योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Upaśama, Chapter 56उपशम प्रकरण · सर्ग ५६

Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 56 — 64 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 56 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

15.56.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । क्रमेणानेन विहरन्विचार्यात्मानमात्मना । विश्रान्तिमेहि वितते पदे पद्मदलेक्षण ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | kramenānena viharañvicāryātmānamātmanā | viśrāntimehi vitate pade padmadalekṣaṇa || 1 ||

Sri Vasishtha said: Living your life in this way, examining the self with the self, come to rest in that vast state, O lotus-eyed one.

श्री वसिष्ठ ने कहा: इस तरह जीवन बिताते हुए, आत्मा को आत्मा से परखते हुए, उस विशाल पद में विश्राम पाओ, हे कमल-नयन।

25.56.2

शास्त्रार्थगुरुचेतोभिस्तावत्तावद्विचार्यते । सर्वदृश्यक्षयाभ्यासाद्यावदासाद्यते पदम् ॥ २ ॥

śāstrārthagurucetobhistāvattāvadvicāryate | sarvadṛśyakṣayābhyāsādyāvadāsādyate padam || 2 ||

That state is looked into by the meaning of the scriptures, by the teacher, and by one's own mind, but only for as long as it takes, until, by wearing away everything that is seen, that state is finally reached.

उस पद को शास्त्रों के अर्थ से, गुरु से और अपने मन से तब तक खोजा जाता है, जब तक दिखने वाली हर चीज़ को मिटाने के अभ्यास से वह पद आखिर में मिल नहीं जाता।

35.56.3

वैराग्याभ्यासशास्त्रार्थप्रज्ञागुरुमयक्रमैः । पदमासाद्यते पुण्यं प्रज्ञयैवैकयाथवा ॥ ३ ॥

vairāgyābhyāsaśāstrārthaprajñāgurumayakramaiḥ | padamāsādyate puṇyaṃ prajñayaikekayāthavā || 3 ||

Through the joint working of dispassion, practice, the meaning of the scriptures, insight, and the teacher, a person reaches that sacred state, or else through insight alone, by itself.

वैराग्य, अभ्यास, शास्त्रों के अर्थ, सूझ-बूझ और गुरु, इन सबके मेल से वह पवित्र पद मिलता है, या फिर अकेली सूझ-बूझ से भी मिल जाता है।

45.56.4

संप्रबोधवती तीक्ष्णा कलङ्करहिता मतिः । सर्वसामग्र्यहीनापि पदं प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ ४ ॥

saṃprabodhavatī tīkṣṇā kalaṅkarahitā matiḥ | sarvasāmagryahīnāpi padam prāpnoti śāśvatam || 4 ||

A mind that is fully awake, sharp, and free of any stain reaches that eternal state, even if it has none of the other aids at all.

जो मन पूरी तरह जागा हुआ, तेज़ और निर्मल है, वह बाकी सब सहारों के बिना भी उस शाश्वत पद को पा लेता है।

55.56.5

श्रीराम उवाच । भगवन्भूतभव्येश कश्चिज्जातसमाधिकः । प्रबुद्ध इव विश्रान्तो व्यवहारपरोऽपि सन् ॥ ५ ॥

śrīrāma uvāca | bhagavanbhūtabhavyeśa kaścijjātasamādhikaḥ | prabuddha iva viśrānto vyavahāraparo’pi san || 5 ||

Sri Rama said: Lord, master of all that has been and all that will be, one person who has reached samadhi stays at rest, as if fully awake, even while he is busy with worldly life.

श्रीराम ने कहा: हे भगवन्, भूत और भविष्य के स्वामी, कोई एक व्यक्ति जिसे समाधि मिल चुकी है, जागे हुए की तरह शांत रहता है, चाहे वह सांसारिक काम-काज में लगा भी हो।

65.56.6

कश्चिदेकान्तमाश्रित्य समाधिनियतः स्थितः । तयोस्तु कतरः श्रेयानिति मे भगवन्वद ॥ ६ ॥

kaścidekāntamāśritya samādhinayataḥ sthitaḥ | tayostu kataraḥ śreyāniti me bhagavānvada || 6 ||

Another person withdraws into solitude and stays fixed there in samadhi. Of these two, tell me, Lord, which one is better.

कोई और व्यक्ति एकांत का सहारा लेकर वहीं समाधि में स्थिर रहता है। हे भगवन्, मुझे बताइए इन दोनों में से कौन श्रेष्ठ है।

75.56.7

श्रीवसिष्ठ उवाच । इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः । अन्तःशीतलता यासौ समाधिरिति कथ्यते ॥ ७ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | imaṃ guṇasamāhāramanātmatvena paśyataḥ | antaḥśītalatā yāsau samādhiriti kathyate || 7 ||

Sri Vasishtha said: For someone who sees this whole bundle of qualities as not being himself, a coolness settles inside him. That coolness is what is called samadhi.

श्री वसिष्ठ ने कहा: जो व्यक्ति गुणों के इस पूरे जोड़ को अपना आत्मा न मानकर देखता है, उसके भीतर जो शीतलता आ जाती है, उसी को समाधि कहा जाता है।

85.56.8

दृश्यैर्मनसि संबन्ध इति निश्चित्य शीतलः । कश्चित्संव्यवहारस्थः कश्चिद्ध्याने व्यवस्थितः ॥ ८ ॥

dṛśyairmanasi saṃbandha iti niścitya śītalaḥ | kaścitsaṃvyavahārasthaḥ kaściddhyāne vyavasthitaḥ || 8 ||

Once he has settled it in his mind that his link to everything he sees is only in the mind, and so has grown cool and calm inside, one such person stays busy with worldly work, another stays settled in meditation.

