Yoga Vasishtha › Book 5 · Upaśama › Chapter 22
Upaśama, Chapter 22उपशम प्रकरण · सर्ग २२
Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 22 — 49 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.
योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 22 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।
Part of इस कथा का हिस्सा: The Story of Bali · chapters 22–29 अध्याय 22–29
The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar. हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are made ये कैसे बने
Verse by verse श्लोक-दर-श्लोक Side by side साथ-साथ Sanskrit only केवल संस्कृत
Show दिखाएँ
IAST English हिन्दी Mitra 1891
हिन्दी पहले English पहले
A− A+
Focus एकांत
1 5.22.1 श्रीवसिष्ठ उवाच । अथवा रघुवंशाख्यनभःपूर्णनिशाकर । बलिवद्बुद्धिभेदेन ज्ञानमासादयामलम् ॥ १ ॥
śrīvasiṣṭha uvāca | athavā raghuvamśākhyanabhaḥpūrṇaniśākara | balivadbuddhibhedena jñānamāsādayāmalam || 1 ||
Sri Vasishtha said: Or, you who are the moon filling the sky of the Raghu family, reach pure knowledge as Bali did, through a different turn of understanding.
श्री वसिष्ठ ने कहा: या फिर, तुम जो रघुवंश के आकाश को भरने वाले चाँद हो, बलि की तरह ही समझ के एक अलग रास्ते से शुद्ध ज्ञान पा लो।
2 5.22.2 श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ त्वत्प्रसादान्मया हृदि । प्राप्तं प्राप्तव्यमखिलं विश्रान्तं चामले पदे ॥ २ ॥
śrīrāma uvāca | bhagavansarvadharmajña tvatprasādānmayā hṛdi | prāptaṃ prāptavyamakhilaṃ viśrāntaṃ cāmale pade || 2 ||
Sri Rama said: Lord, knower of every sacred duty, by your grace I have gained in my heart everything there was to gain, and my heart rests in the pure state.
श्रीराम ने कहा: भगवन, आप हर धर्म को जानने वाले हैं, आपकी कृपा से मैंने अपने मन में वह सब पा लिया है जो पाने योग्य था, और मेरा मन उस शुद्ध अवस्था में शांत होकर टिक गया है।
3 5.22.3 शरदीवाम्बरादभ्रमदभ्रं मम चेतसः । विभो व्यपगतं सर्वं तृष्णाख्यं तन्महातमः ॥ ३ ॥
śaradīvāmbarādabhramadabhraṃ mama cetasaḥ | vibho vyapagataṃ sarvaṃ tṛṣṇākhyam tanmahātamaḥ || 3 ||
As in autumn the thick clouds vanish from the sky, so, lord, that great darkness called craving has left my mind completely.
जैसे शरद ऋतु में घने बादल आकाश से हट जाते हैं, वैसे ही, हे प्रभु, तृष्णा नाम का वह बड़ा अंधकार मेरे मन से पूरी तरह मिट गया है।
4 5.22.4 अमृतापूरितः स्वस्थः शीतलात्मा महाद्युतिः । तिष्ठाम्यानन्दवानन्तः सायं पूर्णं इवोडुराट् ॥ ४ ॥
amṛtāpūritaḥ svasthaḥ śītalātmā mahādyutiḥ | tiṣṭhāmyānandavānantaḥ sāyaṃ pūrṇaṃ ivōḍurāṭ || 4 ||
Filled with nectar, at ease, cool at heart, greatly shining, I remain full of bliss within, like the full moon in the evening sky.
अमृत से भरा हुआ, सहज, मन से शीतल, तेज से भरपूर, मैं भीतर से आनंद से भरा हुआ हूँ, जैसे शाम के आकाश में पूरा चाँद।
5 5.22.5 अशेषसंशयाम्भोदशरत्समय किंत्वहम् । तृप्तिमेषां न गच्छामि वचसां वदतस्तव ॥ ५ ॥
aśeṣasaṃśayāmbhodasaratsamaya kintvaham | tṛptimeṣāṃ na gacchāmi vacasāṃ vadatastava || 5 ||
You are the autumn season that clears away every cloud of doubt, yet I am still not satisfied, I cannot get enough of the words you speak.
आप शरद ऋतु के समान हैं जो संदेह के हर बादल को साफ कर देते हैं, फिर भी मेरा मन नहीं भरता, आपके बोले हुए वचनों से मेरी तृप्ति नहीं होती।
6 5.22.6 बलेर्विज्ञानसंप्राप्तिं पुनर्मद्बोधवृद्धये । विभो कथय खिद्यन्ते सन्तो नावनतं प्रति ॥ ६ ॥
baler vijñānasampāptiṃ punar madbodhavṛddhaye | vibho kathaya khidyante santo nāvanataṃ prati || 6 ||
Tell me again, lord, how Bali arrived at true knowledge, so that my own understanding may grow. Good people never grow weary of someone who bows before them.
