योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Nirvāṇa II, Chapter 37निर्वाण प्रकरण · सर्ग ३७

Book 7 of the Yoga Vasishtha, chapter 37 — 82 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, निर्वाण प्रकरण, अध्याय 37 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

17.37.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । इच्छाविषविकारस्य वियोगं योगनामकम् । शान्तये श्रृणु भूयोऽपि पूर्वमुक्तमपि स्फुटम् ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | icchāviṣavikārasya viyogaṃ yoganāmakam | śāntaye śṛṇu bhūyo'pi pūrvamuktamapi sphuṭam || 1 ||

Sri Vasistha said: The separation from the modifications of desire is called Yoga. Listen again for peace, even though it has been said before, clearly.

श्री वसिष्ठ ने कहा: इच्छा के विकारों से वियोग योग कहलाता है। शान्ति के लिए फिर से सुनो, यद्यपि यह पहले भी कहा गया है, स्पष्ट रूप से।

27.37.2

आत्मनो व्यतिरिक्तं चेद्विद्यते तदिहेच्छया । इष्यतामसति त्वेतत्स्वात्मान्यत्वं किमिष्यते ॥ २ ॥

ātmano vyatiriktaṃ cedvidyate tadihecchayā | iṣyatāmasati tvetatsvātmānyatvaṃ kimiṣyate || 2 ||

If there is anything other than the Self, it is desired here. But if it is not, what is the difference between the Self and the non-Self?

यदि आत्मा के अलावा कुछ और है, तो यहाँ उसे इच्छा की जाती है। लेकिन यदि ऐसा नहीं है, तो आत्मा और अनात्मा में क्या अन्तर है?

37.37.3

निर्भागावयवा सूक्ष्मा व्योम्नः शून्यतरैव चित् । सैवाहंजगदाकारा सती किं तत्तयेष्यते ॥ ३ ॥

nirbhāgāvayavā sūkṣmā vyomnaḥ śūnyataraiava cit | saivāhaṃjagadākārā satī kiṃ tattayeṣyate || 3 ||

The subtle, partless, and more void than space is consciousness. That itself is 'I' in the form of the world. Being that, what is to be desired?

सूक्ष्म, अविभाजित, और आकाश से भी अधिक शून्य है चेतना। वही विश्व के रूप में 'मैं' है। उसके रूप में होने पर, क्या इच्छा की जाए?

47.37.4

सा व्योमरूपा व्योमैव व्योमात्मवेद्यवेदिका । व्योमात्मजगदाभासमत्रेच्छाविषयोऽस्ति कः ॥ ४ ॥

sā vyomarūpā vyomaiva vyomātma vedya vedikā | vyomātmajagadābhāsamatrecchāviṣayo'sti kaḥ || 4 ||

That which is in the form of space, is space itself, the knower and the known of the space-self-world reflection. Here, what is the object of desire?

जो आकाश के रूप में है, वह आकाश स्वयं है, आकाश-आत्मा-विश्व के प्रतिबिम्ब का ज्ञाता और ज्ञेय। यहाँ, इच्छा का विषय क्या है?

57.37.5

ग्राह्यग्राहकसंबन्धः कुतश्चिदिति तन्न नः । विद्यतेऽसौ प्रशान्तानां येषामस्ति न वेद्मि तान् ॥ ५ ॥

grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ kutaściditi tanna na naḥ | vidyate'sau praśāntānāṃ yeṣāmasti na vedmi tān || 5 ||

The relationship between the perceiver and the perceived does not exist for us from anywhere. It does not exist for the peaceful ones. I do not know those for whom it exists.

ग्राहक और ग्राह्य का संबंध हमारे लिए कहीं से नहीं है। यह शांत लोगों के लिए नहीं है। मैं उन्हें नहीं जानता जिनके लिए यह है।

67.37.6

ग्राह्यग्राहकसंबंधः स्वनिष्ठोऽपि न लभ्यतेअसतस्तु कथं लाभः केन लब्धोऽसितः शशी ॥ ६ ॥

grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ svaniṣṭho'pi na labhyateasatastu kathaṃ lābhaḥ kena labdho'sitaḥ śaśī || 6 ||

The relationship between the perceiver and the perceived, though inherent in itself, is not attainable. How can there be attainment of the non-existent? By what means is the moon attained?

ग्राहक और ग्राह्य का संबंध, यद्यपि स्वयं में स्थित है, फिर भी प्राप्त नहीं होता। असत् का लाभ कैसे हो सकता है? किस तरह से चंद्रमा प्राप्त होता है?

77.37.7

एषैव ग्राहकादीनां सत्ता यन्नात्मनिष्ठतास्वभावावेक्षया सत्या न जाने क्व प्रयांति ते ॥ ७ ॥

eṣaiva grāhakādīnāṃ sattā yannātmaniṣṭhatāsvabhāvāvekṣayā satyā na jāne kva prayānti te || 7 ||

This very existence of the perceiver and others is that which is not established in the self. By the examination of one's own nature, the truth is not known, where do they go?

यही ग्राहक और अन्यों की सत्ता है जो आत्मा में स्थित नहीं है। अपनी प्रकृति की परीक्षा से सत्य ज्ञात नहीं होता, वे कहाँ जाते हैं?

87.37.8

एष एव स्वभावो यद्दृष्टृदृश्यक्षयोऽखिलःज्ञात्वाऽसत्या विनिर्वाणमहंतात्मनि गच्छति ॥ ८ ॥

eṣa eva svabhāvo yaddṛṣṭṛdṛśyakṣayo'khilaḥjñātvā'satyā vinirvāṇamahaṃtātmani gacchati || 8 ||

This very nature is the destruction of all perceivers and perceived. Knowing the unreal, one attains liberation in the self.

यही प्रकृति सभी ग्राहक और ग्राह्य का विनाश है। असत्य को जानकर, व्यक्ति आत्मा में मुक्ति प्राप्त करता है।

97.37.9

निर्वाणे नास्ति दृश्यादि दृश्यादौ नास्ति निर्वृतिःमिथोऽनयोरनुभवो न च्छायातपयोरिव ॥ ९ ॥

nirvāṇe nāsti dṛśyādi dṛśyādau nāsti nirvṛtiḥmitho'nayoranubhavo na cchāyātapayoriva || 9 ||

In liberation, there is no perceived, etc. In the perceived, etc., there is no satisfaction. There is no mutual experience between them, like shadow and sunlight.

मुक्ति में, ग्राह्य आदि नहीं है। ग्राह्य आदि में, संतुष्टि नहीं है। उनमें परस्पर अनुभव नहीं है, जैसे छाया और सूर्य की रोशनी।

107.37.10

उभे एते मिथोऽसत्ये असत्ये च न निर्वृतिःयतो निर्वाणमजरमदुःखमनुभूयते ॥ १० ॥

ubhe ete mitho'satye asatye ca na nirvṛtiḥyato nirvāṇamajaramaduḥkhamanubhūyate || 10 ||

Both these, mutually unreal and real, have no satisfaction. Therefore, liberation is experienced as free from old age and sorrow.