यह तय करके कि दिखने वाली चीज़ों से नाता केवल मन में है, और इस तरह भीतर से शांत होकर, कोई व्यक्ति सांसारिक काम में लगा रहता है, तो कोई ध्यान में स्थिर रहता है।

95.56.9

द्वावेतौ राम सुखितावन्तश्चेत्परिशीतलौ । अन्तःशीतलता या स्यात्तदनन्ततपःफलम् ॥ ९ ॥

dvāvetau rāma sukhitāvantaścetpariśītalau | antaḥśītalatā yā syāttadanantatapaḥphalam || 9 ||

O Rama, both of these people are happy, as long as they are at peace within. Whatever coolness a person feels inside is the fruit of endless effort.

हे राम, ये दोनों सुखी हैं, बशर्ते भीतर से शीतल हों। भीतर जो यह शीतलता होती है, वह अनंत तपस्या का ही फल है।

105.56.10

समाधिस्थानकस्थस्य चेतश्चेद्वृत्तिचञ्चलम् । तत्तस्य तत्समाधानं सममुन्मत्तताण्डवैः ॥ १० ॥

samādhisthānakasthasya cetścedvṛtticañcalam | tattasya tatsamādhānaṃ samamunmattatāṇḍavaiḥ || 10 ||

If a man sits in the posture of samadhi but his mind is still restless and unsteady, then that samadhi of his is no different from the wild dance of a madman.

जो व्यक्ति समाधि की मुद्रा में बैठा है, पर उसका मन चंचल और अस्थिर है, तो उसकी वह समाधि किसी पागल के उन्मत्त नाच के समान ही है।

115.56.11

उन्मत्तताण्डवस्थस्य चेतश्चेत्क्षीणवासनम् । तदस्योन्मत्तवृत्तं तत्समं बुद्धसमाधिना ॥ ११ ॥

unmattatāṇḍavasthasya cetas cetakṣīṇavāsanam | tadasyonmattavṛttaṃ tatsamaṃ buddhasamādhinā || 11 ||

And if a man dances about like a madman, but his mind has worn away all its inner cravings, then even his mad behavior is equal to the samadhi of one who is fully awake.

और जो पागल की तरह उन्मत्त होकर नाच रहा है, पर उसके मन की सारी वासनाएँ मिट चुकी हैं, तो उसका वह पागलपन भी उस जागे हुए व्यक्ति की समाधि के समान ही है।

125.56.12

व्यवहारी प्रबुद्धो यः प्रबुद्धो यो वने स्थितः । द्वावेतौ सुसमौ नूनमसंदेहं पदं गतौ ॥ १२ ॥

vyavahārī prabuddho yaḥ prabuddho yo vane sthitaḥ | dvāvetau susamau nūnamasandehaṃ padaṃ gatau || 12 ||

The man who is awake while he lives an ordinary life, and the man who is awake while he stays in the forest, are truly equal to each other. Both of them, without doubt, have reached that state.

जो व्यक्ति सांसारिक व्यवहार करते हुए जागा हुआ है, और जो जंगल में रहकर जागा हुआ है, ये दोनों निश्चय ही बराबर हैं; दोनों ही बिना किसी संदेह के उस पद को पा चुके हैं।

135.56.13

अकर्तृ कुर्वदप्येतच्चेतः प्रतनुवासनम् । दूरं गतमना जन्तुः कथासंश्रवणे यथा ॥ १३ ॥

akartṛ kurvadapyetac cetas pratanuvāsanam | dūraṃ gatamanā jantuḥ kathāsaṃśravaṇe yathā || 13 ||

When such a mind's inner cravings have worn thin, it acts, yet is not really the one acting, like someone listening to a story whose mind has wandered off somewhere else.

जब मन की वासनाएँ पतली पड़ जाती हैं, तो वह मन काम तो करता है, पर असल में करने वाला नहीं रहता, जैसे कोई कहानी सुनते हुए भी उसका मन कहीं और चला गया हो।

145.56.14

अकुर्वदपि कर्तेव चेतः प्रघनवासनम् । निस्पन्दाङ्गमपि स्वप्ने श्वभ्रपातस्थिताविव ॥ १४ ॥

akurvadapi karteva cetas praghnavāsanam | nispandāṅgamapi svapne śvabhrapātasthitāviva || 14 ||

But a mind whose cravings are thick and solid feels like the doer even when it does nothing, like a sleeping body that lies perfectly still while in the dream it is falling into a pit.

पर जिस मन की वासनाएँ घनी और ठोस हैं, वह कुछ न करते हुए भी करने वाला जैसा महसूस करता है, जैसे सोया हुआ शरीर बिल्कुल निश्चल पड़ा रहता है, पर सपने में वह गड्ढे में गिर रहा होता है।

155.56.15

चेतसो यदकर्तृत्वं तत्समाधानमुत्तमम् । तं विद्धि केवलीभावं सा शुभा निर्वृतिः परा ॥ १५ ॥

cetaso yadakartṛtvaṃ tatsamādhānamuttamam | taṃ viddhi kevalībhāvaṃ sā śubhā nirvṛtiḥ parā || 15 ||

That state in which the mind is no longer the doer of anything, that is the highest samadhi. Know it to be the state of standing alone as oneself, that highest and truly good peace.

मन का करने वाला न रह जाना, यही सबसे ऊँची समाधि है। इसे ही अकेले शुद्ध आत्मा में टिक जाना जानो, यही वह श्रेष्ठ और शुभ शांति है।

165.56.16

चेतश्चलाचलत्वेन परम कारणं स्मृतम् । ध्यानाध्यानदृशोस्तेन तदेवानङ्कुरं कुरु ॥ १६ ॥

cetashcalācalatvena parama kāraṇaṃ smṛtam | dhyānādhyānadṛśostena tadevānaṅkuraṃ kuru || 16 ||

Whether the mind is restless or still is the real cause behind both meditation and its absence. So work on that mind alone, and stop any new thought from sprouting in it.

