Yoga Vasishtha › Book 6 · Nirvāṇa I › Chapter 89
Nirvāṇa I, Chapter 89निर्वाण प्रकरण · सर्ग ८९
Book 6 of the Yoga Vasishtha, chapter 89 — 31 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.
योग वासिष्ठ, निर्वाण प्रकरण, अध्याय 89 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।
Part of इस कथा का हिस्सा: The Story of Shikhidhvaja and Chudala · chapters 77–110 अध्याय 77–110
The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar. हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are made ये कैसे बने
Verse by verse श्लोक-दर-श्लोक Side by side साथ-साथ Sanskrit only केवल संस्कृत
Show दिखाएँ
IAST English हिन्दी Mitra 1891
हिन्दी पहले English पहले
A− A+
Focus एकांत
1 6.89.1 चूडालोवाच । अथेममपरं रम्यं वृत्तान्तं शृणु भूमिप । परं प्रबोधनं बुद्धेः साधो सदृशमात्मनः ॥ १ ॥
cūḍālovāca | athe mam aparaṃ ramyaṃ vṛttāntaṃ śṛṇu bhūmipa | paraṃ prabodhanaṃ buddheḥ sādho sadṛśamātmanaḥ || 1 ||
Chudala said: Now listen to this charming story, O King, which is the supreme awakening of the intellect, O virtuous one, suitable for the self.
चूडाला ने कहा: अब इस मनोरम कथा को सुनो, हे राजन्, जो बुद्धि का परम जागरण है, हे साधु, आत्मा के लिए उपयुक्त।
2 6.89.2 अस्ति विन्ध्यवने हस्ती महायूथपयूथपः । आगस्त्या शुद्धया बुद्ध्या विन्ध्येनेवोदितः स्वतः ॥ २ ॥
asti vindhyavane hastī mahāyūthapayūthapaḥ | āgastyā śuddhayā buddhyā vindhyenevoditaḥ svataḥ || 2 ||
There is an elephant in the Vindhya forest, the leader of a great herd, who, like the Vindhya mountain, is awakened by the pure intellect of Agastya.
विंध्य वन में एक हाथी है, एक महान झुंड का नेता, जो अगस्त्य की शुद्ध बुद्धि से, विंध्य पर्वत की तरह, स्वयं जाग्रत है।
3 6.89.3 वज्रार्चिर्विषमौ दीर्घौ तस्यास्तां दशनौ सितौ । कल्पानलशिखातुल्यौ सुमेरून्मूलनक्षमौ ॥ ३ ॥
vajrārcirviṣamau dīrghau tasyāstāṃ daśanau sitau | kalpānalaśikhātulyau sumerūnmūlanakṣamau || 3 ||
His two tusks are like the rays of a thunderbolt, uneven and long, white, comparable to the flames of the fire of destruction, capable of uprooting Mount Meru.
उसके दो दाँत वज्र की किरणों के समान हैं, असमान और लंबे, सफेद, प्रलय की अग्नि की लपटों के समान, मेरु पर्वत को उखाड़ने में सक्षम।
4 6.89.4 स बद्धो लोहजालेन हस्तिपेन किलाभितः । मुनीन्द्रेणेव विन्ध्याद्रिरुपेन्द्रेणेव वा बलिः ॥ ४ ॥
sa baddho lohajālena hastipena kilābhitaḥ | munīndreṇeva vindhyādrirupendreṇeva vā baliḥ || 4 ||
He is bound with an iron net by the elephant keeper, as the Vindhya mountain is by the sage Agastya, or as Bali is by Indra.
वह लोहे के जाल से हाथी पालक द्वारा बंधा हुआ है, जैसे विंध्य पर्वत अगस्त्य ऋषि द्वारा बंधा हुआ है, या जैसे बलि इंद्र द्वारा बंधा हुआ है।
5 6.89.5 निबद्धो यन्त्रणामाप शस्त्रकुम्भर्दितो गजः । तां जगाम व्यथां धीरो नवाग्नौ पुरमेति याम् ॥ ५ ॥
nibaddho yantraṇāmāpa śastrakumbhardito gajaḥ | tāṃ jagāma vyathāṃ dhīro navāgnau purameti yām || 5 ||
The elephant, bound with instruments and tormented by weapons and hooks, experienced that pain which one feels when entering a city on fire.