ये दोनों, परस्पर असत्य और सत्य, संतुष्टि नहीं हैं। इसलिए, मुक्ति बुढ़ापे और दुःख से मुक्त अनुभव की जाती है।

117.37.11

भ्रमभूतं च दृश्यादि नित्यं नात्र सुखप्रदम् । असच्च तद्भाव्यतां मा निर्वाणे स्थीयतामजे ॥ ॥ ११ ॥

bhramabhūtaṃ ca dṛśyādi nityaṃ nātra sukhapradam | asacca tadbhāvyatāṃ mā nirvāṇe sthīyatāmaje || 11 ||

The perceived world, which is an illusion, does not bring happiness. The unreal should not be considered real; do not dwell in the state of liberation.

दृश्य जगत, जो एक भ्रम है, सुख नहीं देता है। असत्य को सत्य नहीं मानना चाहिए; निर्वाण की अवस्था में नहीं रहें।

127.37.12

शुक्तिकारूप्यसदृशं प्रेक्षितं यन्न लभ्यते । अर्थकार्यपि तन्नास्ति किमत्रापह्नवेन च ॥ ॥ १२ ॥

śuktikārūpyasadṛśaṃ prekṣitaṃ yannna labhyate | arthakāryapi tannāsti kimatrāpahnavena ca || 12 ||

Just as a piece of shell is mistaken for silver, what is perceived is not real. Even the purpose of the action does not exist; why deny it?

जैसे शंख को चांदी समझ लिया जाता है, वैसे ही जो दिखाई देता है वह वास्तविक नहीं है। कार्य का उद्देश्य भी नहीं है; फिर इसे क्यों नकारें?

137.37.13

तत्सद्भावान्महद्दुःखमसद्भावान्महत्सुखम् । अभावः सोपपत्तिस्तु दृढतां याति भावनात् ॥ ॥ १३ ॥

tatsadbhāvānmahadduḥkhamasadbhāvānmahatsukham | abhāvaḥ sopapattistu dṛḍhatāṃ yāti bhāvanāt || 13 ||

From the existence of that, great suffering arises; from its non-existence, great happiness arises. The non-existence, being appropriate, becomes firm through contemplation.

उसके अस्तित्व से महान दुःख उत्पन्न होता है; उसके अस्तित्व न होने से महान सुख उत्पन्न होता है। अस्तित्व का अभाव, उचित होने के कारण, ध्यान से दृढ़ हो जाता है।

147.37.14

तत्किमात्मनि बन्धाय विदग्धं न मुधाधमाः । स्पष्ट एवोपचयादेर्वस्तुन्यस्तमिताऽपदे ॥ ॥ १४ ॥

tatkimātmani bandhāya vidagdhaṃ na mudhādhamaḥ | spaṣṭa evopacayādervastunyastamitā'pade || 14 ||

What then is the bondage in the self? The wise do not consider it foolish. It is clear that the accumulation of things is the cause of suffering.

फिर आत्मा में बंधन क्या है? बुद्धिमान लोग इसे मूढ़ता नहीं मानते। यह स्पष्ट है कि वस्तुओं का संचय दुःख का कारण है।

157.37.15

कार्यकारणभावादि ब्रह्मैव सकलं यदा । तदा तु ब्रह्मता ह्यस्मिन्संविन्मात्रात्मके तते ॥ ॥ १५ ॥

kāryakāraṇabhāvādi brahmaiva sakalaṃ yadā | tadā tu brahmatā hyasmin saṃvinmātrātmake tate || 15 ||

When the cause and effect relationship is understood, everything is indeed Brahman. Then, in this state of pure consciousness, Brahman is realized.

जब कारण और कार्य का संबंध समझा जाता है, तो सब कुछ ब्रह्म है। तब, इस शुद्ध चेतना की अवस्था में, ब्रह्म को प्राप्त किया जाता है।

167.37.16

मार्गयन्ति प्रबोधाय तैर्मृगैरलमस्तु नः व्योमरूपे किलैकस्मिन्सर्वात्मनि तते सति ॥ १६ ॥

mārgayanti prabodhāya tairmṛgairalamastu naḥ vyomarūpe kilaikasminsarvātmani tate sati || 16 ||

They seek awakening through those paths, may it be enough for us in the form of the sky, in that one Supreme Self.

वे उन मार्गों से जागरूकता की खोज करते हैं, हमारे लिए आकाश के रूप में पर्याप्त हो, उस एक परमात्मा में।

177.37.17

कार्यकारणताड्यानामुक्तीनामेव कः क्रमः यो हेतुः स्पन्दने वायोर्द्रवत्वे सलिलस्य च ॥ १७ ॥

kāryakāraṇatāḍhyānāmuktīnāmeva kaḥ kramaḥ yo hetuḥ spandane vāyordravatve salilasya ca || 17 ||

What is the sequence of cause and effect, meditation, and liberation? What is the cause of the movement of air and the fluidity of water?

कारण और परिणाम, ध्यान, और मुक्ति का क्रम क्या है? हवा की गति और पानी की तरलता का कारण क्या है?

187.37.18

शून्यत्वे नभसः सौम्य सर्गादित्वे चिदात्मनः कार्यकारणभावादि ब्रह्मैव सकलं यदा ॥ १८ ॥

śūnyatve nabhasaḥ saumya sargāditve cidātmanaḥ kāryakāraṇabhāvādi brahmaiva sakalaṃ yadā || 18 ||

In the emptiness of the sky, O gentle one, in the creation and so forth of the conscious self, from the state of cause and effect, everything is indeed Brahman.

आकाश की शून्यता में, हे सौम्य, चेतन आत्मा की सृष्टि और आदि में, कारण और परिणाम की अवस्था से, सब कुछ वास्तव में ब्रह्म है।

197.37.19

तदा ब्रह्मणि सर्गाणां कारणार्था विलज्जता न दुःखमस्ति न सुखं शान्तं शिवमयं जगत् ॥ १९ ॥

tadā brahmaṇi sargāṇāṃ kāraṇārthā vilajjatā na duḥkhamasti na sukhaṃ śāntaṃ śivamayaṃ jagat || 19 ||

Then, in Brahman, the purpose of creation is fulfilled, there is no sorrow, no happiness, the world is peaceful and auspicious.

तब, ब्रह्म में, सृष्टि का उद्देश्य पूर्ण होता है, दुःख नहीं है, सुख नहीं है, संसार शांत और मंगलमय है।

207.37.20

नास्ति चिन्मात्रतान्यत्वमत इच्छोदयः कुतः मृद्देहयोधसेनायां न मृन्मात्रेतरद्यथा ॥ २० ॥

nāsti cinmātratānyatvamata icchodayaḥ kutaḥ mṛddehayodhasenāyāṃ na mṛnmātretaradyathā || 20 ||

There is no difference in pure consciousness, then where does the desire arise? In the army of earthen bodies, there is no difference like in earthen pots.