हे प्रभु, फिर से बताइए कि बलि को सच्चा ज्ञान कैसे मिला, ताकि मेरी समझ और बढ़े। भले लोग उस पर कभी नहीं थकते जो उनके आगे झुकता है।
7 5.22.7 श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु राघव ते वक्ष्ये बलेर्वृत्तान्तमुत्तमम् । श्रुतेन येन तं तत्त्वबोधं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ७ ॥
śrīvasiṣṭha uvāca | śrṇu rāghava te vakṣye baler vṛttāntamuttamam | śrutena yena taṃ tattvabodhaṃ prāpsyasi śāśvatam || 7 ||
Sri Vasishtha said: Listen, Rama, I will tell you the excellent story of Bali. By hearing it you will gain that lasting knowledge of the truth.
श्री वसिष्ठ ने कहा: सुनो राघव, मैं तुम्हें बलि की उत्तम कथा सुनाता हूँ। इसे सुनकर तुम्हें सत्य का वह स्थायी ज्ञान प्राप्त होगा।
8 5.22.8 अस्त्यस्मिञ्जगतः कोशे कस्मिंश्चिद्दिङ्निकुञ्जके । पातालमिति विख्यातो लोको भूमेरधः स्थितः ॥ ८ ॥
astyasmiñjagataḥ kośe kasmiṃścid diṅnikuñjake | pātālamiti vikhyāto loko bhūmer adhaḥ sthitaḥ || 8 ||
In this vast shell of the world, in some hidden corner of space, there is a world known as Patala, lying below the earth.
इस विशाल जगत के भीतर, दिशाओं के किसी छिपे हुए कोने में, पाताल नाम से मशहूर एक लोक है, जो धरती के नीचे स्थित है।
9 5.22.9 क्षीरोदार्णवजाताभिर्दिरधाभिरमृतांशुभिः । क्वचिद्दानवकन्याभिर्भाति निर्विवरान्तरः ॥ ९ ॥
kṣīrodārṇavajātābhir diradhābhir amṛtāṃśubhiḥ | kvacid dānavakanyābhir bhāti nirvivarāntaraḥ || 9 ||
In some part it shines, packed full, with demon maidens born from the ocean of milk, radiant like moonlight.
किसी भाग में यह क्षीरसागर से जन्मी दानव-कन्याओं से भरा हुआ चमकता है, जो चाँदनी की तरह उज्ज्वल हैं।
10 5.22.10 जिह्वागणोद्दामरवैर्विलोलरसनायुगैः । क्वचिद्भोगिभिरापूर्णः सहस्रशतमस्तकैः ॥ १० ॥
jihvāgaṇoddamaravair vilolarasanāyugaiḥ | kvacid bhogibhir āpūrṇaḥ sahasraśatamastakaiḥ || 10 ||
In some part it is filled with serpents that have hundreds of thousands of heads, hissing loudly from their many tongues, their forked tongues flickering.
किसी भाग में यह ऐसे सर्पों से भरा है जिनके सैकड़ों-हज़ारों सिर हैं, जो अपनी अनेक जीभों से ज़ोर से फुंकारते हैं, उनकी दो-दो जीभें कांपती रहती हैं।
11 5.22.11 देहाद्रिवलिताशेषविश्वोद्धरणघस्मरैः । क्वचिद्दनुसुतैर्व्याप्तश्चलद्भिरिव मेरुभिः ॥ ११ ॥
dehādrivalitāśeṣaviśvoddharaṇaghasmaraiḥ | kvaciddanusutairvyāptaścaladbhiriva merubhiḥ || 11 ||
In some part it is filled with the sons of Danu, mountain-bodied, hungry to hold up the whole universe coiled around them, like moving mountains of Meru.
किसी भाग में यह दनु के पुत्रों से भरा है, जिनके शरीर पर्वत जैसे हैं, जो अपने चारों ओर लिपटे हुए पूरे विश्व को धारण करने के लिए उतावले हैं, जैसे चलते हुए मेरु पर्वत।
12 5.22.12 कुम्भकूटाग्रविश्रान्तवसुधामण्डलोदरैः । क्वचिद्दिग्दन्तिभिर्दन्तद्रुमाद्रिभिरुपाश्रितः ॥ १२ ॥
kumbhakūṭāgraviśrāntavasudhāmaṇḍalodaraiḥ | kvaciddigdantibhirdaṇḍadrumādribhirupāśritaḥ || 12 ||
In some part it rests on the elephants that hold up the directions of the world. The whole circle of the earth rests on the crowns of their heads, and their tusks are like trees, like mountains.
