योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Upaśama, Chapter 12उपशम प्रकरण · सर्ग १२

Book 5 of the Yoga Vasishtha, chapter 12 — 40 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, उपशम प्रकरण, अध्याय 12 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

Part ofइस कथा का हिस्सा: The Story of King Janaka's Awakening · chapters 8–12अध्याय 8–12

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

15.12.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं विचारयंस्तत्र स्वराज्ये जनको नृपः । चकाराखिलकार्याणि न मुमोह च धीरधीः ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ vicārayaṃstatra svarājye janako nṛpaḥ | cakārākhilakāryāṇi na mumoha ca dhīradhīḥ || 1 ||

Vasishtha said, thinking in this way, king Janaka carried out all his royal duties in his own kingdom, and being firm of mind, he was never confused.

वसिष्ठ ने कहा, इस तरह विचार करते हुए राजा जनक ने अपने राज्य में अपने सारे काम किए, और स्थिर बुद्धि होने के कारण वह कभी मोहित नहीं हुआ।

25.12.2

न मनः प्रोल्ललासास्य क्वचिदानन्दवृत्तिषु । केवलं सुषुप्तसंस्थं सदैव व्यवतिष्ठत ॥ २ ॥

na manaḥ prollalāsāsya kvacidānandavṛttiṣu | kevalaṃ suṣuptasaṃsthaṃ sadaiva vyavatiṣṭhat || 2 ||

His mind never leapt up with joy at any pleasurable feeling. It simply stayed settled, always, as if in deep sleep.

उसका मन कभी किसी सुख की अनुभूति में उछलकर आनंदित नहीं हुआ। वह बस हमेशा गहरी नींद की तरह शांत होकर स्थिर रहता था।

35.12.3

ततःप्रभृत्यसौ दृश्यं नाजहार न वात्यजत् । केवलं विगताशङ्क वर्तमाने व्यवस्थितः ॥ ३ ॥

tataḥprabhṛtyasau dṛśyaṃ nājahāra na vātyajat | kevalaṃ vigatāśaṅka vartamāne vyavasthitaḥ || 3 ||

From then on, he neither grasped the world he saw nor threw it away. Completely free of doubt, he simply stayed settled in the present.

उस दिन से वह न तो दिखने वाले संसार को पकड़ता था और न ही उसे त्यागता था। हर तरह के संदेह से मुक्त होकर वह बस वर्तमान क्षण में स्थिर रहता था।

45.12.4

अनारतविवेकेन तेन सद्यः सनातनम् । पुनः कलङ्कं नैवाप्तमम्बरेणेव राजसम् ॥ ४ ॥

anāratavivekena tena sadyaḥ sanātanam | punaḥ kalaṅkaṃ naivāptamambareṇeva rājasam || 4 ||

Through his ceaseless discernment, he reached the eternal state at once, and no stain could ever touch him again, just as the sky is never stained by the redness of dusk.

अपने निरंतर विवेक के कारण वह तुरंत ही सनातन तत्व को प्राप्त हो गया, और उसके बाद कोई मैल उसे कभी नहीं छू सका, ठीक वैसे ही जैसे आकाश शाम की लाली से कभी रंगीन नहीं होता।

55.12.5

स्वविवेकानुसंधानादिति तस्य महीपतेः । सम्यग्ज्ञानमनन्ताभमलं विमलतां ययौ ॥ ५ ॥

svavivekānusandhānāditi tasya mahīpateḥ | samyajjñānamanantābhamalaṃ vimalatāṃ yayau || 5 ||

In this way, through the king's own constant inquiry into discernment, his right knowledge, infinite in its radiance, became completely pure.

इस प्रकार अपने विवेक की निरंतर खोज से राजा का सच्चा ज्ञान, जो अनंत तेज से भरा था, पूरी तरह निर्मल हो गया।

65.12.6

अनामृष्टविकल्पांशुश्चिदात्मा विगतामयः । उदियाय हृदाकाशे तस्य व्योम्नीव भास्करः ॥ ६ ॥

anāmṛṣṭavikalpāṃśuścidātmā vigatāmayaḥ | udiyāya hṛdākāśe tasya vyomnīva bhāskaraḥ || 6 ||

The conscious self, its rays untouched by any doubt, free of all sickness, rose up in the sky of his heart, like the sun rising in the sky.