हाथी, उपकरणों से बंधा हुआ और हथियारों और अंकुशों से पीड़ित, उस पीड़ा का अनुभव करता है जो कोई आग में जलते हुए शहर में प्रवेश करते समय महसूस करता है।
6 6.89.6 रिपौ हस्तिपके दूरादपश्यति स वारणः । अयःसमुद्गके यस्मिन्निनाय दिवसत्रयम् ॥ ६ ॥
ripau hastipake dūrādapashyati sa vāraṇaḥ | ayaḥsamudgake yasminnināya divasatrayam || 6 ||
The enemy saw the elephant from a distance, tied to an iron pillar, where it had spent three days.
शत्रु ने दूर से हाथी को देखा, जो लोहे के खंभे से बंधा हुआ था, जहाँ उसने तीन दिन बिताए थे।
7 6.89.7 खेदान्निगडनिर्भेदे यत्नवान्स मतंगजः । चकार किकिणीक्वाणं मुखोद्धातैरथान्यदा ॥ ७ ॥
khedān nigaḍanirbhede yatnavān sa mataṃgajaḥ | cakāra kikiṇīkvāṇaṃ mukhoddhātair athānyadā || 7 ||
Out of distress, the elephant, with effort, tried to break the chains. At another time, it made a buzzing sound with its trunk raised.
दुःख से, हाथी ने प्रयास से जंजीर तोड़ने की कोशिश की। एक और समय पर, उसने अपने सूंड को ऊपर उठाकर एक भनभनाहट की आवाज की।
8 6.89.8 दन्ताभ्यां यत्नतस्ताभ्यां मुहूर्तद्वितयेन सः । बभञ्ज शृङ्खलाजालं स्वर्गार्गलमिवासुरः ॥ ८ ॥
dantābhyāṃ yatnatastābhyāṃ muhūrtadvitayena saḥ | babhañja śṛṅkhalājālaṃ svargārgalamivāsuraḥ || 8 ||
With great effort, using its tusks, the elephant broke the chain net in two moments, as if it were a demon breaking the gates of heaven.
बड़े प्रयास से, अपने दांतों का उपयोग करके, हाथी ने दो पलों में जंजीर के जाल को तोड़ दिया, मानो कोई असुर स्वर्ग के द्वार तोड़ रहा हो।
9 6.89.9 तं तस्य निगडच्छेदमपश्यद्दूरतो रिपुः । बलेः स्वर्गावदलनं हरिर्मेरुतलादिव ॥ ९ ॥
taṃ tasya nigaḍacchedam apaśyad dūrato ripuḥ | baleḥ svargāvadalanaṃ harir merutalādiva || 9 ||
The enemy saw from a distance the elephant breaking the chains, as if it were Indra destroying the heavenly gardens from the peak of Mount Meru.
शत्रु ने दूर से देखा कि हाथी जंजीर तोड़ रहा है, मानो इंद्र मेरु पर्वत के शिखर से स्वर्गीय बगीचों को नष्ट कर रहे हों।
10 6.89.10 तस्य विच्छिन्नपाशस्य मूर्ध्नि तालतरो रिपुः । पपात क्रमतः स्वर्गं हरिर्मेरोर्बलेरिव ॥ १० ॥
tasya vicchinnapāśasya mūrdhni tālataro ripuḥ | papāta kramataḥ svargaṃ harir meror baleriva || 10 ||
The enemy fell from the head of the elephant, whose chains were broken, as if Indra fell from the peak of Mount Meru to heaven.
शत्रु हाथी के सिर से गिरा, जिसकी जंजीर टूट गई थी, मानो इंद्र मेरु पर्वत के शिखर से स्वर्ग में गिरे हों।
11 6.89.11 स पतन्पादपद्माभ्यामप्राप्य करिणः शिरः । पपातोर्व्यां फलं पक्वं वाताहतमिवाकुलः ॥ ११ ॥
sa patanpādapadmābhyāmaprāpya kariṇaḥ śiraḥ | papātourvyāṃ phalaṃ pakvaṃ vātāhatamivākulaḥ || 11 ||
He, not reaching the head of the elephant with his lotus-like feet, fell to the ground like a ripe fruit shaken by the wind, distressed.
वह हाथी के सिर तक अपने कमल जैसे पैरों से न पहुंच सका और हवा से झकझोरे पके फल की तरह परेशान होकर धरती पर गिर पड़ा।
12 6.89.12 तं पुरः पतितं दृष्ट्वा महेभः करुणां ययौ । स्फुरत्स्फारगुणाः सन्तः सन्ति तिर्यग्गतावपि ॥ १२ ॥
taṃ puraḥ patitaṃ dṛṣṭvā mahebhaḥ karuṇāṃ yayau | sphuratsphāraguṇāḥ santaḥ santi tiryaggatāvapi || 12 ||
Seeing him fallen before, the great one felt compassion. Even those who are in lower forms of life have qualities that shine.