किसी भाग में यह उन हाथियों पर टिका है जो दिशाओं को थामे हुए हैं। पूरी पृथ्वी का घेरा उनके सिर के ऊपरी हिस्से पर टिका है, और उनके दांत पेड़ों जैसे, पहाड़ों जैसे हैं।
13 5.22.13 महाकटकटाशब्दत्रस्तभूतपरम्परैः । क्वचिद्दुर्गन्धभूताभैरधोनारकमण्डलैः ॥ १३ ॥
mahākaṭakaṭāśabdatrastabhūtaparamparaiḥ | kvaciddurgandhabhūtābhairadhonārakamaṇḍalaiḥ || 13 ||
In some part there are the circles of hell below, foul-smelling, ghostly, their great crackling roar terrifying rows of beings.
किसी भाग में नीचे नरक के घेरे हैं, जिनमें से बदबू आती है, जो भूतों जैसे दिखते हैं, और जिनकी भारी कड़कड़ाती आवाज़ से जीवों की कतारें डर जाती हैं।
14 5.22.14 आभूतलमभिप्रोतसप्तपातालमण्डलैः । क्वचिद्रत्नाकरैर्व्याप्तः पातालैर्विवरैरिव ॥ १४ ॥
ābhūtalamabhiprotasaptapātālamaṇḍalaiḥ | kvacidratnākarairvyāptaḥ pātālairvivarairiva || 14 ||
Its seven circles are threaded together, reaching up to the surface of the earth. In some part it is filled with oceans, like hollow caverns of the underworld.
इसके सातों घेरे आपस में गुंथे हुए हैं और धरती की सतह तक पहुँचते हैं। किसी भाग में यह सागरों से भरा है, मानो पाताल की खोखली गुफाएँ हों।
15 5.22.15 सुरासुरशिरःसुप्तपादाम्भोरुहपांसुना । क्वचिद्भगवता तेन कपिलेन पवित्रितः ॥ १५ ॥
surāsurśiraḥsuptapādāmbhoruhapāṃsunā | kvacidbhagavatā tena kapilena pavitritaḥ || 15 ||
In some part it is made sacred by the lord Kapila himself, at whose lotus feet the heads of gods and demons come to rest, touching the dust there.
किसी भाग में इसे स्वयं भगवान कपिल ने पवित्र किया है, जिनके चरण-कमलों की धूल पर देवताओं और असुरों के सिर आकर टिकते हैं।
16 5.22.16 आसुरीसंभृतानन्तपूजनक्रीडनैषिणा । क्वचिद्भगवता तेन हाटकेशेन पालितः ॥ १६ ॥
āsurīsaṃbhṛtānantapūjanakrīḍanaiṣiṇā | kvacidbhagavatā tena hāṭakeśena pālitaḥ || 16 ||
In some part it is guarded by the lord Hatakesha, who delights in the endless worship and games the demon women offer him.
किसी भाग में इसकी रक्षा भगवान हाटकेश करते हैं, जो असुर स्त्रियों द्वारा की गई अनंत पूजा और लीलाओं में आनंद लेते हैं।
17 5.22.17 तस्मिन्नसुरदोस्तम्भधार्यमाणमहाभरे । बभूव दानवो राजा विरोचनसुतो बलिः ॥ १७ ॥
tasminnasuradostambhadhāryamāṇamahābhare | babhūva dānavo rājā virocanasuto baliḥ || 17 ||
There, in that world upheld by the pillar-like arms of the demons, lived the demon king Bali, son of Virochana.
वहाँ, उस लोक में जो असुरों की खंभे जैसी भुजाओं पर टिका हुआ है, दानवों का राजा बलि रहता था, जो विरोचन का पुत्र था।
18 5.22.18 साक्रन्देन समं सर्वैः सुरविद्याधरोरगैः । पादसंवाहनं यस्य सुरराजेन वाञ्छितम् ॥ १८ ॥
sākrandena samaṃ sarvaiḥ suravidyādharoragaiḥ | pādasanvāhanaṃ yasya surarājena vāñchitam || 18 ||
Amid the clamor of all the gods, vidyadharas, and serpents together, even the king of the gods himself longed to massage his feet.