मन का चंचल होना या स्थिर होना ही ध्यान और अ-ध्यान दोनों का असली कारण है; इसलिए उसी मन पर काम करो और उसमें कोई नया विचार अंकुरित न होने दो।

175.56.17

अवासनं स्थिरं प्रोक्तं मनोध्यानं तदेव तु । स एव केवलीभावः शान्ततैव च सा सदा ॥ १७ ॥

avāsanaṃ sthiraṃ proktaṃ manodhyānaṃ tadeva tu | sa eva kevalībhāvaḥ śāntataiva ca sā sadā || 17 ||

A mind that is free of these cravings and steady, that alone is real meditation. That alone is the state of standing purely as oneself, and that alone is true and lasting peace.

जो मन इन वासनाओं से मुक्त और स्थिर है, वही असली ध्यान कहलाता है। वही अकेले शुद्ध आत्मा में टिकना है, और वही सदा सच्ची शांति है।

185.56.18

तनुवासनमत्युच्चैः पदायोद्यतमुच्यते । अवासनं मनो कर्तृपदं तस्मादवाप्यते ॥ १८ ॥

tanuvāsanamatyuccaiḥ padāyodyatamucyate | avāsanaṃ mano kartṛpadaṃ tasmādavāpyate || 18 ||

A mind whose cravings have thinned is said to be climbing toward that highest state; a mind wholly free of cravings then reaches the state of the doer.

जिस मन की वासनाएँ पतली पड़ गई हों, उसे उस सबसे ऊँचे पद की ओर बढ़ता हुआ कहा जाता है; और जिस मन में वासना बिल्कुल नहीं बची, वह उस कर्ता के पद को पा लेता है।

195.56.19

घनवासनमेतत्तु चेतः कर्तृत्वभाजनम् । सर्वदुःखप्रदं तस्माद्वासनां तनुतां नयेत् ॥ १९ ॥

ghanavāsanametattu cetḥ kartṛtvabhājanam | sarvaduḥkhapradaṃ tasmādvāsanāṃ tanutāṃ nayet || 19 ||

This mind, when its cravings are thick, becomes the seat of being the doer, and being the doer brings all suffering. So one should thin out these cravings.

यह मन, जब उसकी वासनाएँ घनी होती हैं, कर्ता बनने का ठिकाना बन जाता है, और कर्ता बनना ही सारे दुख का कारण है; इसलिए वासनाओं को पतला करते जाना चाहिए।

205.56.20

प्रशान्तजगदास्थोऽन्तर्वीतशोकभयैषणः । स्वस्थो भवति येनात्मा स समाधिरिति स्मृतः ॥ २० ॥

praśāntajagadāstho'ntarvītaśokabhayaiṣaṇaḥ | svastho bhavati yenātmā sa samādhiriti smṛtaḥ || 20 ||

When a person's concern for the world grows calm, and inside he is free of grief, fear, and craving, and his self comes to rest in itself, that is what is known as samadhi.

जब किसी व्यक्ति की दुनिया के प्रति चिंता शांत हो जाती है, और भीतर से वह शोक, भय और लालसा से मुक्त हो जाता है, और उसका आत्मा अपने आप में टिक जाता है, इसी को समाधि कहा जाता है।

215.56.21

चेतसा संपरित्यज्य सर्वभावात्मभावनाम् । यथा तिष्ठसि तिष्ठ त्वं तथा शैले गृहेऽथवा ॥ २१ ॥

cetasā saṃparityajya sarvabhāvātmabhāvanām | yathā tiṣṭhasi tiṣṭha tvaṃ tathā śaile gṛhe'thavā || 21 ||

Once you have let go, in your mind, of the feeling that you are all these things, then stay just as you are, whether that is on a mountain or in a house.

जब तुमने अपने मन से यह भाव छोड़ दिया कि तुम ये सब चीज़ें हो, तो फिर जैसे भी रहो, वैसे ही रहो, चाहे पहाड़ पर रहो या घर में।

225.56.22

गृहमेव गृहस्थानां सुसमाहितचेतसाम् । शान्ताहंकृतिदोषाणां विजनावनभूमयः ॥ २२ ॥

gṛhameva gṛhasthānāṃ susamāhitacetasām | śāntāhaṃkṛtidōṣāṇāṃ vijanāvanabhūmayaḥ || 22 ||

For a householder whose mind is calm and settled, and whose fault of ego has quieted down, the house itself becomes like an empty forest.

जिस गृहस्थ का मन शांत और स्थिर है, और जिसका अहंकार का दोष मिट चुका है, उसके लिए घर भी सुनसान जंगल जैसा हो जाता है।

235.56.23

अरण्यसदने तुल्ये समाहितमनोदृशाम् । भवतामिह भूतानां भूतानां महतामिव ॥ २३ ॥

araṇyasadane tulye samāhitamanodṛśām | bhavatāmiha bhūtānāṃ bhūtānāṃ mahatāmiva || 23 ||

For those whose mind and sight are calm, forest and house are the same. For you living beings here, it is just as it is for the great ones too.

जिनका मन और नज़र शांत हो चुकी है, उनके लिए जंगल और घर एक समान हैं। तुम लोगों के लिए भी यहाँ वैसा ही है जैसा बड़े-बड़े महात्माओं के लिए होता है।

245.56.24

शान्तचित्तमहाभ्रस्य जनज्वालोज्ज्वलान्यपि । नगराण्यपि शून्यानि वनान्यवनिपात्मज ॥ २४ ॥

śāntacittamahābhrasya janajvālojjvalānyapi | nagarāṇyapi śūnyāni vanānyavanipātmaja || 24 ||

O prince, for someone whose mind, like a great cloud, has grown calm, even cities ablaze with crowds of people are empty, like forests.