उसे सामने गिरा हुआ देखकर महान व्यक्ति को दया आ गई। निम्न जीवन रूपों में भी ऐसे गुण होते हैं जो चमकते हैं।
13 6.89.13 पतितं दलयामीति किं नाम मम पौरुषम् । वारणोऽपीति कलयन्न जघान स तं रिपुम् ॥ १३ ॥
patitaṃ dalayāmīti kiṃ nāma mama pauruṣam | vāraṇo'pīti kalayann na jaghāna sa taṃ ripum || 13 ||
Thinking, 'He has fallen, should I strike him down?' What kind of valor is this of mine? Even though he is an elephant, he did not kill that enemy.
सोचा, 'वह गिर गया है, क्या मैं उसे मार डालूँ?' मेरा यह कैसा साहस है? भले ही वह हाथी है, उसने उस शत्रु को नहीं मारा।
14 6.89.14 केवलं निगडव्यूहं विदार्याभिजगाम ह । विततं सेतुमुत्सार्य विपुलौघ इवाम्भसः ॥ १४ ॥
kevalaṃ nigaḍavyūhaṃ vidāryābhijagāma ha | vitataṃ setumutsārya vipulaugha ivāmbhasaḥ || 14 ||
He merely broke the array of chains and approached. Like a vast flood of water, he crossed the extended bridge.
उसने केवल श्रृंखला की व्यूह रचना को तोड़ा और आगे बढ़ा। विशाल जल की बाढ़ की तरह, उसने फैले हुए पुल को पार किया।
15 6.89.15 दयामाश्रित्य मातङ्गो भङ्क्त्वा जालं जगाम ह । विदार्य मेघसंघातं नभसीव दिवाकरः ॥ १५ ॥
dayāmāśritya mātaṅgo bhaṅktvā jālaṃ jagāma ha | vidārya meghasaṃghātaṃ nabhasīva divākaraḥ || 15 ||
Relying on compassion, the elephant broke the net and went away. Like the sun breaking through the clouds in the sky.
दया पर भरोसा करके, हाथी ने जाल को तोड़ा और चला गया। जैसे सूर्य आकाश में बादलों को चीरकर निकलता है।
16 6.89.16 गते गजे समुत्तस्थौ हस्तिपः स्वस्थदेहधीः । गजेनैव समं तस्य व्यथा दूरतरं गता ॥ १६ ॥
gate gaje samuttasthau hastipaḥ svasthadehadhīḥ | gajenaiva samaṃ tasya vyathā dūrataraṃ gatā || 16 ||
When the elephant left, the elephant keeper stood up with a healthy body and mind. His distress also left with the elephant.
जब हाथी चला गया, तब हाथी का रखवाला स्वस्थ शरीर और मन से उठा | उसकी पीड़ा भी हाथी के साथ ही दूर हो गई || १६ ||
17 6.89.17 प्रोच्चलत्तालशिखरात्स तथा पतितोऽपि सन् । न भेदमाप दुर्भेदा मन्ये देहा दुरात्मनाम् ॥ १७ ॥
procchalattālaśikharātsa tathā patito'pi san | na bhedamāpa durbhedā manye dehā durātmanām || 17 ||
Even though he fell from the swaying palm tree, he did not suffer any injury. I believe that the bodies of evil-minded people are difficult to harm.
यद्यपि वह हिलते हुए ताड़ के पेड़ से गिरा, फिर भी उसे कोई चोट नहीं आई | मैं मानता हूँ कि दुष्ट लोगों के शरीर को चोट पहुँचाना मुश्किल है || १७ ||
18 6.89.18 वर्धते प्रावृषीवाभ्रं कुकार्येष्वसतां बलम् । आसीदधिकमुत्साही स च चंक्रमणे तदा ॥ १८ ॥
vardhate prāvṛṣīvābhraṃ kukāryeṣvasatāṃ balam | āsīdadhikamutsāhī sa ca caṃkramaṇe tadā || 18 ||
The strength of the wicked increases like a cloud in the rainy season for evil deeds. He was very enthusiastic and wandered around at that time.
दुष्टों की शक्ति बरसात के मौसम में बादल की तरह बढ़ती है बुरे कामों के लिए | उस समय वह बहुत उत्साहित था और इधर-उधर घूमता रहा || १८ ||
19 6.89.19 वारणारिरसिद्धाङ्गो गतेभो दुःखमाययौ । आगत्योपगतेऽन्तर्धिं निधान इव वर्धनः ॥ १९ ॥
vāraṇārirasiddhāṅgo gatebho duḥkhamāyayau | āgatya upagate'ntardhiṃ nidhāna iva vardhanaḥ || 19 ||
The enemy of the elephant, with an unsuccessful body, went away with sorrow. Having come and approached, he disappeared like a treasure.