देवताओं, विद्याधरों और नागों की मिली-जुली पुकार के बीच, देवताओं का राजा स्वयं भी उसके पैर दबाने की इच्छा रखता था।
19 5.22.19 कोशस्त्रैलोक्यरत्नानां पाता सर्वशरीरिणाम् । धर्ता भुवनधर्तृणां यस्य पालयिता हरिः ॥ १९ ॥
kośastrailokyaratnānāṃ pātā sarvaśarīriṇām | dhartā bhuvanadhartṛṇāṃ yasya pālayitā hariḥ || 19 ||
He was the treasury of all the jewels of the three worlds, protector of every living being, the support of those who uphold the world, and even Hari himself watched over him.
वह तीनों लोकों के सभी रत्नों का खज़ाना था, हर जीव का रक्षक था, संसार को थामने वालों का आधार था, और स्वयं हरि उसकी रक्षा करते थे।
20 5.22.20 ऐरावणस्य संशोषं यन्नाम्ना कटभित्तयः । केकयेवाहिहृन्नाड्यो जग्मुराजग्मुरार्तताम् ॥ २० ॥
airāvaṇasya saṃśoṣaṃ yannāmnā kaṭabhittayaḥ | kekayevāhihṛnnāḍyo jagmurājagmurārtatām || 20 ||
At the mere sound of his name, the temples of Airavata's head dried up, and, like the veins of a snake-catcher gripped by fear, fell into anguish.
उसके नाम की आवाज़ मात्र से ऐरावत के सिर की कनपटियाँ सूख जातीं, और सर्प पकड़ने वाले की नसों की तरह पीड़ा से भर उठतीं।
21 5.22.21 प्रतापोग्रोष्मभिर्यस्य कल्पकाल इवाब्धयः । ययुः शोषोन्मुखाः सप्त सप्ततां कुपिताकृतेः ॥ २१ ॥
pratāpogroṣmabhiryasya kalpakāla ivābdhayaḥ | yayuḥ śoṣonmukhāḥ saptā saptatāṁ kupitākṛteḥ || 21 ||
By the fierce heat of his power, the seven oceans, as if at the hour of cosmic dissolution, verged on drying up, their surface turning wild as if in rage.
उसके प्रताप की तेज़ गर्मी से सातों सागर, मानो प्रलय के समय हों, सूखने की कगार पर पहुँच गए, और उनका रूप मानो क्रोध से उग्र हो उठा।
22 5.22.22 यदध्वराग्र्यधूमाभ्रराजयो वलिताब्धयः । ब्रह्माण्डकोटरस्यास्य सदा कवचतां ययुः ॥ २२ ॥
yadadhvarāgryadhūmābhrajayo valitābdhayaḥ | brahmāṇḍakoṭarasyāsya sadā kavacatāṃ yayuḥ || 22 ||
The lines of cloud rising from the smoke of his splendid sacrifices, curling around like the oceans, always became a shield covering the whole shell of the universe.
उसके भव्य यज्ञों के धुएँ से उठी बादलों की रेखाएँ, सागरों की तरह चारों ओर लिपटकर, हमेशा पूरे ब्रह्मांड के खोल की ढाल बन जातीं।
23 5.22.23 यस्य दृष्टिदृढाघातनुन्नाधारकुलाचलाः । विनमन्ति दिशः सर्वा लताः फलनता इव ॥ २३ ॥
yasya dṛṣṭidṛḍhāghātanunnādhārakulācalāḥ | vinamanti diśaḥ sarvā latāḥ phalanatā iva || 23 ||
His gaze struck so hard that it pressed down the great mountains that hold up the earth in every direction, and all the directions bowed low, like vines bending under the weight of their fruit.
उसकी दृष्टि की चोट इतनी कड़ी थी कि उसने हर दिशा में धरती को थामने वाले बड़े पर्वतों को दबा दिया, और सभी दिशाएँ झुक गईं, जैसे फलों के भार से लताएँ झुक जाती हैं।
24 5.22.24 लीलाविजितनिःशेषभुवनाभोगभूषणः । दशकोटीः स वर्षाणि दैत्यो राज्यं चकार ह ॥ २४ ॥
līlāvijitaniḥśeṣabhuvanābhogabhūṣaṇaḥ | daśakoṭīḥ sa varṣāṇi daityo rājyaṃ cakāra ha || 24 ||
That demon, whose glory was to have conquered every world with ease, as if in play, ruled his kingdom for a hundred million years.