हे राजकुमार, जिसका मन एक बड़े बादल की तरह शांत हो चुका है, उसके लिए भीड़ से जगमगाते शहर भी जंगलों जैसे सुनसान हैं।

255.56.25

वृत्तिमच्चित्तमत्तस्य विजनानि वनान्यपि । नगराणि महालोकपूर्णानि परवीरहन ॥ २५ ॥

vṛttimaccittamattasya vijanāni vanānyapi | nagarāṇi mahālokapūrṇāni paravīrahan || 25 ||

O slayer of enemy warriors, for someone whose mind is intoxicated with its own restless activity, even a lonely forest feels like a city crowded with people.

हे शत्रु-वीरों के संहारक, जिसका मन अपनी ही हलचल में डूबा और मतवाला है, उसके लिए सुनसान जंगल भी भीड़ से भरे शहर जैसा लगता है।

265.56.26

व्युत्थितं चित्तमभ्येति भ्रमस्यान्तः सुषुप्तताम् । निर्वाणमेति निर्वाणं यथेच्छसि तथा कुरु ॥ २६ ॥

vyutthitaṃ cittamabhyeti bhramasyāntaḥ suṣuptatām | nirvāṇameti nirvāṇaṃ yathecchasi tathā kuru || 26 ||

A restless mind only sinks into a kind of stupor within its own confusion. A mind that is already at peace attains true peace. So do as you wish.

बेचैन मन अपनी ही उलझन में एक तरह की गहरी नींद में डूब जाता है। जो मन पहले से शांत है, वही असली शांति पाता है। इसलिए जैसा चाहो वैसा करो।

275.56.27

सर्वभावपदातीतं सर्वभावात्मकं च वा । यः पश्यति सदात्मानं स समाहित उच्यते ॥ २७ ॥

sarvabhāvapadātītaṃ sarvabhāvātmakaṃ ca vā | yaḥ paśyati sadātmānaṃ sa samāhita ucyate || 27 ||

Whoever sees the true self as beyond every state of being, and also as the very essence of every state of being, is called one whose mind is composed.

जो व्यक्ति सच्चे आत्मा को हर हाल से परे भी देखता है, और हर हाल के भीतर भी उसी को देखता है, उसे ही शांत-चित्त कहा जाता है।

285.56.28

ईहितानीहिते क्षीणे यस्यान्तर्वितताकृतेः । सर्वे भावाः समा यस्य स समाहित उच्यते ॥ २८ ॥

īhitānīhite kṣīṇe yasyāntarvitatākṛteḥ | sarve bhāvāḥ samā yasya sa samāhita ucyate || 28 ||

One in whom wanting and not wanting have both faded away, whose inner being has spread out to fill everything, and for whom all things are equal, he is called one whose mind is composed.

जिसकी चाहत और अनचाहत दोनों मिट चुकी हैं, जिसका भीतरी स्वभाव सब जगह फैल चुका है, और जिसके लिए सब कुछ बराबर है, उसे ही शांत-चित्त कहा जाता है।

295.56.29

सदात्मना सदेवेदं जगत्पश्यति नो मनः । यथा स्वप्ने तथैवास्मिञ्जाग्रत्यपि जनेश्वर ॥ २९ ॥

sadātmanā sadevedaṃ jagatpaśyati no manaḥ | yathā svapne tathaivāsmiñjāgratyapi janeśvara || 29 ||

The mind does not see this world as it really is, one with the eternal self. It is the same in this waking state as it is in a dream, O lord of men.

मन इस जगत को वैसा नहीं देखता जैसा यह सच में है, यानी सदा-विद्यमान आत्मा से एक। हे मनुष्यों के स्वामी, यह जागते हुए भी वैसा ही है जैसा सपने में होता है।

305.56.30

यथा विपणिकालोका विहरन्तोऽप्यसत्समाः । असंबन्धात्तथा ज्ञस्य ग्रामोपि विपिनोपमः ॥ ३० ॥

yathā vipaṇikālokā viharanto'pyasatsamāḥ | asaṃbandhāttathā jñasya grāmopi vipinopamaḥ || 30 ||

Just as, to someone with no stake in it, people bustling about a marketplace seem as if they do not even exist, so too, for one who knows the truth, a village is just like a forest, because he has no bond with it.

जैसे बाज़ार में घूमते-फिरते लोग किसी अनजान आदमी के लिए मानो होते ही नहीं, वैसे ही जो सच जानता है, उसके लिए गाँव भी जंगल जैसा है, क्योंकि उसका उससे कोई नाता नहीं है।

315.56.31

अन्तर्मुखमना नित्यं सुप्तो बुद्धो व्रजन्नपि । पुरं जनपदं ग्राममरण्यमिव पश्यति ॥ ३१ ॥

antarmukhamanā nityaṃ supto buddho vrajannapi | puraṃ janapadaṃ grāmamaranyamiva paśyati || 31 ||

One whose mind is always turned inward, whether asleep, awake, or walking about, sees a city, a country, or a village as if it were a forest.

जिसका मन हमेशा भीतर की ओर लगा रहता है, चाहे वह सोया हो, जागा हो, या चल रहा हो, वह शहर को, प्रदेश को, गाँव को, जंगल जैसा ही देखता है।

325.56.32

सर्वमाकाशतामेति नित्यमन्तर्मुखस्थितेः । सर्वथानुपयोग्यत्वाद्भूताकुलमिदं जगत् ॥ ३२ ॥

sarvamākāśatāmeti nityamantarmukhasthiteḥ | sarvathānupayogyatvādbhūtākulamidaṃ jagat || 32 ||

For one whose mind is always turned inward, everything becomes like open space, because this world, crowded with living beings, holds nothing for him to make use of.

जिसका मन हमेशा भीतर की ओर लगा रहता है, उसके लिए सब कुछ खाली आकाश जैसा हो जाता है, क्योंकि जीवों से भरी यह दुनिया उसके किसी काम की नहीं रहती।

335.56.33

अन्तःशीतलतायां तु लब्धायां शीतलं जगत् । विज्वराणामिव नृणां भवत्याजीवितस्थितेः ॥ ३३ ॥

antaḥśītalatāyāṃ tu labdhāyāṃ śītalaṃ jagat | vijvarāṇāmiva nṛṇāṃ bhavatyājīvitasthiteḥ || 33 ||

But once one has found coolness within, the world too turns cool, just as it does for a man free of fever, for as long as he lives.