वह चेतन आत्मा, जिसकी किरणें किसी भी शंका से अछूती थीं, हर रोग से मुक्त होकर, उसके हृदय के आकाश में यूँ उदय हुई जैसे आकाश में सूरज उगता है।

75.12.7

स ददर्शाखिलान्भावांश्चिच्छक्तौ समवस्थितान् । आत्मभूताननन्तात्मा सर्वभूतात्मकोविदः ॥ ७ ॥

sa dadarśākhilānbhāvāṃścicchaktau samavasthitān | ātmabhūtānanantātmā sarvabhūtātmakovidaḥ || 7 ||

He saw all things resting in the power of consciousness, as one with his own self. His self was infinite, and he knew himself as the self within all beings.

उसने सारी चीज़ों को चेतना की शक्ति में टिकी हुई देखा, मानो वे उसकी अपनी आत्मा ही हों। उसकी आत्मा अनंत थी, और वह स्वयं को सब प्राणियों की आत्मा के रूप में जानता था।

85.12.8

प्रहृष्टो न बभूवासौ क्वचिन्न च सुदुःखितः । प्रकृतेर्व्यवहारत्वात्सदैव सममानसः ॥ ८ ॥

prahṛṣṭo na babhūvāsau kvacinnaca suduḥkhitaḥ | prakṛtervyavahāratvātsadaiva samamānasaḥ || 8 ||

He was never overjoyed, and never deeply sorrowful, because he knew joy and sorrow are only the workings of nature. He always kept an even mind.

वह कभी अत्यधिक हर्षित नहीं हुआ और न कभी बहुत दुखी हुआ, क्योंकि वह जानता था कि यह सब प्रकृति का ही व्यवहार है। वह सदा समान चित्त वाला बना रहा।

95.12.9

जीवन्मुक्तो बभूवासौ ततःप्रभृति मानदः । जनको जरठज्ञानी ज्ञातलोकपरावरः ॥ ९ ॥

jīvanmukto babhūvāsau tataḥprabhṛti mānadaḥ | janako jaraṭhajñānī jñātalokaparāvaraḥ || 9 ||

From then on, Janaka, the giver of honor, became liberated while still alive. His knowledge was fully ripened, and he knew both the highest truth and the ordinary world.

उस समय से जनक, जो सबको सम्मान देने वाला था, जीवित रहते हुए भी मुक्त हो गया। उसका ज्ञान पूरी तरह पक चुका था, और वह परम सत्य और सांसारिक जगत दोनों को जानता था।

105.12.10

राज्यं कुर्वन्विदेहानां जनको जनजीवितम् । नैव हर्षविषादाभ्यां सोऽवशः परितप्यते ॥ १० ॥

rājyaṃ kurvanvidehānāṃ janako janajīvitam | naiva harṣaviṣādābhyāṃ so'vaśaḥ paritapyate || 10 ||

Janaka, who was the very life of his people, ruled the kingdom of Videha, but he was never tormented by joy or sorrow. They had no power over him.

जनक, जो अपनी प्रजा का सहारा था, विदेह के राज्य पर शासन करता था, पर हर्ष और शोक उस पर कभी काबू नहीं पा सके और उसे कभी सताया नहीं।

115.12.11

नास्तमेति न चोदेति गुणदोषविचेष्टितैः ॥ ११ ॥

nāstameti na codeti guṇadoṣaviceṣṭitaiḥ || 11 ||

He does not set and he does not rise through the workings of virtue and fault.

गुण और दोष के कामों से वह न तो डूबता है और न ही उगता है।

125.12.12

अर्थानर्थैः स राज्योत्थैर्न ग्लायति न हृष्यति । कुर्वन्नपि करोत्येष न किंचिदपि कुत्रचित् । स तिष्ठत्येव सततं सर्वदैवान्तरे चितः ॥ १२ ॥

arthānarthaiḥ sa rājyotthairna glāyati na hṛṣyati | kurvannapi karotyeṣa na kiṃcidapi kutracit | sa tiṣṭhatyeva satataṃ sarvadaivāntare citḥ || 12 ||

He is not troubled and not overjoyed by the gains and losses that come from ruling the kingdom. Even while acting, he truly does nothing at all, anywhere. He always remains, forever, aware within.

