योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Upaśama, Chapter 70उपशम प्रकरण · सर्ग ७०

Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 70 — 33 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 70 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

15.70.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । असंसङ्गसुखाभ्याससंस्थितैर्विततात्मभिः । व्यवहारिभिरप्यन्तर्वीतशोकभयैः स्थितम् ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | asaṃsaṅgasukhābhyāsasaṃsthitairvitatātmabhiḥ | vyavahāribhirapyantarvītaśokabhayaiḥ sthitam || 1 ||

Sri Vasishtha said: There are people settled in the practice of the joy of non-attachment, whose minds have grown vast, and who, even while dealing in the affairs of the world, remain inwardly free of grief and fear -- so it stands.

श्री वसिष्ठ ने कहा: कुछ लोग ऐसे होते हैं जो आसक्ति-रहित सुख के अभ्यास में स्थिर हो चुके हैं, जिनका मन विशाल हो गया है, और जो संसार का व्यवहार करते हुए भी भीतर से शोक और भय से मुक्त रहते हैं -- स्थिति ऐसी ही है।

25.70.2

प्रक्षुब्धाक्षुब्धदेहस्याविसंवादेन संविदः । अन्तःपूर्णस्य वदने श्रीरिन्दोरिव लक्ष्यते ॥ २ ॥

prakṣubdhākṣubdhadehasyāvisaṃvādena saṃvidaḥ | antaḥpūrṇasya vadane śrīrindoriva lakṣyate || 2 ||

Such a person's body may seem shaken though it is not shaken, because his awareness never wavers; being inwardly full, a radiance is seen on his face, like the radiance of the moon.

ऐसे व्यक्ति का शरीर व्याकुल जैसा दिख सकता है, पर वास्तव में व्याकुल नहीं होता, क्योंकि उसकी चेतना कभी डगमगाती नहीं; भीतर से परिपूर्ण होने के कारण उसके चेहरे पर एक कांति दिखाई देती है, जैसे चाँद की कांति।

35.70.3

चेत्यहीनं चिदालम्बं मनो यस्य गतज्वरम् । तेनाम्बु कतकेनेव जनता संप्रसीदति ॥ ३ ॥

cetyahīnaṃ cidālambaṃ mano yasya gatajvaram | tenāmbu katakeneva janatā saṃprasīdati || 3 ||

Whose mind is free of clinging to things it knows, and rests only on pure awareness, and so has lost its fever -- because of him, people become calm and clear, the way muddy water is cleared by a purifying seed.

जो अपने मन को जानी हुई चीज़ों से चिपकने नहीं देता, और केवल शुद्ध चेतना पर टिका रहता है, इसलिए जिसका ताप शांत हो चुका है -- उसके कारण लोग वैसे ही शांत और निर्मल हो जाते हैं, जैसे गंदा पानी एक शुद्ध करने वाले बीज से साफ हो जाता है।

45.70.4

नित्यमात्मदृशा लीनो ज्ञः स्वस्थश्चञ्चलोऽपि सन् । क्षुब्धो दृश्यत एवासौ प्रतिबिम्बार्कवन्मुधा ॥ ४ ॥

nityamātmadṛśā līno jñaḥ svasthaścañcalo'pi san | kṣubdho dṛśyata evāsau pratibimbārkavatmudhā || 4 ||

The knower is always absorbed in the sight of his own Self, settled in himself; even though he seems restless, he is seen as agitated only in appearance, not in truth -- like the reflected sun, which seems to shake but does not.

ज्ञानी सदा अपने आत्मा के दर्शन में लीन रहता है, अपने आप में स्थिर रहता है; भले ही वह चंचल दिखे, पर वह अशांत केवल दिखने में लगता है, असल में नहीं -- जैसे प्रतिबिंबित सूर्य हिलता हुआ दिखता है, पर असल में नहीं हिलता।

55.70.5

आत्मारामा महात्मानः प्रबुद्धाः परमोदयाः । बहिः पिच्छाग्रतरला अन्तर्मेरुरिवाचलाः ॥ ५ ॥

ātmārāmā mahātmānaḥ prabuddhāḥ paramodayāḥ | bahiḥ picchāgrataralā antarmerurivācalāḥ || 5 ||

Great souls who delight in the Self, awakened, risen to the highest state, seem outwardly to tremble like the tip of a peacock feather, but inwardly they are unmoving like Mount Meru.