पूर्ण चेतना में कोई अंतर नहीं है, तो इच्छा कहाँ से उत्पन्न होती है? मिट्टी के शरीरों की सेना में, मिट्टी के बर्तनों की तरह कोई अंतर नहीं है।

217.37.21

न सज्जगदहंतादौ दृश्ये ब्रह्मेतरत्तथा । श्रीराम उवाच । एवं चेत्तदुदेत्विच्छा मा वोदेतु मुनीश्वर ॥ २१ ॥

na sajjagadahaṃtādau dṛśye brahmetarattathā | śrīrāma uvāca | evaṃ cet tadudetvicchā mā vodetu munīśvara || 21 ||

Do not be attached to the world, the ego, and other things that are seen as different from Brahman. Shri Rama said: If this desire arises, O great sage, let it not arise.

दुनिया, अहंकार, और ब्रह्म से भिन्न दिखने वाली चीजों से आसक्त न हों। श्री राम ने कहा: यदि यह इच्छा उत्पन्न होती है, हे महामुनि, तो उसे उत्पन्न न होने दें।

227.37.22

सा तु ब्रह्मैव कोऽर्थः स्यादस्या विधिनिषेधने । श्रीवसिष्ठ उवाच । ज्ञातायां संप्रबुद्धायामिच्छा ब्रह्मैव नेतरत् ॥ २२ ॥

sā tu brahmaiva ko'rthaḥ syādasyā vidhinishedhane | śrīvasiṣṭha uvāca | jñātāyāṃ saṃprabuddhāyāmicchā brahmaiva netarat || 22 ||

What is the purpose of this? It is only Brahman. Shri Vasistha said: When knowledge is awakened, desire is only Brahman, nothing else.

इसका क्या अर्थ है? यह केवल ब्रह्म है। श्री वसिष्ठ ने कहा: जब ज्ञान जाग्रत होता है, तो इच्छा केवल ब्रह्म है, कुछ और नहीं।

237.37.23

यथा संबुद्धवान्राम तत्सत्यं किं त्विदं श्रृणु । यदा यदा ज्ञतोदेति शाम्यतीच्छा तदा तदा ॥ २३ ॥

yathā saṃbuddhavānrāma tatsatyaṃ kiṃ tvidaṃ śrṛṇu | yadā yadā jñatodeti śāmyatīcchā tadā tadā || 23 ||

O Rama, who is awakened, listen to this truth. Whenever knowledge arises, desire is pacified at that very moment.

हे राम, जो जाग्रत है, इस सत्य को सुनो। जब-जब ज्ञान उत्पन्न होता है, इच्छा उसी समय शांत हो जाती है।

247.37.24

वस्तुस्वभावादुदयत्यादित्ये यामिनी यथा । शाम्यत्येव न तूदेति ज्ञप्ताविच्छादि तत्तथा ॥ २४ ॥

vastusvabhāvādudayatyaāditye yāminī yathā | śāmyatyeva na tūdeti jñaptāvicchādi tattathā || 24 ||

Just as the night arises from the nature of the sun and then subsides, similarly, desire subsides and does not arise when knowledge is attained.

जैसे सूर्य के स्वभाव से रात उत्पन्न होती है और फिर शांत हो जाती है, उसी प्रकार, जब ज्ञान प्राप्त होता है, तो इच्छा शांत हो जाती है और उत्पन्न नहीं होती।

257.37.25

यथा यथोदयो ज्ञप्तेर्द्वैतशान्तिस्तथा तथा । वासनाविलयश्चैव कथमिच्छोदयो भवेत् ॥ २५ ॥

yathā yathodayo jñapterdvaityaśāntistathā tathā | vāsanāvilayaścaiva kathamicchodayo bhavet || 25 ||

Just as the arising of knowledge leads to the pacification of duality, similarly, the dissolution of impressions occurs. How can desire arise then?

जैसे-जैसे ज्ञान का उदय होता है, द्वैत की शांति होती है, उसी प्रकार वासनाओं का विलय होता है। फिर इच्छा कैसे उत्पन्न हो सकती है?

267.37.26

तस्या विद्योपशान्तेयं निर्मला मुक्ततोदिता । अशेषदृश्यवैरस्याद्यस्येच्छोदेति न क्वचित् ॥ २६ ॥

tasyā vidyopaśānteyaṃ nirmalā muktatoditā | aśeṣadṛśyavairasyādyasyecchōdeti na kvacit || 26 ||

This knowledge is peaceful, pure, and liberated. Due to the complete absence of enmity towards all visible things, no desire arises anywhere.

यह ज्ञान शांत, निर्मल और मुक्त है। सभी दृश्य वस्तुओं के प्रति वैर के अभाव से कोई इच्छा कहीं नहीं उत्पन्न होती।

277.37.27

विरक्ततास्य नो दृश्ये नोदेत्यत्रास्य रक्तता । केवलं द्रष्टृदृश्यश्रीः स्वदते न स्वभावतः ॥ २७ ॥

viraktatāsya no dṛśye nōdetyatrāsya raktatā | kevalaṃ draṣṭṛdṛśyaśrīḥ svadate na svabhāvataḥ || 27 ||

Detachment does not arise from the visible world, nor does attachment arise from it. The glory of the seer and the seen is experienced, not by nature.

विरक्तता दृश्य जगत से नहीं उत्पन्न होती, न ही रक्तता उससे उत्पन्न होती है। द्रष्टा और दृश्य की श्री का अनुभव होता है, परंतु स्वभाव से नहीं।

287.37.28

काकतालीययोगेन परप्रेरणयानया । यदि किंचित्कदाचिच्च सम्यगिच्छति वा न वा ॥ २८ ॥

kākatālīyayogena paraprēraṇayānayā | yadi kiñcitkadācicca samyagicchati vā na vā || 28 ||

By the union of the crow and the palm tree, by the inspiration of another, if anything ever happens correctly or not,

काकतालीय योग से, दूसरे की प्रेरणा से, यदि कभी कुछ भी ठीक होता है या नहीं,

297.37.29

तदस्य सेच्छा नेच्छा वा ब्रह्मैवात्र न संशयः । इच्छा न जायते ज्ञस्यावश्यमेवानु वा नवा ॥ २९ ॥

tadasya secchā necchā vā brahmaivātra na saṃśayaḥ | icchā na jāyate jñasyāvaśyamevānu vā navā || 29 ||

That desire or non-desire is indeed Brahman here, there is no doubt. Desire does not arise in the knower, whether it is inevitable or not.

वह इच्छा या अनिच्छा यहाँ ब्रह्म ही है, इसमें कोई संशय नहीं। इच्छा ज्ञानी में नहीं उत्पन्न होती, चाहे यह अनिवार्य हो या नहीं।

307.37.30

ज्ञता चेदुदिता जन्तोस्तदिच्छास्योपशाम्यति । नैतयोः स्थितिरेकत्र प्रकाशतमसोरिव ॥ ३० ॥

jñatā ceduditā jantostadicchāsyopaśāmyati | naityoḥ sthitirekatra prakāśatamasoriva || 30 ||

If knowledge arises in the individual, then the desire subsides. There is no coexistence of these two, like light and darkness.