राज्य से मिलने वाले लाभ और हानि से वह न दुखी होता है और न प्रसन्न होता है। कर्म करते हुए भी वह वास्तव में कहीं कुछ नहीं करता। वह सदा, हमेशा, भीतर से सजग बना रहता है।

135.12.13

सुषुप्तावस्थितस्यैव जनकस्य महीपतेः । भावनाः सर्वभावेभ्यः सर्वथैवास्तमागताः ॥ १३ ॥

suṣuptāvasthitasyaiva janakasya mahīpateḥ | bhāvanāḥ sarvabhāvebhyaḥ sarvathaivāstamāgatāḥ || 13 ||

For king Janaka, who remained as if in deep sleep, all mental notions about every object had completely come to rest.

राजा जनक, जो गहरी नींद जैसी अवस्था में स्थिर था, उसके लिए हर वस्तु के प्रति उठने वाले सारे मानसिक भाव पूरी तरह शांत हो चुके थे।

145.12.14

भविष्यं नानुसंधत्ते नातीतं चिन्तयत्यसौ । वर्तमाननिमेषं तु हसन्नेवानुवर्तते ॥ १४ ॥

bhaviṣyaṃ nānusaṃdhattē na atītaṃ cintayatyasau | vartamānanimēṣaṃ tu hasannēvānuvartatē || 14 ||

He does not dwell on the future, and he does not think about the past. He simply lives out the present moment, smiling.

वह न भविष्य के बारे में सोचता है और न बीते हुए समय के बारे में विचार करता है। वह बस वर्तमान क्षण को मुस्कुराते हुए जीता है।

155.12.15

स्वविचारवशेनैव तेन तामरसेक्षण । प्राप्तं प्राप्यमशेषेण राम नेतरयेच्छया ॥ १५ ॥

svavicāravashenaiva tena tāmaraśekṣaṇa | prāptaṃ prāpyamaśeṣeṇa rāma netarayecchayā || 15 ||

O lotus-eyed Rama, it was through the power of his own inquiry alone that he fully reached what was to be reached, not through any other wish.

हे कमल-नयन राम, अपने ही विवेक की शक्ति से उसने जो पाने योग्य था, उसे पूरी तरह पा लिया, किसी और इच्छा से नहीं।

165.12.16

तावत्तावत्स्वकेनैव चेतसा प्रविचार्यते । यावद्यावद्विचाराणां सीमान्तः समवाप्यते ॥ १६ ॥

tāvattāvatsvakenaiva cetasā pravicāryate | yāvadyāvadvicārāṇāṃ sīmāntaḥ samavāpyate || 16 ||

One should keep inquiring with one's own mind, again and again, until the very end of that inquiry is reached.

अपने ही मन से तब तक बार-बार विचार करते रहना चाहिए, जब तक विचार की अंतिम सीमा तक न पहुंच जाए।

175.12.17

न तद्गुरोर्न शास्त्रार्थान्न पुण्यात्प्राप्यते पदम् । यत्साधुसङ्गाभ्युदिताद्विचारविशदाद्धृदः ॥ १७ ॥

na tadgurorn na śāstrārthānna puṇyātprāpyate padam | yatsādhusaṅgābhyuditādvicāraviśadāddhṛdaḥ || 17 ||

That state is not attained from a guru, nor from the teachings of scripture, nor from merit. It comes only from a heart made clear through inquiry, a heart that has grown through the company of good people.

वह अवस्था न गुरु से मिलती है, न शास्त्रों की बातों से, न पुण्य कर्मों से। वह तो केवल उस हृदय से मिलती है, जो अच्छे लोगों की संगति से पनपा हो और विचार करने से निर्मल हुआ हो।

185.12.18

सुन्दर्या निजया बुद्ध्या प्रज्ञयेव वयस्यया । पदमासाद्यते राम न नामक्रिययान्यया ॥ १८ ॥

sundaryā nijayā buddhyā prajñayeva vayasyayā | padamāsādyate rāma na nāmakriyayānyayā || 18 ||

That state is reached, Rama, only by one's own fine understanding, with wisdom beside it like a close friend, never by any other action done merely in name.