आत्मा में रमने वाले महापुरुष, जो जाग चुके हैं और परम ऊँचाई को पा चुके हैं, बाहर से मोर के पंख की नोक जैसे काँपते दिखते हैं, पर भीतर से मेरु पर्वत जैसे अडिग रहते हैं।

65.70.6

चित्तमात्मत्वमायातं सुखदुःखानुरञ्जनम्। नोपैति रङ्गसंयुक्तो मसृणः स्फटिको यथा ॥ ६ ॥

cittamātmatvamāyātaṃ sukhaduḥkhānurañjanam| nopaiti raṅgasaṃyukto masṛṇaḥ sphaṭiko yathā || 6 ||

A mind that has reached the nature of the Self does not take on the colour of pleasure and pain, just as a polished crystal, even placed next to a colour, does not take on that colour.

जो मन आत्मा के स्वरूप को पा चुका है, वह सुख-दुःख का रंग नहीं चढ़ने देता, जैसे एक चिकना स्फटिक किसी रंग के पास रखे जाने पर भी उस रंग को ग्रहण नहीं करता।

75.70.7

संसारदृष्टिरुदितं ज्ञातलोकपरावरम्। न रञ्जयति सच्चित्तं जललेखा यथाम्बुजम् ॥ ७ ॥

saṃsāradṛṣṭiruditaṃ jñātalokaparāvaram| na rañjayati saccittaṃ jalalekhā yathāmbujam || 7 ||

Though the higher and the lower worlds are fully known, the sight of this world that arises does not stain a true mind, just as a streak of water does not soak into a lotus.

ऊँचे और नीचे सभी लोकों को जान लेने पर भी, संसार को देखने से जो अनुभव उठता है, वह सच्चे मन को रंग नहीं पाता, जैसे पानी की एक बूँद कमल को भिगो नहीं पाती।

85.70.8

आत्मध्यानमयोऽध्याने प्रबोधं परमात्मनः। कलनामलनिर्मुक्तः स्वसक्त इति कथ्यते ॥ ८ ॥

ātmadhyānamayo'dhāne prabodhaṃ paramātmanaḥ| kalanāmalanirmuktaḥ svasakta iti kathyate || 8 ||

One whose being is filled with meditation on the Self keeps the awakening of the supreme Self even outside formal meditation; free of the stain of mental imagining, such a person is called one attached to his own Self.

जिसका सारा अस्तित्व आत्म-ध्यान से भरा है, वह औपचारिक ध्यान के बिना भी परमात्मा के जागरण को बनाए रखता है; कल्पना के दोष से मुक्त होकर, उसे 'अपने आत्मा में लीन व्यक्ति' कहा जाता है।

95.70.9

आत्मारामतया जीवो यात्यसंसङ्गतामिह। आत्मज्ञानेन संसङ्गस्तनुतामेति नान्यथा ॥ ९ ॥

ātmārāmatayā jīvo yātyasāṃsaṅgatāmiha| ātmajñānena saṃsaṅgastanutāmeti nānyathā || 9 ||

By delighting in the Self, a person here attains freedom from attachment. Only through knowledge of the Self does attachment grow less -- never in any other way.

आत्मा में रमने से ही जीव यहाँ आसक्ति-रहित होता है। आत्म-ज्ञान से ही आसक्ति कम होती है -- किसी और उपाय से नहीं।

105.70.10

जाग्रत्येव सुषुप्तस्थो जीवो भवति राघव। अस्यां दृशि गतोऽद्वन्द्वो नित्यानस्तमयोदयः ॥ १० ॥

jāgratyeva suṣuptastho jīvo bhavati rāghava| asyāṃ dṛśi gato'dvandvo nityānastamayodayaḥ || 10 ||

Even while awake, the living being becomes like one in deep, dreamless sleep, O Raghava. Having reached this vision, he is free of all opposites, ever without rising or setting.

हे राघव, जागते हुए भी जीव गहरी नींद में सोए हुए जैसा हो जाता है। इस दृष्टि को पाकर वह सभी द्वंद्वों से मुक्त हो जाता है, सदा बिना उदय और अस्त के।

115.70.11

अत्र प्रौढिमुपायातः सूर्यतामेति पावनीम् । परिणामवशादिन्दुरमावास्यार्कतामिव ॥ ११ ॥

atra prauḍhimupāyātaḥ sūryatāmeti pāvanīm | pariṇāmavaśādinduramāvāsyārkatāmiva || 11 ||

Here, having grown fully ripe, he reaches a purity like the sun's -- just as, through its change of phase, the moon becomes like the sun on the night of the new moon.