पर जब भीतर की ठंडक मिल जाती है, तो यह जगत भी ठंडा हो जाता है, जैसे किसी बुखार से मुक्त आदमी के लिए होता है, जब तक जीवन रहता है तब तक।

345.56.34

अन्तस्तृष्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत् । भवत्यखिलजन्तूनां यदन्तस्तद्वहिः स्थितम् ॥ ३४ ॥

antastṛṣṇopataptānāṃ dāvadāhamayaṃ jagat | bhavatyakhilajantūnāṃ yadantastadvahiḥ sthitam || 34 ||

For all creatures scorched within by craving, the world turns into a wildfire, because what is inside comes to stand outside.

जो जीव भीतर से तृष्णा की आग में झुलस रहे हैं, उनके लिए यह जगत जंगल की आग जैसा बन जाता है, क्योंकि जो भीतर होता है वही बाहर दिखने लगता है।

355.56.35

द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः । अन्तःकरणतत्त्वस्य भागा बहिरिव स्थिताः ॥ ३५ ॥

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ | antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahiriva sthitāḥ || 35 ||

Sky, earth, wind, space, mountains, rivers, and the directions, all are parts of the true nature of the inner mind, standing as if outside it.

आकाश, पृथ्वी, हवा, अंतरिक्ष, पहाड़, नदियाँ और दिशाएँ, ये सब भीतरी मन के असली स्वरूप के ही हिस्से हैं, जो मानो बाहर खड़े दिखाई देते हैं।

365.56.36

वटधाना वट इव यदन्तःस्थं सदात्मनः । तद्बहिर्भासते भास्वद्विकासे पुष्पगन्धवत् ॥ ३६ ॥

vaṭadhānā vaṭa iva yadantaḥsthaṃ sadātmanaḥ | tadbahirbhāsate bhāsvadvikāse puṣpagandhavat || 36 ||

Just as a banyan tree is already contained within a banyan seed, whatever lies within the true self shines outward when it unfolds, like the scent that appears when a flower blossoms.

जैसे बरगद का पेड़ बरगद के बीज के भीतर ही छिपा रहता है, वैसे ही जो कुछ सच्चे आत्मा के भीतर है, वह खुलते ही बाहर चमक उठता है, जैसे फूल खिलते ही उसकी खुशबू फैल जाती है।

375.56.37

न बहिष्ठं न चान्तःस्थं क्वचित्किंचन विद्यते । यद्यथा कचितं चित्त्वात्तत्तथा तत्त्वमुत्थितम् ॥ ३७ ॥

na bahiṣṭhaṃ na cāntaḥsthaṃ kvacitkiñcana vidyate | yadyathā kacitaṃ cittvāttattathā tattvamutthitam || 37 ||

Nothing anywhere truly exists as outside or as inside. Whatever appears, appears out of the nature of consciousness, and reality arises exactly as that appearance.

कहीं भी कुछ सच में न बाहर है न भीतर। जो कुछ भी दिखाई देता है, वह चेतना के स्वभाव से ही दिखाई देता है, और सच्चाई ठीक उसी रूप में उठ खड़ी होती है।

385.56.38

आत्मतत्त्वान्तरं भाति बहिष्ट्वेन जगत्तया । कर्पूरमिव गन्धेन संकोचे प्रविकासि च ॥ ३८ ॥

ātmatattvāntaraṃ bhāti bahiṣṭvena jagattayā | karpūramiva gandhena saṃkoce pravikāsi ca || 38 ||

The true self's inner nature shines outward as the world, the way camphor's scent stays itself whether it is held close or spreading out.

सच्चे आत्मा का भीतरी स्वरूप ही बाहर जगत के रूप में चमकता है, जैसे कपूर की खुशबू बंद रहने पर भी और फैलने पर भी वैसी ही रहती है।

395.56.39

आत्मैव स्फुरति स्फारं जगत्त्वेनाप्यहंतया । बाह्यत्वेनान्तरत्वेन स च नासन्न सन्विभुः ॥ ३९ ॥

ātmaiva sphurati sphāraṃ jagattvenāpyahaṃtayā | bāhyatvenāntaratvena sa ca nāsan na sanvibhuḥ || 39 ||

The self alone shines forth vastly, as the world and as the sense of I, as what is outer and what is inner, and that self, which pervades everything, is neither unreal nor real.

आत्मा ही बड़े रूप में प्रकट होता है, जगत के रूप में भी, 'मैं' के भाव के रूप में भी, बाहर के रूप में भी, भीतर के रूप में भी, और सब में व्याप्त वह आत्मा न झूठा है, न सच्चा।

405.56.40

बहिष्ठेनान्तरं बाह्यमन्तःस्थेनान्तरस्थितम् । यथाविदितमात्मायं स्वचित्तमनुपश्यति ॥ ४० ॥

bahiṣṭhenāntaraṃ bāhyamantaḥsthenāntarasthitam | yathāviditamātmāyaṃ svacittamanupaśyati || 40 ||

Through the outer side, the inner part appears outside. Through the inner side, it stays inside. This self sees its own mind exactly as it comes to be known.

बाहर वाले हिस्से से भीतर की चीज़ बाहर दिखती है। भीतर वाले हिस्से से वह भीतर ही रहती है। यह आत्मा अपने मन को ठीक वैसे ही देखता है जैसे वह जाना जाता है।

415.56.41

सबाह्याभ्यन्तरं शान्तमात्मनो भेदितं जगत्। अहन्त्वादिस्थिते भेदे भूरिभङ्गभयं तु तत् ॥ ४१ ॥

sabāhyābhyantaraṃ śāntamātmano bheditaṃ jagat| ahaṃtvādisthite bhede bhūribhaṅgabhayaṃ tu tat || 41 ||

The world, both outside and inside, is nothing but the self at peace. But once it is split apart, once division sets in, starting with the notion of I, that split brings great fear of shattering.