वह दानव, जिसकी शोभा यही थी कि उसने हर लोक को खेल-खेल में सहज ही जीत लिया था, सौ करोड़ वर्षों तक अपने राज्य पर शासन करता रहा।
25 5.22.25 अथ गच्छत्स्वनल्पेषु युगेष्वावर्तवृत्तिषु । सुरासुरमहौघेषु प्रोत्पतत्सु पतत्सु च ॥ २५ ॥
atha gacchatvanalpeṣu yugeṣvāvartavṛttiṣu | surāsuramahaughaṣu protpatatsu patatsu ca || 25 ||
Then, as many long ages went by, turning through their cycles, and as the great hosts of gods and demons rose up and fell, again and again,
फिर जैसे-जैसे कई लंबे युग बीतते गए, अपने चक्र में घूमते हुए, और जैसे देवताओं और असुरों के बड़े-बड़े समूह बार-बार जन्मते और मरते रहे,
26 5.22.26 अजस्रमतिभुक्तेषु त्रैलोक्योदारवृत्तिषु। भोगेष्वभजदुद्वेगं बलिर्दानवनायकः ॥ २६ ॥
ajasramatibhukteṣu trailokyodāravṛttiṣu| bhogeṣvabhajadudvegaṃ balirdānavanāyakaḥ || 26 ||
in pleasures enjoyed endlessly and to the full, generous across all three worlds, Bali, the lord of the demons, began to feel restless and troubled.
तीनों लोकों में फैले हुए, लगातार भरपूर भोगे गए सुखों में भी, दानवों के राजा बलि का मन बेचैन और परेशान होने लगा।
27 5.22.27 मेरुश्रृङ्गशिखारत्नकृतवातायनस्थितः। एकदा चिन्तयामास स्वयं संसारसंस्थितिम् ॥ २७ ॥
meruśṛṅgaśikhāratnakṛtavātāyanasthitaḥ| ekadā cintayāmāsa svayaṃ saṃsārasaṃsthitim || 27 ||
Standing once at a window set with jewels on the peak of Mount Meru, he began, on his own, to think about how the world is.
एक बार मेरु पर्वत की चोटी पर रत्नों से बने एक झरोखे में खड़े होकर, उसने अपने-आप संसार की स्थिति के बारे में सोचना शुरू किया।
28 5.22.28 कियन्तमिदमक्षुण्णशक्तिनैव मयाधुना। साम्राज्यमिह कर्तव्यं विहर्तव्यं जगत्त्रये ॥ २८ ॥
kiyantamidamakṣuṇṇaśaktinaiva mayādhunā| sāmrājyamih kartavyaṃ vihartavyaṃ jagattraye || 28 ||
How much longer must I, with this power of mine still unbroken, go on holding this empire here and ranging through the three worlds?
मेरी यह ताकत अभी तक कम नहीं हुई, फिर भी मुझे और कब तक यहाँ यह राज-पाट चलाना होगा और तीनों लोकों में घूमना-फिरना होगा?
29 5.22.29 महता मम राष्ट्रेण त्रैलोक्याद्भुतकारिणा। किं वा भवति भुक्तेन भूरिभोगातिहारिणा ॥ २९ ॥
mahatā mama rāṣṭreṇa trailokyādbhutakāriṇā| kiṃ vā bhavati bhuktena bhūribhogātihāriṇā || 29 ||
What, after all, comes of enjoying my own great kingdom, which works wonders across the three worlds and piles up pleasure upon pleasure?
आखिर मेरे इस बड़े राज-पाट को भोगने से क्या मिलता है, जो तीनों लोकों में अचरज पैदा करता है और ढेर सारे सुख इकट्ठा करता है?
30 5.22.30 आपातमात्रमधुरमावश्यकपरिक्षयम् भोगोपभोगमात्रं मे किं नामेदं सुखावहम् ॥ ३० ॥
āpātamātramadhuramāvaśyakaparikṣayam bhogopabhogamātraṃ me kiṃ nāmedaṃ sukhāvaham || 30 ||
Sweet only at the first taste, and bound to run out in time, this mere tasting and using of pleasures, what happiness can it really bring me?
पहले-पहल मीठा लगने वाला, और आखिर में खत्म हो जाने वाला यह सुखों का चखना-भोगना, इससे मुझे सच में क्या सुख मिल सकता है?
31 5.22.31 पुनर्दिनैककलनाशर्वरीसंस्थितिः पुनः पुनस्तान्येव कर्माणि लज्जायै नच तुष्टये ॥ ३१ ॥
punardinaikakalanāśarvarīsaṃsthitiḥ punaḥ punastānyeva karmāṇi lajjāyai na ca tuṣṭaye || 31 ||
Day comes again, then night takes its place; the same deeds again and again, this brings only shame, not contentment.