यहाँ पूरी तरह पक जाने पर वह सूर्य जैसी पवित्रता को पाता है -- जैसे अपने बदलते रूप के कारण अमावस्या की रात चंद्रमा सूर्य जैसा हो जाता है।

125.70.12

चित्ते चित्तदशाहीने या स्थितिः क्षीणचेतसाम् । सोच्यते शान्तकलना जाग्रत्येव सुषुप्तता ॥ १२ ॥

citte cittadaśāhīne yā sthitiḥ kṣīṇacetasām | socyate śāntakalanā jāgratyeva suṣuptatā || 12 ||

When the mind has left behind the state of an ordinary, restless mind, the condition of those whose mental activity has quieted is called thought now at peace -- deep, dreamless sleep right within waking.

जब मन साधारण, अशांत मन की अवस्था से बाहर निकल आता है, तो जिनकी मानसिक हलचल शांत हो चुकी है, उनकी उस अवस्था को 'शांत हुआ विचार' कहा जाता है -- यानी जागते हुए ही गहरी नींद जैसी स्थिति।

135.70.13

तां सुषुप्तदशामेत्य जीवन्व्यवहरन्नरः । सुखदुःखवरत्राभिर्न कदाचन कृष्यते ॥ १३ ॥

tāṃ suṣuptadaśāmetya jīvanvyavaharannaraḥ | sukhaduḥkhavaratrābhirna kadācana kṛṣyate || 13 ||

Having reached that state of deep, dreamless sleep, a person, while alive and going about the business of the world, is never dragged by the ropes of pleasure and pain.

उस गहरी नींद-जैसी अवस्था को पाकर मनुष्य जीते हुए और संसार का व्यवहार करते हुए भी, सुख-दुःख की रस्सियों से कभी नहीं खींचा जाता।

145.70.14

जाग्रत्येव सुषुप्तस्थो यः करोति जगत्क्रियाम् । तं यन्त्रपुत्रकमिव नायाति सुखदुःखदृक् ॥ १४ ॥

jāgratyeva suṣuptastho yaḥ karoti jagatkriyām | taṃ yantraputrakamiva nāyāti sukhaduḥkhadṛk || 14 ||

One who, established in deep, dreamless sleep even while awake, carries out the actions of the world -- to him, like to a mechanical puppet, the feeling of pleasure and pain never comes.

जो जागते हुए भी गहरी नींद में स्थित रहकर संसार के सारे काम करता है -- उसे, एक यंत्र की गुड़िया की तरह, सुख-दुःख का अनुभव कभी नहीं होता।

155.70.15

चित्तस्य बाधिका शक्तिर्भावाभावोपतापदा । आत्मतामागते चित्ते तस्य किं बाधते कथम् ॥ १५ ॥

cittasya bādhikā śaktirbhāvābhāvopatāpadā | ātmatāmāgate citte tasya kiṃ bādhate katham || 15 ||

The power that troubles the mind, that brings the pain of things coming into being and passing away -- once the mind has reached the state of the Self, what can trouble it, and how?

मन को कष्ट देने वाली वह शक्ति, जो चीज़ों के होने और न होने का दुःख देती है -- जब मन आत्मा की अवस्था को पा लेता है, तो उसे कौन और कैसे कष्ट दे सकता है?

165.70.16

सुषुप्तबुद्धिः कर्माणि पूर्वमेवावहेलया । कुर्वन्न बध्यते जीवो जीवन्मुक्ततया स्थितः ॥ १६ ॥

suṣuptabuddhiḥ karmāṇi pūrvamevāvahelayā | kurvanna badhyate jīvo jīvanmuktatayā sthitaḥ || 16 ||

With his mind as if asleep, doing the same actions as before but caring nothing for them, such a person is not bound -- he stands as one who is free while still alive.

