मे राजा लवण बैठे और बहुत देर तक अपने मन में एक बात सोचते रहे।

283.115.28

पितामहो मे सुमहान्राजसूयस्य याजकः । अहं तस्य कुले जातस्तं यजे मनसा मखम् ॥ २८ ॥

pitāmaho me sumahānrājasūyasya yājakaḥ | ahaṃ tasya kule jātastam yaje manasā makham || 28 ||

My grandfather was a very great man, he performed the Rajasuya sacrifice. I was born in his family, so let me perform that sacrifice in my mind.

मेरे दादा बहुत महान थे, उन्होंने राजसूय यज्ञ किया था। मैं उनके कुल में जन्मा हूँ, तो मैं भी अपने मन में वह यज्ञ करूँ।

293.115.29

इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा संभारमादृतः । राजसूयस्य दीक्षायां प्रविवेश महीपतिः ॥ २९ ॥

iti saṃcintya manasā kṛtvā saṃbhāramādṛtaḥ | rājasūyasya dīkṣāyāṃ praviveśa mahīpatiḥ || 29 ||

Thinking this in his mind, the king respectfully gathered all the materials and entered the initiation for the Rajasuya sacrifice.

यह सोचकर राजा ने मन ही मन आदरपूर्वक सारी सामग्री जुटाई और राजसूय यज्ञ की दीक्षा में प्रवेश किया।

303.115.30

ऋत्विजश्चाह्वयामास पूजयामास सन्मुनीन् । देवानामन्त्रयामास ज्वालयामास पावकम् ॥ ३० ॥

ṛtvijaścāhvayāmāsa pūjayāmāsa sanmunīn | devānāmantrayāmāsa jvālayāmāsa pāvakam || 30 ||

He called the priests, worshipped the good sages, invited the gods, and lit the sacred fire.

उसने पुरोहितों को बुलाया, सज्जन मुनियों की पूजा की, देवताओं को आमंत्रित किया और अग्नि जलाई।

313.115.31

यथेच्छं यजमानस्य मनसोपवनान्तरे । ययौ संवत्सरः साग्रो देवर्षिद्विजपूजया ॥ ३१ ॥

yathecchaṃ yajamānasya manasopavanāntare | yayau saṃvatsaraḥ sāgro devaṛṣidvijapūjayā || 31 ||

As the sacrificer wished, within his mind, there in the garden, a full year passed, filled with the worship of gods, sages, and brahmins.

यजमान की इच्छा के अनुसार, उसके मन में ही, उसी बाग में, देवताओं, ऋषियों और ब्राह्मणों की पूजा करते हुए पूरा एक साल बीत गया।

323.115.32

भूतेभ्यो द्विजपूर्वेभ्यो दत्त्वा सर्वस्वदक्षिणाम् । विबुध्यत दिनस्यान्ते स्व एवोपवने नृपः ॥ ३२ ॥

bhūtebhyo dvijapūrvebhyo dattvā sarvasvadakṣiṇām | vibudhyata dinasyānte sva evopavane nṛpaḥ || 32 ||

After giving away all his wealth as gifts to beings, brahmins first among them, the king woke up at the end of the day right there in his own garden.

सब प्राणियों को, विशेष रूप से ब्राह्मणों को, अपना सारा धन दान में देकर, दिन के अंत में राजा अपने ही बाग में जागा।

333.115.33

एवं स लवणो राजा राजसूयमवाप्तवान् । मनसैव हि तुष्टेन युक्तं तस्य फलेन च ॥ ३३ ॥

evaṃ sa lavaṇo rājā rājasūyamavāptavān | manasaiva hi tuṣṭena yuktaṃ tasya phalena ca || 33 ||

In this way King Lavana obtained the Rajasuya sacrifice through his mind alone, content, and joined with its fruit.

इस तरह राजा लवण ने केवल अपने मन से राजसूय यज्ञ पूरा किया, वह संतुष्ट हुआ और उसे उसका फल भी मिला।

343.115.34

अतश्चित्तं नरं विद्धि भोक्तारं सुखदुःखयोः । तन्मनः पावनोपाये सत्ये योजय राघव ॥ ३४ ॥

ataścittaṃ naraṃ viddhi bhoktāraṃ sukhaduḥkhayoḥ | tanmanaḥ pāvanopāye satye yojaya rāghava || 34 ||

So know that the mind alone is the man who enjoys pleasure and pain. Fix that mind on truth, Raghava, for that is the way to make it pure.

इसलिए जानो कि मन ही वह पुरुष है जो सुख और दुःख भोगता है। हे राघव, उस मन को सत्य में लगाओ, यही उसे शुद्ध करने का उपाय है।

353.115.35

पूर्णे देशे सुसंपूर्णः पुमान्नष्टे विनश्यति । देहोऽहमिति येषां तु निश्चयस्तैरलं बुधाः ॥ ३५ ॥

pūrṇe deśe susaṃpūrṇaḥ pumānnāṣṭe vinaśyati | deho'hamiti yeṣāṃ tu niścayastairalaṃ budhāḥ || 35 ||

When the place is whole, the man is fully whole; when it is destroyed, he too is destroyed. Wise ones, enough of those who are certain that I am this body.

जब जगह पूरी होती है तो मनुष्य भी पूरा रहता है, जब वह जगह नष्ट होती है तो वह भी नष्ट हो जाता है। हे बुद्धिमानो, उन लोगों को छोड़ो जो यह मान बैठे हैं कि मैं यह शरीर हूँ।

363.115.36

उच्चैर्विवेकवति चेतसि संप्रबुद्धे दुःखान्यलं विगलितानि विविक्तबुद्धेः । भास्वत्करप्रकटिते ननु पद्मखण्डे संकोचजाड्यतिमिराणि चिरं क्षतानि ॥ ३६ ॥

uccaivivekavati cetasi saṃprabuddhe duḥkhānyalaṃ vigalitāni viviktabuddheḥ | bhāsvatkaraprakaṭite nanu padmakhaṇḍe saṃkocajāḍyatimirāṇi ciraṃ kṣatāni || 36 ||

When the mind becomes greatly discerning and fully awake, the sorrows of the one whose understanding has become clear are completely dissolved. It is just like a cluster of lotuses opened by the rays of the sun, where the long darkness of shrinking and dullness is destroyed at once.

जब मन बहुत विवेकवान होकर पूरी तरह जाग जाता है, तो जिसकी बुद्धि निर्मल हो चुकी है, उसके दुःख पूरी तरह मिट जाते हैं। ठीक वैसे ही जैसे सूरज की किरणों से खिले हुए कमलों के समूह में सिकुड़न और जड़ता का पुराना अंधेरा एक ही बार में मिट जाता है।