हे राम, वह अवस्था केवल अपनी उत्तम बुद्धि से मिलती है, जिसके साथ प्रज्ञा एक करीबी सहेली की तरह होती है, किसी और नाम मात्र की क्रिया से नहीं।

195.12.19

यस्योज्ज्वलति तीक्ष्णाग्रा पूर्वापरविचारिणी । प्रज्ञादीपशिखा जातु जाड्यान्ध्यं तं न बाधते ॥ १९ ॥

yasyojjvalati tīkṣṇāgrā pūrvāparavicāriṇī | prajñādīpaśikhā jātu jāḍyāndhyaṃ taṃ na bādhate || 19 ||

For the one in whom the sharp-tipped flame of the lamp of wisdom blazes, examining what comes before and what follows, dullness and blindness never trouble him.

जिस व्यक्ति में प्रज्ञा रूपी दीपक की तेज नोकवाली लौ जलती है, जो आगे-पीछे की हर बात को परखती है, उसे कभी भी मूर्खता और अंधापन नहीं सताते।

205.12.20

दुरुत्तरा या विपदो दुःखकल्लोलसंकुलाः । तीर्यते प्रज्ञया ताभ्यो नावापद्भ्यो महामते ॥ २० ॥

duruttarā yā vipado duḥkhakallolasankulāḥ | tīryate prajñayā tābhyo nāvāpadbhyo mahāmate || 20 ||

Misfortunes that are hard to cross, crowded with waves of sorrow, are crossed by wisdom, as if by a boat, O great-minded one.

जो विपत्तियाँ पार करना कठिन होती हैं, जो दुख की लहरों से भरी होती हैं, उन्हें प्रज्ञा रूपी नाव से पार किया जाता है, हे महाबुद्धिमान।

215.12.21

प्रज्ञाविरहितं मूढमापदल्पापि बाधते । पेलवाचानिलकला सारहीनमिवोलपम् ॥ २१ ॥

prajñāvirahitaṃ mūḍhamāpadalpāpi bādhate | pelavācānilakalā sārahīnamivolapam || 21 ||

A fool with no wisdom is troubled even by a small misfortune, the way a faint gust of wind troubles a limp, pithless blade of grass.

जिसके पास समझ नहीं है, वह मूर्ख आदमी छोटी सी मुसीबत से भी घबरा जाता है, जैसे हल्की सी हवा किसी सूखे, दम-रहित तिनके को हिला देती है।

225.12.22

प्रज्ञावानसहायोऽपि विशास्त्रोऽप्यरिमर्दन । उत्तरत्येव संसारसागराद्राम पेलवात् ॥ २२ ॥

prajñāvānasahāyo'pi viśāstro'pyarimardana | uttaratyeva saṃsārasāgarādrāma pelavāt || 22 ||

Rama, crusher of enemies, a man who has wisdom crosses over the ocean of the world with ease, even without a helper and even without learning, for him it becomes a small, thin thing.

हे शत्रुओं को कुचलने वाले राम, जिसके पास समझ है, वह बिना किसी मदद के और बिना पढ़ाई के भी संसार-सागर को आसानी से पार कर जाता है, उसके लिए वह सागर छोटा और हल्का बन जाता है।

235.12.23

प्रज्ञावानसहायोऽपि कार्यान्तमधिगच्छति । दुष्प्रज्ञः कार्यमासाद्य प्रधानमपि नश्यति ॥ २३ ॥

prajñāvānasahāyo'pi kāryāntamadhigacchati | duṣprajñaḥ kāryamāsādya pradhānamapi naśyati || 23 ||

A man who has wisdom finishes his work even without help; a man of poor wisdom, even if he is important, gets ruined the moment he takes up the work.