जिसकी बुद्धि सोई हुई-सी है, वह पहले जैसे ही सारे काम करता है, पर उनकी कोई परवाह नहीं करता -- ऐसा व्यक्ति बंधन में नहीं पड़ता, वह जीते-जी मुक्त होकर रहता है।

175.70.17

सौषुप्तीं वृत्तिमाश्रित्य कुरु मा कुरु वानघ । कर्म प्रकृतिजं पाकवशादुपगतं स्थितम् ॥ १७ ॥

sauṣuptīṃ vṛttimāśritya kuru mā kuru vānagha | karma prakṛtijaṃ pākavaśādupagataṃ sthitam || 17 ||

Rest in this state like deep sleep, sinless one, and do it or do not do it — the action that is born of your own nature, and that comes to you through the ripening of your past deeds, goes on just the same.

हे निष्पाप, गहरी नींद जैसी इस अवस्था में टिके रहो, और काम करो या न करो — जो काम तुम्हारे स्वभाव से पैदा हुआ है और पुराने कर्मों के पकने से तुम तक आया है, वह वैसे ही चलता रहता है।

185.70.18

नादानं न परित्यागः कर्मणोऽज्ञाय रोचते । तिष्ठन्त्यवगतात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः ॥ १८ ॥

nādānaṃ na parityāgaḥ karmaṇo'jñāya rocate | tiṣṭhantyavagatātmāno yathāprāptānuvartinaḥ || 18 ||

Without real understanding, neither taking up action nor giving it up is right. Those who have known the self simply carry on, going along with whatever comes their way.

सच्चे ज्ञान के बिना न तो काम को अपनाना ठीक है, न उसे छोड़ना। जिन्होंने अपने आत्मा को जान लिया है, वे तो बस जो सामने आ जाए उसी के साथ चलते रहते हैं।

195.70.19

कुर्वन्नपि न कर्तासि सुषुप्त्यैकस्थया धिया । अकर्तापि च कर्तासि यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १९ ॥

kurvannapi na kartāsi suṣuptyaikasthayā dhiyā | akartāpi ca kartāsi yathecchasi tathā kuru || 19 ||

Even while you act, if your mind rests only in that sleep-like stillness, you are not the doer. And even without acting, you can still be the doer. So act just as you wish.

यदि तुम्हारा मन उस गहरी नींद जैसी शांत अवस्था में ही टिका रहे, तो काम करते हुए भी तुम कर्ता नहीं हो। और बिना काम किए भी तुम कर्ता हो सकते हो। इसलिए जैसी तुम्हारी इच्छा हो वैसा करो।

205.70.20

यथा न किंचित्कलयन्मञ्चके स्पन्दते शिशुः । तथा फलान्यकलयन्कुरु कर्माणि राघव ॥ २० ॥

yathā na kiñcitkalayanmañcake spandate śiśuḥ | tathā phalānyakalayankuru karmāṇi rāghava || 20 ||

Just as a baby lying on its cot moves about without giving any thought to it, so too, Raghava, do your actions without thinking about their results.

जैसे पालने में पड़ा बच्चा बिना कुछ सोचे-समझे हाथ-पैर हिलाता है, हे राघव, वैसे ही तुम फल की चिंता किए बिना अपने काम करो।

215.70.21

अचेत्यचित्पदस्वस्थो जाग्रत्यपि सुषुप्तधीः । यद्यत्करोति लब्धात्मा तस्मिंस्तस्य न कर्तृता ॥ २१ ॥

acetyacitpadasvastho jāgratyapi suṣuptadhīḥ | yadyatkaroti labdhātmā tasmiṃstasya na kartṛtā || 21 ||

Settled in that state beyond thought and beyond mind, his intellect asleep even while he is awake, the man who has found the self is not the doer of whatever he does.

विचार और मन से परे उस अवस्था में टिका हुआ, जागते हुए भी जिसकी बुद्धि सोई हुई है, ऐसा आत्मज्ञानी व्यक्ति जो भी करे, उसमें वह कर्ता नहीं होता।

225.70.22

दशामासाद्य सौषुप्तीं स्वचित्ते च विवासनः । अन्तः शीतलतामेति ज्ञो रसेन यथा शशी ॥ २२ ॥

daśāmāsādya sauṣuptīṃ svacitte ca vivāsanaḥ | antaḥ śītalatāmeti jño rasena yathā śaśī || 22 ||

Reaching this state like deep sleep, and free of all desire in his own mind, the wise man grows cool inside, the way the moon is cool by its own nature.