यदि ज्ञान जीव में उत्पन्न होता है, तो इच्छा शांत हो जाती है। इन दोनों का एक साथ अस्तित्व नहीं है, जैसे प्रकाश और अंधकार।

317.37.31

प्रतिषेधविधीनां तु तज्ज्ञो न विषयः क्वचित्। शान्तसर्वैषणेच्छस्य कोऽस्य किं वक्ति किंकृते ॥ ३१ ॥

pratiṣedhavidhīnāṃ tu tajjño na viṣayaḥ kvacit| śāntasarvaiṣaṇecchasya ko'sya kiṃ vakti kiṃkṛte || 31 ||

The one who knows the prohibitions and injunctions is not affected by them| For the one whose desires are completely pacified, who can say what to whom and for what purpose?

जो निषेधों और विधियों को जानता है, वह उनसे प्रभावित नहीं होता| जिसकी सभी इच्छाएँ शान्त हो गई हैं, उससे कौन किससे क्या कहता है और किसलिए?

327.37.32

एतदेव ज्ञताचिह्नं यदिच्छास्वतितानवम्। ह्लादनं सर्वलोकानामथानुभव एव वा ॥ ३२ ॥

etadeva jñatācihnaṃ yadicchāsvatitānavam| hlādanaṃ sarvalokānāmathānubhava eva vā || 32 ||

This very knowledge is the sign of the knower| The eternal nature of desire, the delight of all worlds, or simply the experience itself.

यही ज्ञान ज्ञाता का चिह्न है| इच्छा की नित्य प्रकृति, सभी लोकों का आनंद, या बस अनुभव ही।

337.37.33

दृश्यं विरसतां यातं यदा न स्वदते क्वचित्। तदा नेच्छा प्रसरति तदैव च विमुक्तता ॥ ३३ ॥

dṛśyaṃ virasatāṃ yātaṃ yadā na svadate kvacit| tadā necchā prasarati tadaiva ca vimuktatā || 33 ||

When the perceived world becomes tasteless, when it does not delight anywhere| Then desire does not spread, and that is the moment of liberation.

जब दृश्य जगत निरास हो जाता है, जब वह कहीं भी स्वादिष्ट नहीं होता| तब इच्छा नहीं फैलती, और वही मुक्ति का क्षण है।

347.37.34

बोधादनैक्यमद्वैतं यः शान्तमवतिष्ठते। इच्छानिच्छादयः सर्वे भावास्तस्य शिवात्मकाः ॥ ३४ ॥

bodhādanaikyamadvaitaṃ yaḥ śāntamavatiṣṭhate| icchānicchādayaḥ sarve bhāvāstasya śivātmakāḥ || 34 ||

One who abides in the peaceful non-duality of knowledge| All their desires and non-desires are of the nature of Shiva.

जो ज्ञान की शांत अद्वैतता में स्थित है| उसकी सभी इच्छाएँ और अनिच्छाएँ शिव की प्रकृति की हैं।

357.37.35

बोधादस्तमितद्वैतमद्वैतैक्यविवर्जितम्। यः स्वच्छो विगतव्यग्रः शान्त आत्मन्यवस्थितः ॥ ३५ ॥

bodhādastamitadvaitamadvaitaikyavivarjitam| yaḥ svaccho vigatavyagraḥ śānta ātmanyavasthitaḥ || 35 ||

One who is pure, free from anxiety, peaceful, and established in the self| Beyond the duality and non-duality of knowledge.

जो शुद्ध है, चिंतामुक्त है, शांत है, और आत्मा में स्थित है| ज्ञान की द्वैत और अद्वैत से परे।

367.37.36

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ ३६ ॥

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ || 36 ||

Neither by action nor by inaction does one achieve anything in this world. Nor does one depend on any object for any purpose.

न कर्म से न अकर्म से कोई भी प्राप्त होता है, न ही किसी भी वस्तु पर किसी भी उद्देश्य के लिए निर्भर होता है।

377.37.37

नानिच्छया नेच्छयाथ न सता नासता सदा । नैवात्मना न चान्येन नैतैर्मरणजीवितैः ॥ ३७ ॥

nānicchayā necchayātha na satā nāsatā sadā | naivātmanā na cānyena naitairmaraṇajīvitaiḥ || 37 ||

Neither by desire nor by lack of desire, neither by existence nor by non-existence, neither by the self nor by others, nor by life and death.

न इच्छा से न अनिच्छा से, न अस्तित्व से न अनस्तित्व से, न आत्मा से न दूसरों से, न मृत्यु और जीवन से।

387.37.38

इच्छा च तस्य नोदेति निर्वाणस्य प्रबोधिनः । यदि चोदेति तस्येच्छा ब्रह्म शाश्वतमेव सा ॥ ३८ ॥

icchā ca tasya nōdēti nirvāṇasya prabōdhināḥ | yadi codēti tasyecchā brahma śāśvatamēva sā || 38 ||

Desire does not arise in the one who is awakened to liberation. If desire arises, that desire itself is the eternal Brahman.

इच्छा उसमें उत्पन्न नहीं होती जो मुक्ति के लिए जाग्रत है। यदि इच्छा उत्पन्न होती है, तो वह इच्छा स्वयं सनातन ब्रह्म है।

397.37.39

न दुःखमस्ति न सुखं शान्तं शिवमजं जगत् । इति योऽन्तः शिलेवास्ते तं प्रबुद्धं विदुर्बुधाः ॥ ३९ ॥

na duḥkhamasti na sukhaṃ śāntaṃ śivamajaṃ jagat | iti yō'ntaḥ śilēvāstē taṃ prabuddhaṃ vidurbudhāḥ || 39 ||

There is neither sorrow nor happiness, the world is peaceful, auspicious, and unborn. One who dwells in this understanding is considered awakened by the wise.

न दुःख है न सुख, संतुलित, शुभ, अजन्मा जगत् है। जो इस ज्ञान में रहता है, उसे बुद्धिमान लोग जाग्रत मानते हैं।

407.37.40

दुःखं सुखं भावनया कुर्वन्विषमिवामृतम् । इति निश्चित्य धीरात्मा प्रबुद्ध इति कथ्यते ॥ ४० ॥

duḥkhaṃ sukhaṃ bhāvanayā kurvanviviṣamivāmṛtam | iti niścitya dhīrātmā prabuddha iti kathyatē || 40 ||

Considering sorrow and happiness as equal, like nectar, one who is steadfast in this resolve is called awakened.

दुःख और सुख को भावना से समान मानकर, जैसे अमृत, जो इस निश्चय में दृढ़ है, उसे जाग्रत कहा जाता है।

417.37.41

तत्स्थितं व्योमनि व्योम शान्ते शान्तं शिवे शिवम् । शून्ये शून्यं सति च सद्यद्ब्रह्मणि जगत्स्थितम् ॥ ४१ ॥

tatsthitaṃ vyomani vyoma śānte śāntaṃ śive śivam | śūnye śūnyaṃ sati ca sadyadbrahmaṇi jagatsthitam || 41 ||

That which is situated in the sky is the sky, in the peaceful is the peaceful, in the auspicious is the auspicious, in the void is the void, in the truth is the truth, in the immediate Brahman is the world situated.