समझदार आदमी बिना किसी मदद के भी अपना काम पूरा कर लेता है, लेकिन नासमझ आदमी चाहे कितना भी बड़ा क्यों न हो, काम हाथ में लेते ही बरबाद हो जाता है।

245.12.24

शास्त्रसज्जनससर्गैः प्रज्ञां पूर्वं विवर्धयेत् । सेकसंरक्षणारम्भैः फलप्राप्तौ लतामिव ॥ २४ ॥

śāstrasajjanasasargaiḥ prajñāṃ pūrvaṃ vivardhayet | sekasaṃrakṣaṇārambhaiḥ phalaprāptau latāmiva || 24 ||

By studying and by keeping company with good people, one should first make one's wisdom grow, the way a vine is grown for its fruit, by watering it, guarding it, and tending it from the start.

पढ़ाई करके और अच्छे लोगों की संगति से पहले अपनी समझ को बढ़ाना चाहिए, जैसे बेल को फल पाने के लिए पानी देकर, उसकी रखवाली करके और शुरू से ही उसकी देखभाल करके बड़ा किया जाता है।

255.12.25

प्रज्ञाबलबृहन्मूलः काले सत्कार्यपादपः । फलं फलत्यतिस्वादु भासो बिम्बमिवैन्दवम् ॥ २५ ॥

prajñābalabṛhanmūlaḥ kāle satkāryapādapaḥ | phalaṃ phalatyatisvādu bhāso bimbamivaaindavam || 25 ||

The tree of good work, deep rooted in the strength of wisdom, in time bears fruit that is very sweet and shines like the disc of the moon.

अच्छे काम का पेड़, जिसकी जड़ें समझ की ताकत से गहरी होती हैं, समय आने पर बहुत मीठा फल देता है, जो चाँद के गोले जैसा चमकता है।

265.12.26

य एव यत्नः क्रियते बाह्यार्थोपार्जने जनैः । स एव यत्नः कर्तव्यः पूर्वं प्रज्ञाविवर्धने ॥ २६ ॥

ya eva yatnaḥ kriyate bāhyārthopārjane janaiḥ | sa eva yatnaḥ kartavyaḥ pūrvaṃ prajñāvivardhane || 26 ||

The very effort that people put into gathering outer wealth, that same effort should be put, first of all, into growing one's wisdom.

लोग बाहरी धन-दौलत जमा करने में जितनी मेहनत करते हैं, उतनी ही मेहनत सबसे पहले अपनी समझ बढ़ाने में करनी चाहिए।

275.12.27

सीमान्तं सर्वदुःखानामापदां कोशमुत्तमम् । बीजं संसारवृक्षाणां प्रज्ञामान्द्यं विनाशयेत् ॥ २७ ॥

sīmāntaṃ sarvaduḥkhānāmāpadāṃ kośamuttamam | bījaṃ saṃsāravṛkṣāṇāṃ prajñāmāndyaṃ vināśayet || 27 ||

Dullness of wisdom is the outer edge of all sorrows, the richest storehouse of misfortunes, the seed of the trees of this world, destroy it.

समझ की सुस्ती सारे दुखों की आखिरी सीमा है, मुसीबतों का सबसे बड़ा खज़ाना है, और संसार के पेड़ों का बीज है, इसे मिटा दो।

285.12.28

स्वर्गाद्यद्यच्च पातालाद्राज्याद्यत्समवाप्यते । तत्समासाद्यते सर्वं प्रज्ञाकोशान्महात्मना ॥ २८ ॥

svargādyadyacca pātālādrājyādyatsamavāpyate | tatsamāsādyate sarvaṃ prajñākośānmahātmanā || 28 ||

Whatever is gained from heaven, from the underworld, or from a kingdom, a great soul gets all of it from the storehouse of wisdom.

स्वर्ग से, पाताल से या राज्य से जो कुछ भी मिलता है, वह सब एक महान आत्मा समझ के खज़ाने से पा लेता है।

295.12.29

प्रज्ञयोत्तीर्यते भीमात्तस्मात्संसारसागरात् । न दानैर्न च वा तीर्थैस्तपसा नच राघव ॥ २९ ॥

prajñayottīryate bhīmāttasmātsaṃsārasāgarāt | na dānairna ca vā tīrthais tapasā naca rāghava || 29 ||

It is by wisdom alone that one crosses that terrible ocean of the world, Raghava, not by gifts, not by pilgrimages, and not by penance.