फिर दिन आता है, फिर रात होती है, फिर वही काम बार-बार होते हैं, इससे बस शर्म आती है, चैन नहीं मिलता।
32 5.22.32 पुनरालिङ्ग्यते कान्ता पुनरेव च भुज्यते सेयं शिशुजनक्रीडा लज्जायै महतामिह ॥ ३२ ॥
punarāliṅgyate kāntā punareva ca bhujyate seyaṃ śiśujanakrīḍā lajjāyai mahatāmih || 32 ||
Again the woman is embraced, and again she is enjoyed, this is a child's game, and here it brings shame to great men.
फिर वही औरत गले लगाई जाती है, फिर वही भोगी जाती है, यह तो बच्चों का खेल है, और बड़े लोगों के लिए यहाँ यह शर्म की बात है।
33 5.22.33 तमेव भुक्तविरसं व्यापारौघं पुनःपुनः दिवसे दिवसे कुर्वन्प्राज्ञः कस्मान्न लज्जते ॥ ३३ ॥
tameva bhukta-virasaṃ vyāpāraughaṃ punaḥpunaḥ divase divase kurvan prājñaḥ kasmānna lajjate || 33 ||
Doing this same flood of activities, already tasted and gone flat, day after day, why should a wise man not feel ashamed?
इन्हीं थके-मांदे कामों की भरमार को दिन-ब-दिन दोहराते हुए, एक समझदार आदमी को शर्म क्यों नहीं आती?
34 5.22.34 पुनर्दिनं पुना रात्रिः पुनः कार्यपरम्पराः पुनःपुनरहं मन्ये प्राज्ञस्येयं विडम्बना ॥ ३४ ॥
punardinaṃ punā rātriḥ punaḥ kāryaparamparāḥ punaḥpunarahaṃ manye prājñasyeyaṃ viḍambanā || 34 ||
Day again, night again, tasks again in a row, again and again, I think this is nothing but a mockery of the wise.
फिर दिन, फिर रात, फिर वही कामों की कतार, बार-बार, मुझे तो यह समझदार आदमी का मज़ाक ही लगता है।
35 5.22.35 ऊर्मितां पुनरासाद्य पुनरेति निरूर्मिताम् यथा जलं तथैवायं तां तामेति क्रियां जनः ॥ ३५ ॥
ūrmitāṃ punarāsādya punareti nirūrmitām yathā jalaṃ tathaivāyaṃ tāṃ tāmeti kriyāṃ janaḥ || 35 ||
Just as water rises into waves and then settles back to stillness, so too a person keeps moving from one act to another, again and again.
जैसे पानी लहरें बनकर फिर शांत हो जाता है, वैसे ही आदमी बार-बार एक काम से दूसरे काम में लगा रहता है।
36 5.22.36 उन्मत्तचेष्टिताकारा पुनःपुनरियं क्रिया । जनं हासयते प्राज्ञं बाललीलोपमा मुहुः ॥ ३६ ॥
unmattaceṣṭitākārā punaḥpunariyaṃ kriyā | janaṃ hāsayate prājñaṃ bālalīlopamā muhuḥ || 36 ||
This same activity, done again and again, looks like the behavior of a madman; like a child's game, it keeps making a wise man laugh.
बार-बार की जाने वाली यह हरकत पागल आदमी के व्यवहार जैसी लगती है; बच्चों के खेल जैसी यह हरकत समझदार आदमी को बार-बार हंसाती है।
37 5.22.37 कृतयाप्यनया नित्यं क्रियया कृतकार्यया । कोऽर्थः स्यात्तादृशो येन पुनः कर्म न विद्यते ॥ ३७ ॥
kṛtayāpyanayā nityaṃ kriyayā kṛtakāryayā | ko'rthaḥ syāttādṛśo yena punaḥ karma na vidyate || 37 ||
Even though this same act is done all the time and its task gets finished, what real gain is there of the kind that leaves no more act to be done?
यह काम हमेशा किया जाता है, और हर बार पूरा भी हो जाता है, फिर भी ऐसा कौन-सा फायदा है जिससे दोबारा कोई काम करने की ज़रूरत ही न रहे?
38 5.22.38 कियन्तमथवा कालमिदमाडम्वरं महत् । इहास्माभिरनुष्ठेयं किं तावत्समवाप्यते ॥ ३८ ॥
kiyantamathavā kālamidamāḍamvaraṃ mahat | ihāsmābhiranuṣṭheyaṃ kiṃ tāvatsamavāpyate || 38 ||
Or else, for how long must we go on keeping up this grand show here? What, in the end, is gained by it?
या फिर, हमें यह बड़ा तामझाम कब तक यहाँ चलाना होगा? आखिर इससे मिलता ही क्या है?