जो आकाश में स्थित है वह आकाश है, शान्त में शान्त है, शिव में शिव है, शून्य में शून्य है, सत्य में सत्य है, तत्काल ब्रह्म में जगत् स्थित है।

427.37.42

असंवेदनसंवित्खे ततेऽविश्वमिति स्थिते । सौम्ये समसमे शान्ते शिवेऽहंताभ्रमः क्षयी ॥ ४२ ॥

asaṃvedanasamvitkhe tate'viśvamiti sthite | saumye samasame śānte śive'haṃtābhraṃmaḥ kṣayī || 42 ||

In the space of non-perception and perception, that which is established as non-world, in the gentle, equal, peaceful, auspicious, the delusion of 'I' perishes.

असंवेदन और संवेदन के आकाश में, जो अविश्व के रूप में स्थापित है, सौम्य, समान, शान्त, शिव में, 'मैं' का भ्रम नष्ट हो जाता है।

447.37.44

परचिन्तापुरोमध्ये गतविघ्नं गमागमौ । यथान्तस्तव शून्यत्वात्तथैवास्मिञ्जगद्भ्रमे ॥ ४४ ॥

paracintāpuromadhye gatavighnaṃ gamāgamau | yathāntastava śūnyatvāttathaivāsmiñjagadbhraṃme || 44 ||

In the midst of thoughts of others, obstacles are removed, coming and going. Just as within you there is emptiness, so too in this worldly illusion.

दूसरों के विचारों के बीच में, बाधाएँ दूर हो जाती हैं, आने-जाने. जैसे आपके भीतर शून्यता है, वैसे ही इस संसारिक भ्रम में।

467.37.46

स्वप्ननिर्माणपुरवद्वालवेतालतालवत् । यदिदं दृश्यते तत्र किं किलासत्यतेतरत् ॥ ४६ ॥

svapnanirmāṇapuravadvālaveālātālavat | yadidaṃ dṛśyate tatra kiṃ kilāsatyaṃtetarat || 46 ||

Like the creation of a dream city, like the sound of a lute or a drum, whatever is seen here, what is there that is not unreal?

जैसे स्वप्न की नगरी का निर्माण, जैसे वीणा या ढोल की ध्वनि, जो कुछ भी यहाँ दिखाई देता है, वहाँ क्या है जो असत्य नहीं है?

477.37.47

असत्यमेवाहमिति भासते सत्यमेव च । भ्रान्तिभाजं विनैवेयं भ्रान्तिः स्फुरति सा सती ॥ ४७ ॥

asatyamevāhamiti bhāsate satyameva ca | bhrāntibhājaṃ vinaiveyaṃ bhrāntiḥ sphurati sā satī || 47 ||

The unreal appears as 'I', and the real also shines. Without the deluded one, this delusion itself shines as real.

असत्य ही 'मैं' के रूप में प्रकट होता है, और सत्य भी चमकता है। भ्रांत के बिना, यह भ्रांति स्वयं सत्य के रूप में चमकती है।

487.37.48

न सन्नासन्न सदसत्किमपीदमतीन्द्रियम् । अवाच्यं जगदित्येव भात्यवक्षुभितं खवत् ॥ ४८ ॥

na sannāsanna sadasatkimapīdamatīndriyam | avācyaṃ jagadityeva bhātyavakṣubhitaṃ khavat || 48 ||

This is neither real nor unreal, neither existent nor non-existent, beyond the senses, indescribable, and the world appears as if in a state of confusion.

यह न तो सत्य है न असत्य, न ही अस्तित्व में है न अनस्तित्व में, इंद्रियों से परे है, अवर्णनीय है, और संसार ऐसे प्रतीत होता है जैसे भ्रमित हो।

497.37.49

इहेच्छानिच्छते ज्ञस्य शाम्यतां यदलं समे । तथापि श्रेयसे मन्ये नन्वनिच्छोदयं स्फुटम् ॥ ४९ ॥

ihecchānicchatē jñasya śāmyatāṃ yadalaṃ samē | tathāpi śrēyasē manyē nanvanicchōdayaṃ sphuṭam || 49 ||

Here, the desire of the wise is to attain peace, which is sufficient in equality. Nevertheless, I consider the clear rise of non-desire to be better.

यहाँ, ज्ञानी की इच्छा शांति प्राप्त करने की है, जो समता में पर्याप्त है। फिर भी, मैं अनिच्छा के स्पष्ट उदय को बेहतर मानता हूँ।

507.37.50

अहं जगदिति ज्ञप्तिः खे खस्येवेयमास्थिता । चिदात्मनो यथा वायोः स्पन्दो नात्रास्ति कारणं ॥ ५० ॥

ahaṃ jagaditi jñaptiḥ khē khasyēvēyamāsthitā | cidātmano yathā vāyoḥ spandaḥ nātrāsti kāraṇaṃ || 50 ||

The cognition 'I am the world' is established in the sky like the sky itself. Just as there is no cause for the vibration of the air in the self of consciousness, there is no cause here.

यह ज्ञान 'मैं संसार हूँ' आकाश में आकाश की तरह स्थापित है। जैसे चेतना के स्वयं में हवा के कंपन का कोई कारण नहीं है, वैसे ही यहाँ कोई कारण नहीं है।

517.37.51

चितश्चेत्योन्मुखत्वं यत्तच्चित्तं सैव संसृतिः । सेच्छा तन्मुक्तता मुक्तिर्युक्तिं ज्ञात्वेति शाम्यताम् ॥ ५१ ॥

citaścetyonmukhatvaṃ yattaccittaṃ saiva saṃsṛtiḥ | secchā tanmuktatā muktiryuktiṃ jñātveti śāmyatām || 51 ||

The tendency of consciousness towards objects is the mind, and that is transmigration. That desire is liberation, and knowing this logic, attain peace.

चेतना की वस्तुओं की ओर प्रवृत्ति मन है, और वही संसार है। वह इच्छा ही मुक्ति है, और इस युक्ति को जानकर शांति प्राप्त करो।

527.37.52

इच्छा भवत्वनिच्छा वा सर्गो वा प्रलयोऽथवा । क्षतिर्न कस्यचित्काचिन्न च किंचिदिहास्ति हि ॥ ५२ ॥

icchā bhavatvanicchā vā sargo vā pralayo'thavā | kṣatirna kasyacitkācinnaca kiṃcidihāsti hi || 52 ||

Whether there is desire or non-desire, creation or dissolution, there is no harm to anyone, and nothing exists here.

चाहे इच्छा हो या अनिच्छा, सृष्टि हो या प्रलय, किसी को कोई हानि नहीं होती, और यहाँ कुछ भी नहीं है।

537.37.53

यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं शान्तमाकाशं परचिन्तापुरोपमम् ॥ ५३ ॥

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam | tatsarvaṃ śāntamākāśaṃ paracintāpuropamam || 53 ||

Whatever is seen in this world, whether moving or stationary, all of that is tranquil like the sky, resembling the city of another's thoughts.

जो कुछ भी इस जगत में दिखाई देता है, चलायमान या स्थिर, वह सब कुछ शान्त आकाश के समान है, दूसरे के विचारों के नगर के समान।

547.37.54

इच्छानां तानवं यस्य दिनानुदिनमागतम् । विवेकशमतृप्तस्य तमाहुर्मोक्षभागिनम् ॥ ५४ ॥

icchānāṃ tānavaṃ yasya dinānudinamāgatam | vivekaśamatṛptasya tamāhurmokṣabhāginam || 54 ||

One whose desires diminish day by day, who is content with the tranquility of discrimination, is said to be eligible for liberation.