हाथी का शत्रु, असफल शरीर के साथ, दुःख के साथ चला गया | आकर और निकट आकर, वह एक खजाने की तरह अदृश्य हो गया || १९ ||
20 6.89.20 सोऽन्वियेष गजं यत्नाद्गुल्मकान्तरितं वने । पयोदपिण्डितं भोक्तुं राहुरिन्दुमिवाम्बरे ॥ २० ॥
so'nvieṣa gajaṃ yatnādgulmakāntaritaṃ vane | payodapiṇḍitaṃ bhoktuṃ rāhurindumivāmbare || 20 ||
He diligently searched for the elephant hidden in the thicket of the forest, like Rahu trying to devour the moon in the sky.
उसने घने जंगल में छिपे हुए हाथी को दृढ़ता से ढूँढ़ा, जैसे राहु आकाश में चंद्रमा को निगलने की कोशिश करता है || २० ||
21 6.89.21 चिरेणालभतेब्हेन्द्रं कस्मिंश्चित्कानने स्थितम्विश्रान्तं तं तरुतले समरादिव निर्गतम् ॥ २१ ॥
cireṇālabhatebhendraṃ kasmiṃścitkānane sthitamviśrāntaṃ taṃ tarutale samarādiva nirgatam || 21 ||
After a long time, the king of elephants found a certain forest, resting there, as if he had emerged from a battlefield on the ground beneath the trees.
बहुत समय बाद, हाथी के राजा ने एक वन में विश्राम करते हुए पाया, जैसे कि वह पेड़ों के नीचे युद्ध क्षेत्र से निकला हो।
22 6.89.22 अथ यत्र स्थितो नागस्तत्र तद्बन्धनक्षमम्परया राजसामग्र्या गजलम्पटभूमया ॥ २२ ॥
atha yatra sthito nāgastatra tadbandhanakṣamamparayā rājasāmagryā gajalampaṭabhūmayā || 22 ||
Then, where the elephant was situated, there was the possibility of its capture with great effort by the king's army, which was like a swarm of elephants.
फिर, जहाँ हाथी स्थित था, वहाँ राजा की सेना के द्वारा बहुत प्रयास से उसके बंधन की संभावना थी, जो हाथियों के झुंड की तरह थी।
23 6.89.23 स खातवलयं चक्रे हस्तिपः काननेऽभितःसर्वदिक्कं विधिर्भूमौ समुद्रवलयं यथा ॥ २३ ॥
sa khātavalayaṃ cakre hastipaḥ kānane'bhitaḥsarvadikkaṃ vidhirbhūmau samudravalayaṃ yathā || 23 ||
The elephant made a pit in the forest, all around, as if it were the ocean surrounding the earth.
हाथी ने वन में एक गड्ढा बनाया, जैसे कि समुद्र पृथ्वी को घेरे हुए हो।
24 6.89.24 उपर्यस्थगयद्वाललतौग्हेन स तं शठःशून्यतातन्तुजालेन शरत्काल इवाम्बरम् ॥ २४ ॥
uparyasthagayadvālalataughena sa taṃ śaṭhaḥśūnyatātantujālena śaratkāla ivāmbaram || 24 ||
Above, the deceitful one covered it with a network of intertwined branches, as if the sky in autumn with its empty web of threads.
ऊपर, छली ने उसे जटिल शाखाओं के जाल से ढक दिया, जैसे कि शरद ऋतु में आकाश अपने खाली धागों के जाल के साथ।
25 6.89.25 दिनैः कतिपयैरेव वारणो विहरन्वनेतस्मिन्निपतितः खाते शुष्काब्धाविव पर्वतः ॥ २५ ॥
dinaiḥ katipayaireva vāraṇo viharanvanetasminnipatitaḥ khāte śuṣkābdhāviva parvataḥ || 25 ||
After a few days, the elephant, while roaming in the forest, fell into the pit, like a mountain falling into a dried-up ocean.
कुछ दिनों बाद, हाथी, जब वह वन में घूम रहा था, गड्ढे में गिर गया, जैसे कि एक पर्वत सूखे समुद्र में गिरता है।
26 6.89.26 व्रजन्पर्याकृतौ कूपे पातालतलभीषणे । खातशुष्काब्ध्यधोभागे गजरत्नसमुद्गके ॥ २६ ॥
vrajannparyākṛtau kūpe pātālatalabhīṣaṇe | khātaśuṣkābdhyadhobhāge gajaratnasamudgake || 26 ||
While wandering in the terrifying depths of the well, which is like the fearful underworld, in the dry bottom of the well, in the pit of the elephant jewel.