यह जगत, बाहर और भीतर दोनों तरफ से, शांत आत्मा के सिवा कुछ नहीं है। पर जब यह बँट जाता है, जब 'मैं' के भाव से शुरू होकर यह बँटवारा होता है, तब यही बँटवारा टूट जाने का बड़ा डर बन जाता है।

425.56.42

द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः। कल्पादिरेव ज्वलितं सर्वमाधिहतात्मनः ॥ ४२ ॥

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ| kalpādireva jvalitaṃ sarvamādhihatātmanaḥ || 42 ||

Sky, earth, wind, space, mountains, rivers, the directions, for someone whose mind is struck by anguish, all of this has been ablaze since the very beginning of creation.

आकाश, पृथ्वी, हवा, अंतरिक्ष, पहाड़, नदियाँ, दिशाएँ, जिसका मन पीड़ा से घायल है, उसके लिए यह सब सृष्टि के आरंभ से ही जलता आ रहा है।

435.56.43

यस्त्वात्मरतिरेवान्तः कुर्वन्कर्मेन्द्रियैः क्रियाः। न वशो हर्षशोकाभ्यां स समाहित उच्यते ॥ ४३ ॥

yastvātmaratirevāntaḥ kurvankarmendriyaiḥ kriyāḥ| na vaśo harṣaśokābhyāṃ sa samāhita ucyate || 43 ||

But whoever, while performing actions with the body's organs, delights within only in the self, and is not ruled by joy or sorrow, he is called one whose mind is composed.

पर जो कर्मेंद्रियों से काम करते हुए भी भीतर सिर्फ आत्मा में ही आनंद पाता है, और जो सुख-दुख के वश में नहीं होता, उसे ही शांत-चित्त कहा जाता है।

445.56.44

यः सर्वगतमात्मानं पश्यन्समुपशान्तधीः। न शोचति ध्यायति वा स समाहित उच्यते ॥ ४४ ॥

yaḥ sarvagatamātmānaṃ paśyansamupaśāntadhīḥ| na śocati dhyāyati vā sa samāhita ucyate || 44 ||

The one who sees the self as present everywhere, whose mind has grown completely calm, and who neither grieves nor broods, he is called truly composed.

जो आत्मा को हर जगह मौजूद देखता है, जिसका मन पूरी तरह शांत हो चुका है, और जो न दुखी होता है न चिंता करता है, उसे ही सच में स्थिर मन वाला कहा जाता है।

455.56.45

स पूर्वापरपर्यन्तां यः पश्यञ्जागतीं गतिम्। दृष्टिष्वेतासु हसति स समाहित उच्यते ॥ ४५ ॥

sa pūrvāparaparyantāṃ yaḥ paśyañjāgatīṃ gatim| dṛṣṭiṣvetāsu hasati sa samāhita ucyate || 45 ||

The one who watches the world's whole course, from its beginning to its end, and laughs at these very sights, he is called truly composed.

जो संसार की पूरी चाल को शुरू से आखिर तक देखता है, और इन्हीं नज़ारों पर हंसता है, उसे ही सच में स्थिर मन वाला कहा जाता है।

465.56.46

समे परेऽपि नाहंता न जगज्जन्मनो मयि । वीचिवृन्देष्विवातप्ता नाकाशे फलधातवः ॥ ४६ ॥

same pare'pi nāhaṃtā na jagajjanmano mayi | vīcivṛndeṣvivātaptā nākāśe phaladhātavaḥ || 46 ||

Even in that supreme sameness there is no I; the world's birth is not really in me either, just as a mass of waves carries no separate heat of its own, just as no ore is ever found in the sky.

उस परम समानता में भी कोई मैं नहीं है; मुझमें संसार के पैदा होने की भी कोई बात नहीं है, जैसे लहरों के ढेर में अलग से कोई गर्मी नहीं होती, जैसे आकाश में कोई धातु नहीं मिलती।

475.56.47

यस्यान्तरस्थिताहन्त्वं न विभागादि नो मनः । न चेतनाचेतनत्वे सोऽस्ति नास्तीतरो जनः ॥ ४७ ॥

yasyāntarasthitāhantvaṃ na vibhāgādi no manaḥ | na cetanācetanatve so'sti nāstītaro janaḥ || 47 ||

In whom there dwells no I, no division, no mind at all, and no difference between the conscious and the unconscious, he alone truly is, there is no other person.

जिसके भीतर न कोई मैं है, न कोई बंटवारा है, न मन है, और न चेतन-अचेतन का फ़र्क़ है, वही सच में है, उसके सिवा कोई दूसरा नहीं है।

485.56.48

व्योमस्वच्छो बहिष्ठेहां सम्यगाचरतीह यः । हर्षामर्षविकारेषु काष्ठलोष्टसमः शमः ॥ ४८ ॥

vyomasyacchobahiṣṭhehāṃ samyagācaratīha yaḥ | harṣāmaraṣavikāreṣu kāṣṭhaloṣṭasamaḥ śamaḥ || 48 ||

He is clear as the sky, and rightly carries out his outward actions in the world; amid the disturbance of joy and anger, his calm stays as unmoved as a piece of wood or a clod of earth.

वह आकाश जैसा साफ़ है, और दुनिया में अपने बाहरी काम ठीक तरह से करता है; खुशी और गुस्से की हलचल में भी उसकी शांति लकड़ी या मिट्टी के ढेले जैसी अटल रहती है।

495.56.49

आत्मवत्सर्वभूतानि परद्रव्याणि लोष्टवत् । स्वभावादेव न भयाद्यः पश्यति स पश्यति ॥ ४९ ॥

ātmavatsarvabhūtāni paradravyāṇi loṣṭavat | svabhāvādeva na bhayādyaḥ paśyati sa paśyati || 49 ||

The one who looks on all beings as he looks on himself, and on others' wealth as no more than a clod of earth, doing this from his own nature, not from fear, he alone truly sees.