जिसकी इच्छाएँ दिन-प्रतिदिन कम होती जाती हैं, जो विवेक की शान्ति से तृप्त है, उसे मोक्ष का भागी कहा जाता है।

557.37.55

अब्धिद्यूर्वीनदीशैलशोभाशून्यतरात्मनि । जृम्भते द्रष्टृकरणं मृगतृष्णाम्बुवीचिवत् ॥ ५५ ॥

abdhidyūrvīnadīśailaśobhāśūnyatarātmani | jṛmbhate draṣṭṛkaraṇaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvīcivat || 55 ||

In the self, which is devoid of the splendor of oceans, distances, rivers, and mountains, the organ of perception yawns like the mirage of water.

जिस आत्मा में समुद्र, दूरियाँ, नदियाँ और पर्वतों की शोभा नहीं है, वहाँ दर्शन करने वाले इंद्रिय मृगतृष्णा के जल की लहरों की तरह जम्हाई लेते हैं।

567.37.56

यान्कार्यकरणव्यूहान्कृतवान्पूर्वमेव तान् । संप्रेक्षया न पश्यामि मिथ्याभ्रमभरादृते ॥ ५६ ॥

yānkāryakaraṇavyūhānkṛtavānpūrvameva tān | saṃprekṣayā na paśyāmi mithyābharamabharādṛte || 56 ||

I do not see those instruments of action that I had created earlier, except for the burden of false delusion.

मैं उन कर्म करने के उपकरणों को नहीं देखता जो मैंने पहले बनाए थे, मिथ्या भ्रम के बोझ के अलावा।

577.37.57

भ्रमभूतेन कुर्मश्चेद्व्यवहारमवस्तुना । तत्कस्मात्परचित्ताद्रिः कम्बलत्वं न नीयते ॥ ५७ ॥

bhramabhūtena kurmaścedvyavahāramavastunā | tatkasmātparacittādriḥ kambalatvaṃ na nīyate || 57 ||

If I were to engage in transactions with the unreal, which is born of delusion, then why does the mountain of another's mind not become a blanket?

अगर मैं भ्रम से उत्पन्न अवास्तविक से व्यवहार करूँ, तो फिर दूसरे के मन का पर्वत कंबल क्यों नहीं बन जाता?

587.37.58

असता व्यवहारश्चेत्प्रेक्षामात्रविनाशिना । क्रियते शशशृङ्गेण तत्कथं छाद्यते न खम् ॥ ५८ ॥

asatā vyavahāraścetprekṣāmātravināśinā | kriyate śaśaśṛṅgeṇa tatkathaṃ chādyate na kham || 58 ||

If the worldly transactions are destroyed merely by the perception of unreality, then how is the sky not covered by the horn of a hare?

यदि असत्य की प्रेक्षा मात्र से व्यवहार नष्ट हो जाता है, तो खरगोश के सींग से आकाश कैसे नहीं ढंका जाता?

597.37.59

अहभावाच्चिदाकाशो जाड्यातिशयतः क्षणात् । पाषाणतां जलमिव मनस्त्वाद्याति देहताम् ॥ ५९ ॥

ahabhāvāccidākāśo jāḍyātiśayataḥ kṣaṇāt | pāṣāṇatāṃ jalamiva manastvādyāti dehatām || 59 ||

Due to the absence of the ego, the space of consciousness, being extremely inert, instantly becomes like a stone, just as water becomes ice.

अहंकार की अनुपस्थिति के कारण, चेतना का आकाश, अत्यंत जड़ होने के कारण, तुरंत पत्थर की तरह हो जाता है, जैसे पानी बर्फ बन जाता है।

607.37.60

चित्त्वादनुभवत्येतामसत्यामेव देहिताम् । अविनष्टैव चिच्छक्तिः स्वप्ने स्वमरणं यथा ॥ ६० ॥

cittvādanubhavatyetāmasatyāmeva dehitām | avinaṣṭaiva cicchaktiḥ svapne svamarṇaṃ yathā || 60 ||

Even though the power of consciousness is not destroyed, it experiences this unreal embodiment, just as one experiences one's own death in a dream.

यद्यपि चेतना की शक्ति नष्ट नहीं होती, फिर भी यह इस अवास्तविक शरीरता का अनुभव करती है, जैसे कोई स्वप्न में अपनी मृत्यु का अनुभव करता है।

617.37.61

व्योम्न्यसत्यमवस्तुत्वात्सत्यं चानुभवाद्यथा । नीलत्वं तद्वदीशेऽस्मिन्सर्गो नासन्न सन्मयः ॥ ६१ ॥

vyomnyasatyamavastutvātsatyaṃ cānubhavādyathā | nīlatvaṃ tadvadīśe'smin sargo nāsanna sanmayaḥ || 61 ||

Just as the sky is unreal due to its non-existence but real due to experience, similarly, the blueness in the Lord is neither non-existent nor real.

जैसे आकाश अवास्तविक है अपनी अस्तित्वहीनता के कारण, लेकिन अनुभव के कारण वास्तविक है, उसी प्रकार, ईश्वर में नीलता न तो अस्तित्वहीन है और न ही वास्तविक है।

627.37.62

यथा शून्यत्वनभसोर्यथा स्पन्दनभस्वतोः । भेदो नास्ति तथा सर्गब्रह्मणोरेकरूपयोः ॥ ६२ ॥

yathā śūnyatvanabhasor yathā spandanabhasvatoḥ | bhedo nāsti tathā sargabrahmaṇorekarūpayoḥ || 62 ||

Just as there is no difference between the emptiness of space and its vibration, similarly, there is no difference between creation and Brahman, which are of the same form.

जैसे आकाश की शून्यता और उसकी कंपन में कोई अंतर नहीं है, उसी प्रकार, सृष्टि और ब्रह्म में, जो एक ही रूप के हैं, कोई अंतर नहीं है।

637.37.63

नेह संजायते किंचिज्जगदादि न नश्यति । स्वप्नो निद्रागतस्येव केवलं प्रतिभासते ॥ ६३ ॥

neha saṃjāyate kiṃcijjagadādi na naśyati | svapno nidrāgatasyeva kevalaṃ pratibhāsate || 63 ||

Nothing is born or destroyed in this world; it only appears like a dream to one who is asleep.

इस जगत में कुछ भी जन्म नहीं लेता है और न ही नष्ट होता है; यह तो सोए हुए व्यक्ति के सपने की तरह प्रतीत होता है।

647.37.64

अविद्यमाने पृथ्व्यादौ प्रतिभामात्ररूपिणि । सर्गे क इव संरम्भस्त्यागादानैश्चिदम्बरे ॥ ६४ ॥

avidyamāne pṛthvyādau pratibhāmātrarūpiṇi | sarge ka iva saṃrambhastyāgādānaiścidambare || 64 ||

In the mere appearance of the non-existent earth and other elements, what is the point of creation, abandonment, and acquisition in the realm of consciousness?