इस गहरी नींद जैसी अवस्था को पाकर और अपने मन में हर इच्छा से मुक्त होकर, ज्ञानी व्यक्ति भीतर से वैसे ही शीतल हो जाता है जैसे चाँद अपने स्वभाव से शीतल होता है।

235.70.23

सुषुप्तस्थो महातेजाः पूर्णः पूर्णेन्दुबिम्बवत् । समः सर्वास्ववस्थासु भवत्यद्रिर्यथर्तुषु ॥ २३ ॥

suṣuptastho mahātejāḥ pūrṇaḥ pūrṇendubimbavat | samaḥ sarvāsvavasthāsu bhavatyadriryatharrtuṣu || 23 ||

Abiding in that state like deep sleep, full of great brightness, whole like the orb of the full moon, he stays the same in every condition, as a mountain stays the same through the changing seasons.

गहरी नींद जैसी उस अवस्था में टिका हुआ, महान तेज से भरा, पूर्ण चाँद के समान परिपूर्ण, वह हर हाल में एक-सा बना रहता है, जैसे पहाड़ बदलते मौसमों में भी एक-सा बना रहता है।

245.70.24

सुषुप्तसंस्थो धीरात्मा बहिरायाति लोलताम् । क्रियासु नो भवत्कम्पः प्रस्पन्दित इवाचलः ॥ २४ ॥

suṣuptasaṃstho dhīrātmā bahirāyāti lolatām | kriyāsu no bhavatkampah praspandita ivācalaḥ || 24 ||

The steady-minded one, settled in that state like deep sleep, may outwardly seem restless and active, but there is no real shaking in his actions — like a mountain that seems to move but does not tremble.

गहरी नींद जैसी उस अवस्था में टिकी हुई धीर आत्मा बाहर से भले चंचल और सक्रिय दिखे, पर उसके कामों में कोई हलचल नहीं होती — जैसे पहाड़ हिलता हुआ दिखे तो भी वह कांपता नहीं।

255.70.25

सुषुप्तावस्थितो भूत्वा देहं विगतकल्मषः । पातयाश्वथ वा दीर्घं कालं धारय शैलवत् ॥ २५ ॥

suṣuptāvasthito bhūtvā dehaṃ vigatakalmaṣaḥ | pātayāśvatha vā dīrghaṃ kālaṃ dhāraya śailavat || 25 ||

Having become established in that sleep-like state, free of all taint, either drop the body at once, or else hold on to it for a long time, unmoved like a mountain.

गहरी नींद जैसी उस अवस्था में टिककर और हर दोष से मुक्त होकर, या तो शरीर को तुरंत त्याग दो, या फिर पहाड़ की तरह अडिग रहते हुए उसे लंबे समय तक धारण किए रहो।

265.70.26

एषैव राम सौषुप्ती स्थितिरभ्यासयोगतः । प्रौढा सती तुर्यमिति कथिता तत्त्वकोविदैः ॥ २६ ॥

eṣaiva rāma sauṣuptī sthitirabhyāsayogataḥ | prauḍhā satī turyamiti kathitā tattvakovidaiḥ || 26 ||

This very state like deep sleep, Rama, once it has matured through practice, is called the Fourth state by those who know the truth.

हे राम, यही गहरी नींद जैसी अवस्था जब अभ्यास से परिपक्व हो जाती है, तो सच को जानने वाले लोग इसे चौथी अवस्था कहते हैं।

275.70.27

आनन्दमय एवान्तः प्रक्षीणसकलामयः । अत्यन्तास्तं गतमना भवति ज्ञो महोदयः ॥ २७ ॥

ānandamaya evāntaḥ prakṣīṇasakalāmayaḥ | atyantāstaṃ gatamanā bhavati jñō mahodayāḥ || 27 ||

Filled with bliss within, every ailment of his completely gone, his mind fully set at rest, the wise man becomes truly great.

भीतर से पूरी तरह आनंद से भरा हुआ, जिसका हर रोग पूरी तरह मिट चुका है, जिसका मन पूरी तरह शांत हो चुका है, ऐसा ज्ञानी सचमुच महान बन जाता है।

285.70.28

तत्रस्थो ज्ञः प्रमुदितः परमानन्दघूर्णितः । लीलामिवेमां रचनां सदा समनुपश्यति ॥ २८ ॥

tatrasthō jñāḥ pramuditaḥ paramānandaghūrṇitaḥ | līlāmivēmāṃ racanāṃ sadā samanupaśyati || 28 ||

Established there, the joyful knower, swaying in supreme bliss, always sees this whole creation as if it were a game.