जो सब जीवों को अपने जैसा समझता है, और दूसरों के धन को मिट्टी के ढेले जैसा समझता है, यह उसके अपने स्वभाव से होता है, किसी डर से नहीं, वही सच में देखना जानता है।

505.56.50

अर्थोऽतनुस्तनुर्वापि नासद्रूपेण चेत्यते । सद्रूपो नानुभूतोऽज्ञे न ज्ञेनैव न तत्तया ॥ ५० ॥

artho'tanustanurvāpi nāsadrūpeṇa cetayate | sadrūpo nānubhūto'jñe na jñenaiva na tattayā || 50 ||

A thing, whether formless or having a form, is never known as unreal. But the truly real is not experienced by the ignorant, nor even by the knower, nor by identity with it.

कोई भी चीज़, चाहे वह बिना शरीर की हो या शरीर वाली, कभी झूठी नहीं जानी जाती। पर जो सचमुच सच है, उसे न तो अनजान इंसान अनुभव करता है, न जानने वाला, न ही उसके साथ एक होकर।

515.56.51

ईदृशाशयसंपन्नो महासत्त्वपदं गतः । तिष्ठतूदेतु वा यातु मृतिमेतु न तत्स्थितिम् ॥ ५१ ॥

īdṛśāśayasaṃpanno mahāsattvapadaṃ gataḥ | tiṣṭhatūdetu vā yātu mṛtimetu na tatsthitim || 51 ||

The one with such a mind, who has reached the state of a truly great soul, let him stay still, rise up, go away, or even die, he never departs from that steady state.

ऐसे मन वाला, जो महान आत्मा की अवस्था को पा चुका है, चाहे वह रुके, उठे, चला जाए, या मर भी जाए, वह अपनी उस स्थिर अवस्था से कभी नहीं हटता।

525.56.52

वसतूत्तमभोगाढ्ये स्वगृहे वा जनाकुले । सर्वभोगोज्झिताभोगे सुमहत्यथवा वने ॥ ५२ ॥

vasatūttamabhogāḍhye svagṛhe vā janākule | sarvabhogojjhitābhoge sumahatyathavā vane || 52 ||

Let him live in a home of his own filled with the finest pleasures, or among crowds of people, or in a very great forest where all pleasure is given up.

वह चाहे बढ़िया सुखों से भरे अपने घर में रहे, चाहे लोगों की भीड़ में, या फिर किसी बहुत बड़े जंगल में जहां कोई सुख-भोग नहीं है।

535.56.53

उद्दाममन्मथं पानतत्परो वापि नृत्यतु । सर्वसङ्गपरित्यागी सममायातु वा गिरौ ॥ ५३ ॥

uddāmamanmathaṃ pānatatparo vāpi nṛtyatu | sarvasaṅgaparityāgī samamāyātu vā girau || 53 ||

Let him dance wild with passion, or give himself entirely to drink; or, having given up every attachment, let him go with the same even mind to a mountain.

वह चाहे प्रेम में डूबकर नाचे, या शराब पीने में लगा रहे; या फिर सारे मोह-बंधन छोड़कर उसी शांत भाव से किसी पहाड़ पर चला जाए।

545.56.54

चन्दनागुरुकर्पूरैर्वपुर्वा परिलिम्पतु । ज्वालाजटिलविस्तारे निपतत्वथवाऽनले ॥ ५४ ॥

candanāgurukarpūrairvapurvā parilimpatu | jvālājaṭilavistāre nipatatvathavā'nale || 54 ||

Let him rub his body with sandalwood, agarwood, and camphor, or let him fall into a fire whose flames spread out in tangled masses.

वह चाहे अपने शरीर पर चंदन, अगर और कपूर लगाए, या फिर फैली हुई उलझी लपटों वाली आग में गिर जाए।

555.56.55

पापं करोतु सुमहद्बहुलं पुण्यमेव च । अद्य वा मृतिमायातु कल्पान्तनिचयेन वा ॥ ५५ ॥

pāpaṃ karotu sumahadbahulaṃ puṇyameva ca | adya vā mṛtimāyātu kalpāntanicayena vā || 55 ||

Let him commit a very great sin, or a great deal of merit; let him come to death today, or only after ages have piled up, at the end of a world cycle.

वह चाहे बहुत बड़ा पाप करे, या बहुत पुण्य करे; वह चाहे आज ही मर जाए, या फिर कई युग बीतने के बाद, कल्प के अंत में।

565.56.56

नासौ किंचिन्न तत्किंचित्कृतं तेन महात्मनानासौ कलङ्कमाप्नोति हेम पङ्कगतं यथा ॥ ५६ ॥

nāsau kiṃcinna tatkiṃcitkṛtaṃ tena mahātmanānāsau kalaṅkamāpnoti hema paṅkagataṃ yathā || 56 ||

That great soul does nothing at all, nothing whatsoever is done by him, he never becomes stained, just as gold does not become stained even lying in mud.

वह महान आत्मा असल में कुछ नहीं करता; उसके द्वारा कुछ भी नहीं किया जाता; वह कभी दागदार नहीं होता, जैसे सोना कीचड़ में पड़े रहने पर भी दागदार नहीं होता।

575.56.57

संवित्पुरुषशब्दार्थैः स कलङ्कैः कलंक्यतेअहंत्वंवासनारूपैः शुक्तिकारजतोपमैः ॥ ५७ ॥

saṃvitpuruṣaśabdārthaiḥ sa kalaṅkaiḥ kalaṃkyateahaṃtvaṃvāsanārūpaiḥ śuktikārajatopamaiḥ || 57 ||

He seems stained only by the meanings behind words like awareness and person, forms taken by the mere sense of I, the way a shell is mistaken for silver.