अविद्यमान पृथ्वी और अन्य तत्वों के मात्र प्रतीति रूप में, चेतना के क्षेत्र में सृजन, त्याग और अधिग्रहण का क्या महत्व है?

657.37.65

न देहः प्रतिभातोऽस्ति पृथ्व्यादिकारणान्वितः । केवलं ब्रह्मचिन्मात्रमेवात्मन्येव संस्थितम् ॥ ६५ ॥

na dehaḥ pratibhāto'sti pṛthvyādikāraṇānvitaḥ | kevalaṃ brahmachinmātramevātmanyeva saṃsthitam || 65 ||

There is no body that appears to be endowed with the cause of earth and other elements; only pure consciousness, Brahman, is established in the self.

पृथ्वी और अन्य तत्वों के कारण से युक्त कोई शरीर नहीं है जो प्रतीत होता है; केवल शुद्ध चेतना, ब्रह्म, आत्मा में स्थित है।

667.37.66

बुद्ध्यादेः कारणत्वं च द्वैतैक्यासंभवान्न सत् । अनेनेदं क्रियत इत्यस्यार्थं याति संभवात् ॥ ६६ ॥

buddhyādeḥ kāraṇatvaṃ ca dvaitaikyāsaṃbhavānna sat | anenedaṃ kriyata ityasyārthaṃ yāti saṃbhavāt || 66 ||

The causality of the intellect and other elements is not real due to the impossibility of duality and unity; the meaning of 'this is done by this' arises from possibility.

बुद्धि और अन्य तत्वों का कारणत्व द्वैत और एकता की असंभावना के कारण वास्तविक नहीं है; 'इससे यह किया जाता है' का अर्थ संभावना से उत्पन्न होता है।

677.37.67

अहेतुरक्रमं भाति चिति कल्पक्रियागणः । क्षणेनैव यथा स्वप्ने मृतिजन्मादि सत्वराः ॥ ६७ ॥

aheturakramaṃ bhāti citi kalpakriyāgaṇaḥ | kṣaṇenaiva yathā svapne mṛtijanmādi satvarāḥ || 67 ||

The multitude of imaginary actions appear without cause or sequence in consciousness, just as death, birth, and other events occur swiftly in a dream.

चेतना में कल्पित कार्यों की बहुतायत बिना कारण और क्रम के प्रतीत होती है, जैसे सपने में मृत्यु, जन्म और अन्य घटनाएँ तेजी से होती हैं।

687.37.68

खमेव पृथ्वी खं शैलाः खमेव दृढभित्तयःखमेव लोकाः स्पन्दः खं सर्गसंवेदनं चितेः ॥ ६८ ॥

khameva pṛthvī khaṃ śailāḥ khameva dṛḍhabhittayaḥkhameva lokāḥ spandaḥ khaṃ sargasaṃvedanaṃ citeḥ || 68 ||

In the sky itself is the earth, in the sky are the mountains, in the sky are the solid walls, in the sky are the worlds, the vibration is in the sky, the creation and perception are in consciousness.

आकाश में ही पृथ्वी है, आकाश में पर्वत हैं, आकाश में मजबूत दीवारें हैं, आकाश में लोक हैं, कंपन आकाश में है, सृष्टि और अनुभूति चेतना में हैं।

697.37.69

व्योमभित्तौ जगच्चित्रं चिद्रङ्गमयमाततम्नोदेति नास्तमायाति न शाम्यति न ताम्यति ॥ ६९ ॥

vyomabhittau jagaccitraṃ cidraṅgamayamātatamnodeti nāstamāyāti na śāmyati na tāmyati || 69 ||

In the canvas of the sky, the world picture is spread out, made of consciousness waves, it does not rise, does not set, does not calm down, does not become dark.

आकाश के कैनवास में, विश्व चित्र फैला हुआ है, चेतना की लहरों से बना है, यह उदय नहीं होता, अस्त नहीं होता, शांत नहीं होता, अंधेरा नहीं होता।

707.37.70

चिद्वारिणि जगत्तुङ्गतरङ्गद्रवरूपिणिकिं नु वा कथमुत्पन्नं किं शान्तं च कदा कथम् ॥ ७० ॥

cidvāriṇi jagattuṅgataraṅgadravarūpiṇikiṃ nu vā kathamutpannaṃ kiṃ śāntaṃ ca kadā katham || 70 ||

O ocean of consciousness, the world is like the high waves and foam, how did it arise, and when and how will it become calm?

हे चेतना के समुद्र, विश्व ऊँची लहरों और फेन के समान है, यह कैसे उत्पन्न हुआ, और कब और कैसे शांत होगा?

717.37.71

शान्ते महाचिदाकाशे जगच्छून्यत्वशालिनिचेत्यासम्भवतः सन्ति नोदयास्तमयौ कुतः ॥ ७१ ॥

śānte mahācidākāśe jagacchūnyatvaśālinicetyāsaṃbhavataḥ santi nodayāstamayau kutaḥ || 71 ||

In the peaceful great space of consciousness, where the world is void, there is no rise or fall. How can there be any creation or dissolution?

चेतना के शान्त महान आकाश में, जहाँ संसार शून्य है, वहाँ उदय या अस्त नहीं होता। फिर सृष्टि या प्रलय कैसे हो सकता है?

727.37.72

पर्वता गगनायन्ते गगनं पर्वतायतेसंवेदनप्रयोगेण ब्रह्मणः सर्गता स्थितौ ॥ ७२ ॥

parvatā gaganāyante gaganaṃ parvatāyatesaṃvedanaprayogeṇa brahmaṇaḥ sargatā sthitau || 72 ||

Mountains appear as sky, and the sky appears as mountains. Through the application of consciousness, Brahman manifests and sustains the creation.

पर्वत आकाश के रूप में दिखते हैं, और आकाश पर्वतों के रूप में दिखता है। चेतना के प्रयोग से, ब्रह्म सृष्टि को प्रकट करता है और उसे बनाए रखता है।

737.37.73

संविच्चूर्णप्रयोगेण निमेषार्धेन योगिनः । कुर्वन्ति जगदाकाशमाकाशं त्रिजगन्ति च ॥ ७३ ॥

saṃviccūrṇaprayogeṇa nimeṣārdhena yoginaḥ | kurvanti jagadākāśamākāśaṃ trijaganti ca || 73 ||

By the practice of saṃviccūrṇa, yogis in half a moment create the space of the universe and the space of the three worlds.

संविच्चूर्ण प्रयोग से, योगी आधे क्षण में ब्रह्मांड के आकाश और तीनों लोकों के आकाश को बनाते हैं।

747.37.74

सिद्धसंकल्पनगराण्यसंख्यानि यथाम्बरे । तथा सर्गसहस्राणि सन्ति तानि तु चिन्नभः ॥ ७४ ॥

siddhasaṃkalpananagarāṇyasaṃkhyāni yathāmbare | tathā sargasahasrāṇi santi tāni tu cinnabhaḥ || 74 ||

Just as there are countless cities of accomplished will in the sky, so too there are thousands of creations, and they are all in the consciousness.