उस अवस्था में टिका हुआ, आनंदित ज्ञानी, परम आनंद में झूमता हुआ, इस पूरी सृष्टि को हमेशा एक खेल की तरह देखता है।

295.70.29

वीतशोकभयायासो गतसंसारसंभ्रमः । तुर्यावस्थामुपारूढो भूयः पतति नात्मवान् ॥ २९ ॥

vītaśokabhayāyāsō gatasaṃsārasaṃbhramaḥ | turyāvasthāmupārūḍhō bhūyaḥ patati nātmavān || 29 ||

Free from grief, fear, and struggle, the confusion of worldly life gone, the self-possessed man who has risen to the Fourth state does not fall back again.

शोक, भय और थकान से मुक्त, संसार की सारी उलझन जिसकी मिट चुकी है, ऐसा आत्मवान व्यक्ति जब चौथी अवस्था पर चढ़ जाता है, तो फिर कभी नीचे नहीं गिरता।

305.70.30

प्राप्य स्वां पदवीं पुण्यां यथेदं भ्रमितं जगत् । शैलसंस्थ इवाधःस्थं हसन्पश्यति धीरधीः ॥ ३० ॥

prāpya svāṃ padavīṃ puṇyāṃ yathedaṃ bhramitaṃ jagat | śailasaṃstha ivādhaḥsthaṃ hasanpaśyati dhīradhīḥ || 30 ||

Having reached his own sacred state, the steady-minded man, like one standing on a mountain looking down, watches this whole deluded world wandering below, and laughs.

अपनी उस पवित्र अवस्था को पाकर, धीर बुद्धि वाला व्यक्ति, पहाड़ पर खड़े होकर नीचे देखने वाले की तरह, इस भरमाई हुई दुनिया को नीचे भटकते देखकर हँसता है।

315.70.31

अस्यां तु तुर्यावस्थायां स्थितिं प्राप्याविनाशिनीम् । आनन्दैकान्तलीनत्वादनानन्दपदं गतः ॥ ३१ ॥

asyaam tu turyaavasthaayaam sthitim praapyaavinaashinim | aanandaikaantalinatvaadanaanandapadam gatah || 31 ||

In this Fourth state, having reached that imperishable condition, because he is dissolved wholly and only in bliss, he passes into the state beyond even bliss.

इस चौथी अवस्था में उस अविनाशी स्थिति को पाकर, जब वह पूरी तरह सिर्फ आनंद में ही डूब जाता है, तो वह आनंद से भी आगे की अवस्था में पहुँच जाता है।

325.70.32

अनानन्दमहानन्दकलातीतस्ततोऽपि हि । मुक्त इत्युच्यते योगी तुर्यातीतं पदं गतः ॥ ३२ ॥

anaanandamahaanandakalaateetastatoapi hi | mukt ityuchyate yogi turyaatitam padam gatah || 32 ||

The yogi who has passed beyond even a trace of both no-bliss and great bliss, and beyond that too, is called liberated — he has reached the state beyond the Fourth.

जो योगी न-आनंद और महान आनंद, दोनों के हल्के-से अंश से भी आगे निकल चुका है, और उससे भी आगे बढ़ चुका है, उसे मुक्त कहा जाता है — वह चौथी अवस्था से भी आगे की स्थिति को पा चुका होता है।

335.70.33

परिगलितसमस्तजन्मपाशः सकलविलीनतमोमयाभिमानः । परमरसमयीं प्रयाति सत्तां जलगतसैन्धवखण्डवन्महात्मा ॥ ३३ ॥

parigalitasamastajanmapaashah sakalaviliinatamomayaabhimaanah | paramarasamayim prayati sattaam jalagatasaindhavakhandavanmahaatmaa || 33 ||

All the bonds of rebirth completely melted away, all his dark self-pride completely dissolved, the great soul passes into the being that is made of supreme essence, like a lump of salt that has dissolved into water.

जन्म-मरण के सारे बंधन पूरी तरह गल चुके, अंधकार से भरा हर अहंकार पूरी तरह घुल चुका — ऐसी महान आत्मा उस परम रस से भरी सत्ता में वैसे ही मिल जाती है, जैसे नमक का टुकड़ा पानी में घुल जाता है।