हे राघव, उस भयानक संसार-सागर को केवल समझ से ही पार किया जाता है, न दान से, न तीर्थों से, न तपस्या से।

305.12.30

यत्प्राप्ताः संपदं दैवीमपि भूमिचरा नराः । प्रज्ञापुण्यलतायास्तत्फलं स्वादु समुत्थितम् ॥ ३० ॥

yatprāptāḥ saṃpadaṃ daivīmapi bhūmicharā narāḥ | prajñāpuṇyalatāyāstatphalaṃ svādu samutthitam || 30 ||

That men who walk this earth have gained even the fortune of the gods, that is the sweet fruit grown from the vine of wisdom's merit.

इस धरती पर चलने वाले लोग जो देवताओं जैसी संपत्ति भी पा लेते हैं, वह समझ की पुण्य-बेल से उगा हुआ मीठा फल है।

315.12.31

प्रज्ञया नखरालूनमत्तवारणयूथपाः । जम्बुकैर्विजिताः सिंहाः सिंहैर्हरिणका इव ॥ ३१ ॥

prajñayā nakharālūnamattavāraṇayūthapāḥ | jambukairvijitāḥ siṃhāḥ siṃhairhariṇakā iva || 31 ||

By wisdom, jackals conquer lions, lions that tear apart the leaders of rutting elephant herds with their claws, just as lions conquer deer.

समझ की ताकत से गीदड़ शेरों को हरा देते हैं, वही शेर जो अपने पंजों से मस्त हाथियों के झुंड के सरदार को चीर डालते हैं, ठीक वैसे ही जैसे शेर हिरणों को हरा देते हैं।

325.12.32

सामान्यैरपि भूपत्वं प्राप्तं प्रज्ञावशान्नरैः स्वर्गापवर्गयोग्यत्वं प्राज्ञस्यैवेह दृश्यते ॥ ३२ ॥

sāmānyairapi bhūpatvaṃ prāptaṃ prajñāvaśānnaraiḥ svargāpavargayogyatvaṃ prājñasyaiveha dṛśyate || 32 ||

Even ordinary men have become kings through the power of wisdom; only the wise man is seen here to be fit for heaven and for final freedom.

समझ की ताकत से साधारण लोग भी राजा बन गए हैं, यहाँ स्वर्ग और मोक्ष के लायक सिर्फ समझदार आदमी ही दिखता है।

335.12.33

प्रज्ञया वादिनः सर्वे स्वविकल्पविलासिनः । जयन्ति सुभटप्रख्यान्नरानप्यतिभीरवः ॥ ३३ ॥

prajñayā vādinaḥ sarve svavikalpavilāsinaḥ | jayanti subhaṭaprakhyānnarānapyatibhīravaḥ || 33 ||

By wisdom, all debaters who delight in their own clever arguments defeat men famous as great warriors, even though they themselves are very timid.

समझ की ताकत से, अपनी ही दलीलों में मगन रहने वाले सारे वाद-विवाद करने वाले लोग बड़े-बड़े योद्धा कहलाने वाले आदमियों को भी हरा देते हैं, चाहे वे खुद कितने भी डरपोक क्यों न हों।

345.12.34

चिन्तामणिरियं प्रज्ञा हृत्कोशस्था विवेकिनः । फलं कल्पलतेवैषा चिन्तितं संप्रयच्छति ॥ ३४ ॥

cintāmaṇiriyam prajñā hṛtkosasthā vivekinaḥ | phalaṃ kalpalatevaeṣā cintitaṃ saṃprayacchati || 34 ||

This wisdom, sitting in the treasure chest of the discerning man's heart, is a wish granting jewel; like a wish granting vine, it gives him whatever he thinks of.

यह समझ, विवेकी आदमी के दिल के खज़ाने में बैठी हुई, एक इच्छा पूरी करने वाली मणि है, एक इच्छा पूरी करने वाली बेल की तरह यह उसे वही देती है जो वह सोचता है।

355.12.35

भव्यस्तरति संसारं प्रज्ञयापोह्यतेऽधमः । शिक्षितः पारमाप्नोति नावा नाप्नोत्यशिक्षितः ॥ ३५ ॥

bhavyastarati saṃsāraṃ prajñayāpohyate'dhamaḥ | śikṣitaḥ pāramāpnoti nāvā nāpnotyaśikṣitaḥ || 35 ||

The noble man crosses over the world by wisdom; the base man is turned back. The one trained in a boat reaches the far shore; the untrained one does not.