39 5.22.39 अनन्तेयं शिशुक्रीडा वस्तुशून्यैव वस्तुतः । आवृत्त्या क्रियते व्यर्थमनर्थप्रसरार्थिभिः ॥ ३९ ॥
ananteyaṃ śiśukrīḍā vastuśūnyaiva vastutaḥ | āvṛttyā kriyate vyarthamanarthaprasarārthibhiḥ || 39 ||
This child's game goes on without end, and in truth it has no substance at all; it is done again and again, uselessly, by those who are only chasing after more trouble.
बच्चों का यह खेल कभी खत्म नहीं होता, और सच में इसमें कोई दम नहीं है; इसे बार-बार बेकार में वे लोग करते हैं जो सिर्फ मुसीबतों के पीछे भागते हैं।
40 5.22.40 फलमेकं महोदारं नेह पश्यामि किंचन । कार्यमस्तीतरत्प्राप्ते यस्मिन्नाम न किंचन ॥ ४० ॥
phalamekaṃ mahodāraṃ neha paśyāmi kiṃcana | kāryamastītaratprāpte yasminnāma na kiṃcana || 40 ||
I do not see here even one great and worthy fruit; once one thing is reached, another task always remains, and in reaching it there is truly nothing gained.
मुझे यहाँ एक भी बड़ा और असली फल दिखाई नहीं देता; एक चीज़ मिलते ही दूसरा काम खड़ा हो जाता है, और उसे पाकर भी हाथ कुछ नहीं आता।
41 5.22.41 भोगादृते किमन्यत्स्यात्तद्भव्यमविनाशि यत्। एवं संचिन्तयाम्याशु दध्यौ मत्वेत्यसौ बलिः ॥ ४१ ॥
bhogādṛte kimanyatsyāttadbhavyamavināśi yat| evaṃ saṃcintayāmyāśu dadhyau matvetyasau baliḥ || 41 ||
Apart from pleasure, what else is there that could be truly good and never perishing? So Bali thought to himself, and no sooner had he thought this than he sank into deep reflection.
सुख के अलावा और क्या ऐसा है जो सचमुच अच्छा हो और कभी खत्म न हो? बलि ने मन ही मन यही सोचा, और सोचते ही वह गहरी सोच में डूब गया।
42 5.22.42 अथाभ्युवाचासुरराडाः संस्मृतमिति क्षणात्। स्वात्मन्येव मनस्यर्थं सभ्रूभङ्गं विमर्शयन् ॥ ४२ ॥
athābhyuvācāsurarāḍāḥ saṃsmṛtamiti kṣaṇāt| svātmanyeva manasyarthaṃ sabhrūbhaṅgaṃ vimarśayan || 42 ||
Then the king of the demons cried out, 'Ah, I remember!' in an instant, and, frowning, he turned the matter over in his own mind alone.
तभी दानवों के राजा ने अचानक कहा, अरे, याद आया! और भौंहें सिकोड़कर वह मन ही मन इस बात को सोचने लगा।
43 5.22.43 पुरा किलेह भगवान्पृष्टोऽभूत्स विरोचनः। पिता मयात्मतत्त्वज्ञो दृष्टलोकपरावरः ॥ ४३ ॥
purā kileha bhagavānpṛṣṭo'bhūtsa virocanaḥ| pitā mayātmatattvajño dṛṣṭalokaparāvaraḥ || 43 ||
Long ago, I had asked my father here, the revered Virochana, who knew the truth of the self and had seen the world's heights and depths, this:
बहुत पहले मैंने यहाँ अपने पिता, पूजनीय विरोचन से, जो खुद को जानते थे और दुनिया की ऊँच-नीच देख चुके थे, यह पूछा था:
44 5.22.44 यथा सकलदुःखानां सुखानां च महामते। यत्र सर्वे भ्रमाः शान्ताः कोऽसौ सीमान्त उच्यते ॥ ४४ ॥
yathā sakaladuḥkhānāṃ sukhānāṃ ca mahāmate| yatra sarve bhramāḥ śāntāḥ ko'sau sīmānta ucyate || 44 ||
O wise one, what is it that is called the final limit of all sorrows and of all joys, where every confusion comes to rest?
हे बुद्धिमान, उसे आखिरी सीमा क्या कहते हैं, जहाँ सारे दुख और सारे सुख की सारी उलझनें शांत हो जाती हैं?
45 5.22.45 कोपशान्तो मनोमोहः क्वातीताः सकलैषणाः। विरामरहितं कुत्र तात विश्रमणं चिरम् ॥ ४५ ॥
kopaśānto manomohaḥ kvātītāḥ sakalaiṣaṇāḥ| virāmarahitaṃ kutra tāta viśramaṇaṃ ciram || 45 ||
Where is anger stilled and the mind's delusion ended? Where have all desires gone? Father, where is that lasting rest that never breaks?