वह केवल चेतना और व्यक्ति जैसे शब्दों के मतलब से दागदार दिखता है, जो मैं के भाव के ही रूप हैं, जैसे सीप को चांदी समझ लिया जाता है।

585.56.58

समस्तवस्तुप्रशमात्सम्यग्ज्ञानाद्यथास्थितेःस्वभावस्योपशान्तोन्तःकलङ्कोऽसत्तया स्वतः ॥ ५८ ॥

samastavastupraśamātsamyagjñānādyathāsthiteḥsvabhāvasyopaśāntontaḥkalaṅko'sattayā svataḥ || 58 ||

Through the quieting of every object, through right knowledge of one's own nature exactly as it is, that inner stain calms down of itself, because it was never real to begin with.

जब सारी चीज़ों की हलचल शांत हो जाती है, और अपने असली स्वभाव का सही ज्ञान हो जाता है, तो वह भीतर का दाग़ अपने आप शांत हो जाता है, क्योंकि वह था ही नहीं।

595.56.59

अहंत्ववासनानर्थप्रसूतेः संविदात्मनःपुरुषस्य विचित्राणि सुखदुःखानि जन्मनि ॥ ५९ ॥

ahaṃtvavāsanānarthaprasūteḥ saṃvidātmanaḥpuruṣasya vicitrāṇi sukhaduḥkhāni janmani || 59 ||

Because of the harm born from this sense of I, though his true self is only awareness, a person meets all kinds of pleasure and pain, birth after birth.

इस मैं के भाव से पैदा हुई गड़बड़ के कारण ही, हालांकि उसका असली रूप सिर्फ चेतना है, इंसान को जन्म-जन्म में तरह-तरह के सुख-दुख मिलते हैं।

605.56.60

रज्ज्वां सर्पभ्रमे शान्तेऽहिर्नेति निर्वृतिर्यथाअहंत्वभावसंशान्तौ तथान्तः समता मता ॥ ६० ॥

rajjvāṃ sarpabhrame śānte'hirneti nirvṛtiryathāahaṃtvabhāvasaṃśāntau tathāntaḥ samatā matā || 60 ||

Just as, once the mistaken sight of a snake on a rope has calmed down, there comes the relief of knowing there is no snake at all, so too, once the sense of I has calmed down, an evenness of mind is known to arise within.

जैसे रस्सी में सांप दिखने का भ्रम शांत होने पर यह राहत मिलती है कि यहां कोई सांप नहीं है, वैसे ही मैं का भाव शांत होने पर भीतर मन की समता आ जाती है।

615.56.61

यत्करोति यदश्नाति यद्ददाति जुहोति वा । न तज्ज्ञस्य न तत्र ज्ञो मा करोतु करोतु वा ॥ ६१ ॥

yatkaroti yadaśnāti yaddadāti juhoti vā | na tajjñasya na tatra jño mā karotu karotu vā || 61 ||

Whatever he does, whatever he eats, whatever he gives or offers, none of it belongs to the one who knows; the knower has no part in it, whether he does it or not.

वह जो कुछ भी करे, जो कुछ खाए, जो कुछ दान करे या हवन करे, यह सब जानने वाले का नहीं होता; जानने वाले का इससे कोई नाता नहीं, चाहे वह करे या न करे।

625.56.62

कर्मणास्ति न तस्यार्थो नार्थस्तस्यास्त्यकर्मणा । यथास्वभावावगमात्स आत्मन्येव संस्थितः ॥ ६२ ॥

karmaṇāsti na tasyārtho nārthastasyāstyakarmaṇā | yathāsvabhāvāvagamātsa ātmanyeva saṃsthitaḥ || 62 ||

Action brings him no gain, and inaction brings him no gain either. Since he has understood his own true nature, he remains settled in the self alone.

काम करने से उसे कोई फ़ायदा नहीं होता, और काम न करने से भी कोई फ़ायदा नहीं होता। क्योंकि वह अपने असली स्वभाव को जान चुका है, इसलिए वह हमेशा अपने आत्मा में ही टिका रहता है।

635.56.63

इच्छास्ततः समुद्यन्ति न मञ्जर्य इवोपलात् । याश्चोद्यन्ति च ताः सर्वाः स एवाप्स्विव वीचयः ॥ ६३ ॥

icchāstatataḥ samudyanti na mañjarya ivopalāt | yāścodyanti ca tāḥ sarvāḥ sa evāpsviva vīcayaḥ || 63 ||

From him no desires arise, any more than blossoms spring from a stone. And whatever desires do arise are nothing but himself, like waves in water.

उससे कोई इच्छा नहीं उठती, जैसे पत्थर से कोई कली नहीं फूटती। और जो इच्छाएं उठती भी हैं, वे सब वह खुद ही हैं, जैसे पानी में लहरें।

645.56.64

सकलमिदमसावसौ च सर्वं जगदखिलं न विभागितात्र काचित् । परमपुरुषपावनैकरूपी स सदिति तत्सदकिंचिदेव नासौ ॥ ६४ ॥

sakalamidamasāvasau ca sarvaṃ jagadakhilaṃ na vibhāgitātra kācit | paramapuruṣapāvanaikarūpī sa saditi tatsadakiñcideva nāsau || 64 ||

All this is he, and he alone is this whole world entire, there is no division here at all. He is the one form of the Supreme Being, the purifier, he is called the Real, yet that Real is not a thing at all, and he is not a thing either.

यह सब कुछ वही है, और वही यह पूरा संसार है; इसमें कहीं कोई बंटवारा नहीं है। वह परम पुरुष का, जो पवित्र करने वाला है, एक ही रूप है; उसे सत् यानी असली सत्य कहा जाता है, पर वह सत्य भी कोई चीज़ नहीं है, और वह खुद भी कोई चीज़ नहीं है।