भला आदमी समझ से संसार को पार कर जाता है, नीच आदमी वापस लौटा दिया जाता है। नाव चलाना जानने वाला दूसरे किनारे पहुँच जाता है, न जानने वाला नहीं पहुँच पाता।

365.12.36

धीः सम्यग्योजिता पारमसम्यग्योजिताऽऽपदम् । नरं नयति संसारे भ्रमन्ती नौरिवार्णवे ॥ ३६ ॥

dhīḥ samyagyojitā pāramasamyagyojitā''padam | naraṃ nayati saṃsāre bhramantī naurivārṇave || 36 ||

Understanding, rightly used, leads a man to the far shore; wrongly used, it leads him to disaster in this world, like a boat wandering on the ocean.

समझ का सही इस्तेमाल आदमी को दूसरे किनारे तक पहुँचा देता है, गलत इस्तेमाल उसे इस संसार में मुसीबत में डाल देता है, जैसे समुद्र में भटकती हुई कोई नाव।

375.12.37

विवेकिनमसंमूढं प्राज्ञमाशागणोत्थिताः । दोषा न परिबाधन्ते सन्नद्धमिव सायकाः ॥ ३७ ॥

vivekinamasammūḍhaṃ prājñamāśāgaṇotthitāḥ | doṣā na paribādhante sannaddhamiva sāyakāḥ || 37 ||

Faults that rise up out of a crowd of desires do not touch the discerning, unconfused, wise man, just as arrows do not touch one wearing armor.

ढेर सारी इच्छाओं से उठने वाले दोष उस विवेकी, बिना भ्रम वाले, समझदार आदमी को नहीं छूते, जैसे तीर कवच पहने हुए आदमी को नहीं छूते।

385.12.38

प्रज्ञयेह जगत्सर्वं सम्यगेवाङ्ग दृश्यते । सम्यग्दर्शनमायान्ति नापदो नच संपदः ॥ ३८ ॥

prajñayeha jagatsarvaṃ samyagevāṅga dṛśyate | samyagdarśanamāyānti nāpado naca saṃpadaḥ || 38 ||

Dear one, by wisdom the whole world here is seen exactly as it is. To one who sees it rightly, neither misfortune nor good fortune comes.

प्रिय, समझ से यहाँ पूरी दुनिया जैसी है वैसी ही सही-सही दिखती है। जो सही देखता है, उसके पास न मुसीबत आती है, न अच्छा भाग्य।

395.12.39

पिधानं परमार्कस्य जडात्मा विततोऽसितः । अहंकाराम्बुदो मत्तः प्रज्ञावातेन बाध्यते ॥ ३९ ॥

pidhānaṃ paramārkasya jaḍātmā vitato''asitaḥ | ahaṃkārāmbudo mattāḥ prajñāvātena bādhyate || 39 ||

The cloud of ego, dull, spread wide, dark, and wild, covers the supreme sun; the wind of wisdom drives it away.

अहंकार का बादल, सुस्त, दूर तक फैला हुआ, काला और उन्मत्त, सबसे ऊँचे सूरज को ढक लेता है, समझ की हवा उसे उड़ा देती है।

405.12.40

पदमतुलमुपैतुमिच्छतोच्चैः प्रथममियं मतिरेव लालनीया । फलमभिलषता कृषीवलेन प्रथमतरं ननु कृष्यते धरैव ॥ ४० ॥

padamatulamupaitumicchato''ccaiḥ prathamamiyaṃ matireva lālanīyā | phalamabhilaṣatā kṛṣīvalena prathamataraṃ nanu kṛṣyate dharaiva || 40 ||

One who wishes to rise to the highest, matchless place must first cherish and nurture this understanding, just as a farmer who wants a harvest first plows the earth itself.

जो सबसे ऊँचे, बेजोड़ स्थान तक पहुँचना चाहता है, उसे पहले अपनी इस समझ को सँभालना और बढ़ाना चाहिए, जैसे फसल चाहने वाला किसान सबसे पहले धरती को ही जोतता है।