जैसे आकाश में अनगिनत सिद्ध संकल्प नगर हैं, वैसे ही हजारों सृष्टियाँ हैं, और वे सभी चेतना में हैं।

757.37.75

महार्णवे यथावर्ता अन्योन्यमपि मिश्रिताः । पृथगेवावतिष्ठन्ते पयसोऽन्ये च नैव ते ॥ ७५ ॥

mahārṇave yathāvartā anyonyamapi miśritāḥ | pṛthagevāvatiṣṭhante payaso'nye ca naiva te || 75 ||

Just as in the great ocean, the waves are mixed with each other but remain distinct, so too are the other waters, but they are not the same.

जैसे महासागर में, तरंगें एक-दूसरे से मिली हुई हैं लेकिन अलग रहती हैं, वैसे ही अन्य जल भी हैं, लेकिन वे समान नहीं हैं।

767.37.76

महाचिति महासर्गा अन्योन्यमपि मिश्रिताः । पृथगेवावतिष्ठन्ते व्यतिरिक्ता न ते ततः ॥ ७६ ॥

mahāciti mahāsargā anyonyamapi miśritāḥ | pṛthagevāvatiṣṭhante vyatiriktā na te tataḥ || 76 ||

The great consciousness and the great creations, though mixed with each other, remain distinct and are not separate from that.

महान चेतना और महान सृष्टियाँ, यद्यपि एक-दूसरे से मिली हुई हैं, अलग रहती हैं और उससे अलग नहीं हैं।

777.37.77

सर्गात्सर्गान्तरालोके या प्रबुद्धस्य योगिनः । सिद्धलोकान्तरे प्राप्तिः सैवेति विबुधोक्तयः ॥ ७७ ॥

sargātsargāntarāloke yā prabuddhasya yoginaḥ | siddhalokāntare prāptiḥ saiveiti vibudhoktayaḥ || 77 ||

In the interval between one creation and another, the attainment of the enlightened yogi in the realm of the perfected beings is said to be the same.

एक सृष्टि और दूसरी सृष्टि के बीच के अंतराल में, प्रबुद्ध योगी की प्राप्ति सिद्ध लोक में वही कही जाती है।

787.37.78

अविनाशिनि भूतानि स्थितानि परमे शिवेव्योम्नीव शून्यतोल्लासाः सर्गवर्गा निरर्गलम् ॥ ७८ ॥

avināśini bhūtāni sthitāni parame śivevyomnīva śūnyatollāsāḥ sargavargā nirargalam || 78 ||

The indestructible beings are situated in the supreme Shiva, like the sky, they are the play of emptiness, the groups of creation are without obstacles.

अविनाशी भूत परम शिव में स्थित हैं, आकाश की तरह, वे शून्यता का खेल हैं, सृष्टि के समूह बाधा रहित हैं।

797.37.79

परमार्थनिजामोदाः सहजाः सर्गविभ्रमाःनोद्यन्ति नोपशाम्यन्ति लेखा इव शिलोदरे ॥ ७९ ॥

paramārthanijāmodāḥ sahajāḥ sargavibhramāḥnodyanti nopaśāmyanti lekhā iva śilodare || 79 ||

The natural joys arising from the ultimate reality, the delusions of creation, arise and do not cease, like lines on a stone.

परमार्थ से उत्पन्न स्वाभाविक आनंद, सृष्टि के भ्रम, उठते हैं और रुकते नहीं, पत्थर पर रेखाओं की तरह।

807.37.80

अन्योन्यं कुसुमामोदा मिलिता अप्यमीलिताःव्योमरूपास्तथा सर्गा अन्योन्यं सिद्धभूमयः ॥ ८० ॥

anyonyaṃ kusumāmodā militā apyamīlitāḥvyomarūpāstathā sargā anyonyaṃ siddhabhūmayaḥ || 80 ||

The fragrance of flowers intermingled, yet not mixed, like the sky, so are the creations intermingled with each other, in the realm of the perfected.

फूलों की सुगंध एक दूसरे से मिली हुई है, लेकिन मिक्स नहीं है, आकाश की तरह, ऐसे ही सृष्टियाँ एक दूसरे से मिली हुई हैं, सिद्ध लोक में।

817.37.81

संकल्पाकाशरूपत्वात्सर्वानुभववत्स्थितेःतनुसंकल्पमोहानां सत्याश्च मननोक्तयः ॥ ८१ ॥

saṃkalpākāśarūpatvātsarvānubhavavatsthiteḥtanusaṃkalpamohānāṃ satyāśca mananoktayaḥ || 81 ||

Due to the nature of the space of imagination, all experiences are established. The truths spoken by the mind are also true for the subtle imaginings and delusions.

कल्पना के आकाश की प्रकृति के कारण, सभी अनुभव स्थापित होते हैं। मन द्वारा कहे गए सत्य सूक्ष्म कल्पनाओं और भ्रमों के लिए भी सत्य हैं।

827.37.82

न ज्ञानवादिता सत्या न बाह्यानर्थवादितायथावेदनमेतानि वेदनानि फलन्ति वः ॥ ८२ ॥

na jñānavāditā satyā na bāhyānarthavāditāyathāvedanametāni vedanāni phalanti vaḥ || 82 ||

The truths spoken by knowledge are not real, nor are the meanings spoken by external objects. These experiences bear fruit according to their perception.

ज्ञान द्वारा कहे गए सत्य वास्तविक नहीं हैं, न ही बाह्य वस्तुओं द्वारा कहे गए अर्थ। ये अनुभव अपनी प्रतीति के अनुसार फल देते हैं।

837.37.83

चिति चित्त्वं यदस्त्यन्तर्जगदित्येव भाविते । भेदो द्रवत्वपयसोरिव नात्रोपपद्यते ॥ ८३ ॥

citi cittvaṃ yadastyantarjagadityeva bhāvite | bhedo dravatvapayasoriva nātropapadyate || 83 ||

The consciousness that is within is the essence of the universe. The distinction between the two is as illusory as the difference between water and its fluidity.

जो चेतना अंदर है, वही ब्रह्मांड का सार है। इन दोनों के बीच का अंतर जल और उसकी तरलता के अंतर की तरह भ्रामक है।

847.37.84

कालो जगन्ति भुवनान्यहमक्षवर्गस्त्वं तानि तत्र च तथेति च सर्वमेकम् । चिद्व्योम शान्तमजमव्ययमीश्वरात्म रागादयः खलु न केचन संभवन्ति ॥ ८४ ॥

kālo jaganti bhuvanānyahamakṣavargastvaṃ tāni tatra ca tatheti ca sarvamekam | cidvyoma śāntamajamavyayamīśvarātma rāgādayaḥ khalu na kecana saṃbhavanti || 84 ||

Time, the universe, the worlds, I, the senses, you, all these are one. The consciousness is peaceful, unborn, imperishable, and the supreme self. Desires and other emotions do not arise.

समय, ब्रह्मांड, लोक, मैं, इंद्रियाँ, तुम, ये सब एक हैं। चेतना शांत, अजन्मा, अविनाशी और परम आत्मा है। इच्छाएँ और अन्य भावनाएँ उत्पन्न नहीं होतीं।