गुस्सा कहाँ शांत होता है और मन का मोह कहाँ खत्म होता है? सारी इच्छाएं कहाँ चली जाती हैं? पिताजी, वह लंबी शांति कहाँ है जो कभी टूटती नहीं?
46 5.22.46 किं प्राप्तेह समस्तेभ्यः प्राप्येऽस्मिंस्तृप्तिमान्पुमान् । किं दृष्ट्वा दर्शनं भूयो न तातोपकरोत्यलम् । ॥ ४६ ॥
kiṃ prāpteha samastebhyaḥ prāpye'smiṃstṛptimānpumān | kiṃ dṛṣṭvā darśanaṃ bhūyo na tātopakarotyalam | || 46 ||
What is it that, once reached, leaves a man fully satisfied beyond everything else that can be reached? What is it that, once seen, father, needs no seeing again?
ऐसा क्या है जिसे पाकर आदमी बाकी सब कुछ पाने से ज़्यादा संतुष्ट हो जाता है? ऐसा क्या है जिसे एक बार देख लेने के बाद, पिताजी, फिर दोबारा देखने की ज़रूरत ही नहीं रहती?
47 5.22.47 अत्यन्तबहवोऽप्येते भोगा हि न सुखावहाः । क्षोभयन्ति मनो मोहे पातयन्ति सतामपि । ॥ ४७ ॥
atyantabahavo'pyete bhogā hi na sukhāvahāḥ | kṣobhayanti mano mohe pātayanti satāmapi | || 47 ||
These pleasures, however many there are, do not really bring happiness; they stir up the mind and drag down even good people into delusion.
ये सुख चाहे जितने भी हों, सचमुच खुशी नहीं देते; ये मन को बेचैन कर देते हैं और अच्छे लोगों को भी मोह में गिरा देते हैं।
48 5.22.48 तत्ताताविहतानन्दसुन्दरं किंचिदेव मे । तादृक्कथय यत्रस्थश्चिरं विश्रान्तिमेम्यहम् । ॥ ४८ ॥
tattātāvihatānandasundaraṃ kiṃcideva me | tādṛkkathaya yatrasthaściraṃ viśrāntimemyaham | || 48 ||
So, father, tell me of that one thing, beautiful with a joy that never breaks, resting in which I may find lasting peace.
तो पिताजी, मुझे उस एक चीज़ के बारे में बताइए, जो कभी न टूटने वाले आनंद से भरी हो, जिसमें टिककर मुझे लंबी शांति मिल सके।
49 5.22.49 इत्याकर्ण्य पुरा निशाकरकरस्पर्धालुगुच्छस्खलत्पुष्पापूरकृतावगुण्ठनपदस्योक्तं तले तेन मे । पित्रा स्वर्गहृतस्य सागरतरोः संरोपितस्याजिरे स्फाराकाररसायनासवसमं संमोहशान्त्यै वचः । ॥ ४९ ॥
ityākarṇya purā niśākarakarasparḍhālugucchaskhalatpuṣpāpūrakṛtāvaguṇṭhanapadasyo'ktaṃ tale tena me | pitrā svargahṛtasya sāgarataroḥ saṃropitasya'jire sphārākārarasāyanāsavasamaṃ saṃmohaśāntyai vacaḥ | || 49 ||
Hearing this, long ago, my father spoke these words to me at the foot of that tree from the sea, brought down from heaven and planted in the courtyard, its base covered by heaps of fallen flowers that rivaled the light of the moon, words like a rich, restoring drink, to calm my confusion.
यह सुनकर, बहुत पहले, मेरे पिता ने मुझसे ये बातें कहीं, उस समुद्र वाले पेड़ के नीचे, जो स्वर्ग से लाकर आँगन में लगाया गया था, जिसकी जड़ें चाँद की रोशनी को मात देने वाले झरे हुए फूलों के ढेर से ढकी थीं, ऐसी बातें जो एक भरपूर, ताज़गी देने वाले रस जैसी थीं, मेरे मन का मोह मिटाने के लिए।
← Chapter 21 ← अध्याय 21 Book 5 प्रकरण 5
All 93 chapters of Book 5 प्रकरण 5 के सभी 93 अध्याय
Chapter 23 → अध्याय 23 → Book 5 प्रकरण 5
‹ Ch 21 अ. 21
≡ Chapters अध्याय
Aa Text पाठ
› Next अगला