जब वह भयानक कूप की गहराई में भटक रहा था, जो भयानक पाताल की तरह है, सूखे कूप के तल में, हाथी के रत्न की गड्ढी में।
27 6.89.27 इति भूयो दृढं बद्धस्तेन हस्तिपकेन सः । तिष्ठत्यद्यापि दुःखेन भूसद्मनि यथा बलिः ॥ २७ ॥
iti bhūyo dṛḍhaṃ baddhastena hastipakena saḥ | tiṣṭhatyadyāpi duḥkhena bhūsadmani yathā baliḥ || 27 ||
Thus, he is firmly bound by the elephant keeper and remains there even today, suffering in the earthly abode like Bali.
इस प्रकार, वह हाथी के रक्षक द्वारा मजबूती से बँधा हुआ है और आज भी बलि की तरह पृथ्वी पर दुःख सहता हुआ रहता है।
28 6.89.28 अहनिष्यत्पुरैवासौ यद्यग्रे पतितं रिपुम् । तन्नालप्स्यत्ततो दुःख गजः खातनिबन्धनम् ॥ २८ ॥
ahanīṣyatpuraivāsau yadyagre patitaṃ ripum | tannālapsyattato duḥkha gajaḥ khātanibandhanam || 28 ||
If he had killed the enemy earlier, he would not have suffered this pain of being bound in the pit.
अगर उसने पहले ही शत्रु को मार दिया होता, तो वह इस गड्ढे में बँधे होने के दुःख से बच जाता।
29 6.89.29 मौर्ख्यादागामिन कालं वर्तमानक्रियाक्रमैः । अशोधयन्नरो दुःखं याति विन्ध्यगजो यथा ॥ २९ ॥
maurkhyādāgāmina kālaṃ vartamānakriyākramaiḥ | aśodhayannaro duḥkhaṃ yāti vindhyagajo yathā || 29 ||
Due to foolishness, a person suffers by not correcting the present actions and goes through the pain like the elephant of the Vindhya mountains.
मूर्खता के कारण, एक व्यक्ति वर्तमान कार्यों को सुधारे बिना दुःख भोगता है और विंध्य पर्वत के हाथी की तरह दुःख सहता है।
30 6.89.30 मुक्तोऽस्मि शस्त्रनिगडादिति तुष्टो हि वारणः । दूरस्थोऽपि पुनर्बद्धो मौर्ख्यं क्व च न बाधते ॥ ३० ॥
mukto'smi śastranigaḍāditi tuṣṭo hi vāraṇaḥ | dūrastho'pi punarbadhdo maurkhyaṃ kva ca na bādhate || 30 ||
The elephant, pleased with the thought 'I am freed from the weapon and chains,' is bound again even from a distance. Where does foolishness not cause trouble?
हाथी, जो सोचता है 'मैं हथियार और जंजीरों से मुक्त हूँ,' दूर से भी फिर बँधा जाता है। मूर्खता कहाँ परेशानी नहीं पहुँचाती?
31 6.89.31 मौर्ख्यं हि बन्धनमवेहि परं महात्मन्बद्धो न बद्ध इति चेतसि तद्विमुक्त्यै । आत्मोदयं त्रिजगदात्ममयं समस्तं मौर्ख्ये स्थितस्य सहसा ननु सर्वभूमिः ॥ ३१ ॥
maurkhyam hi bandhanamavehi param mahatmanbaddho na baddha iti cetasi tadvimuktyai | atmodayam trijagadatmamayam samastam maurkhye sthitasya sahasa nanu sarvabhumih || 31 ||
Foolishness is indeed the greatest bondage, O great soul. One who is bound thinks 'I am not bound' for the sake of liberation from that. The rise of the self, which is the essence of the three worlds, is suddenly the entire earth for one who is situated in foolishness.
मूर्खता वास्तव में सबसे बड़ा बंधन है, हे महात्मा। जो बंधन में है, वह सोचता है 'मैं बंधन में नहीं हूँ' उसके मुक्ति के लिए। आत्मा का उदय, जो तीनों जगत का आत्मा है, सहसा सारी भूमि हो जाता है उसके लिए जो मूर्खता में स्थित है।
← Chapter 88 ← अध्याय 88 Book 6 प्रकरण 6
All 128 chapters of Book 6 प्रकरण 6 के सभी 128 अध्याय
Chapter 90 → अध्याय 90 → Book 6 प्रकरण 6
‹ Ch 88 अ. 88
≡ Chapters अध्याय
Aa Text पाठ
› Next अगला