योगवासिष्ठYoga Vasishtha
हिन्दीEnglish

Sthiti, Chapter 58स्थिति प्रकरण · सर्ग ५८

Book 4 of the Yoga Vasishtha, chapter 58 — 12 verses in Sanskrit, Devanagari and IAST, with a plain English and Hindi translation of every verse.

योग वासिष्ठ, स्थिति प्रकरण, अध्याय 58 — हर श्लोक मूल संस्कृत में, साथ में सरल हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अनुवाद।

The English and Hindi are machine translations, not yet reviewed by a scholar.हिन्दी और अंग्रेज़ी मशीन-अनुवाद हैं, किसी विद्वान ने अभी जाँचे नहीं हैं। How they are madeये कैसे बने

14.58.1

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्रैव वस्तुन्युदिता श्रृणु राघव पूर्वजाः । कचेन गाथा या गीता बार्हस्पत्येन पावनाः ॥ १ ॥

śrīvasiṣṭha uvāca | atraiva vastunyuditā śrṇu rāghava pūrvajāḥ | kacena gāthā yā gītā bārhaspatyena pāvanāḥ || 1 ||

Sri Vasishtha said: Listen, Rama, about this very matter there is an old and pure song, the one that Kaca, son of Brihaspati, sang.

श्री वशिष्ठ बोले - हे राम, सुनो, इसी बारे में बृहस्पति के पुत्र कच ने जो पुराना और पवित्र गीत गाया था।

24.58.2

कस्मिंश्चिन्मेरुगहनेऽतिष्ठन्सुरगुरोः सुतः । कदाचिदभ्यासवशाद्विश्रान्तिं प्राप चात्मनि ॥ २ ॥

kasmiṃścinmerugahane'tiṣṭhansuraguroḥ sutaḥ | kadācidabhyāsavaśādviśrāntiṃ prāpa cātmani || 2 ||

Once, in a thick grove on Mount Meru, the son of the gods' teacher was staying. One day, through the power of practice, he found rest within himself.

एक बार मेरु पर्वत के घने जंगल में देवताओं के गुरु का बेटा ठहरा हुआ था। एक दिन अभ्यास के असर से उसे अपने भीतर ही शांति मिल गई।

34.58.3

सम्यग्ज्ञानामृतापूर्णा मतिर्नारमतास्य सा । पञ्चभूतमयेऽमान्ये दृश्येऽस्मिन्पेलवात्मनि ॥ ३ ॥

samyagjñānāmṛtāpūrṇā matirnāramatāsya sā | pañcabhūtamaye'mānye dṛśye'sminpelavātmani || 3 ||

His mind, full of the nectar of true knowledge, took no joy in this visible world, made of the five elements, a weak and worthless thing.

सच्चे ज्ञान के अमृत से भरा उसका मन इस दिखने वाले संसार में नहीं रमा, जो पाँच तत्वों से बना है और कमज़ोर व तुच्छ है।

44.58.4

स तेन निर्विण्ण इव सदात्मत्वादृते पदम् । अपश्यन्समुवाचेदमेको गद्गदया गिरा ॥ ४ ॥

sa tena nirviṇṇa iva sadātmatvādṛte padam | apaśyansamuvācedam eko gadgadayā girā || 4 ||

As if wearied by that, and seeing no place except the true nature of the Self, he spoke alone, in a voice choked with feeling.

जैसे उससे ऊब गया हो, और सच्चे आत्मा के स्वरूप के सिवा कोई और जगह न देखकर, वह अकेला रुँधे गले से यह बोला।

54.58.5

किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । आत्मना पूरितं विश्वं महाकल्पाम्बुना यथा ॥ ५ ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim | ātmanā pūritaṃ viśvaṃ mahākalpāmbunā yathā || 5 ||

What should I do? Where should I go? What should I take, what should I leave? The whole universe is filled with the Self, the way everything fills up with water at the great flood that ends an age.

मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ, क्या लूँ, क्या छोड़ूँ? यह पूरा संसार आत्मा से वैसे ही भरा है जैसे प्रलय के समय सब कुछ पानी से भर जाता है।

64.58.6

दुःखमात्मा सुखं चैव खमाशासुमहत्तया । सर्वमात्ममयं ज्ञातं नष्टकष्टोऽहमात्मना ॥ ६ ॥

duḥkhamātmā sukhaṃ caiva khamāśāsumahattayā | sarvamātmamayaṃ jñātaṃ naṣṭakaṣṭo'hamātmanā || 6 ||

The Self is pain, and the Self is pleasure too; it is the sky, and it is the vastness that fills every direction. I have come to know that everything is made of the Self, and through the Self my suffering is gone.

आत्मा ही दुःख है और आत्मा ही सुख भी है, वही आकाश है और वही हर दिशा में फैली विशालता है। मुझे पता चल गया कि सब कुछ आत्मा से बना है, और आत्मा के कारण मेरा दुःख मिट गया है।

74.58.7

सबाह्याभ्यन्तरे देहे अधश्चोर्ध्वं च दिक्षु च । इत आत्मा ततश्चात्मा नास्त्यनात्ममयं क्वचित् ॥ ७ ॥

sabāhyābhyantare dehe adhaścordhvaṃ ca dikṣu ca | ita ātmā tataścātmā nāstyānātmamayaṃ kvacit || 7 ||

In the body, outside and inside, below and above and in every direction, here is the Self, and there too is the Self. Nowhere is there anything that is not the Self.

शरीर के बाहर और भीतर, नीचे और ऊपर और हर दिशा में, यहाँ भी आत्मा है और वहाँ भी आत्मा है। कहीं भी कुछ ऐसा नहीं जो आत्मा से अलग हो।

84.58.8

सर्वत्रैव स्थितो ह्यात्मा सर्वमात्ममयं स्थितम् । सर्वमेवेदमात्मैवमात्मन्येव भवाम्यहम् ॥ ८ ॥

sarvatraiva sthito hyātmā sarvamātmamayaṃ sthitam | sarvamevedamātmaivamātmanyeva bhavāmyaham || 8 ||

The Self stands everywhere; everything that stands is made of the Self. All this is the Self alone, and I too exist only in the Self.

आत्मा हर जगह मौजूद है, जो कुछ भी है वह आत्मा से बना है। यह सब कुछ आत्मा ही है, और मैं भी आत्मा में ही हूँ।

94.58.9

यन्नाम नाम तत्किंचित्सर्वमेवाहमान्तरः । आपूरितापारनभाः सर्वत्र सन्मयः स्थितः ॥ ९ ॥

yannāma nāma tatkiṃcit sarvamevāhamāntaraḥ | āpūritāpāranabhāḥ sarvatra sanmayaḥ sthitaḥ || 9 ||

Whatever has a name, whatever it may be, all of it, deep inside, is me. I fill the boundless sky and stand everywhere, made of the one true reality.

जिसका भी कोई नाम है, वह जो कुछ भी हो, वह सब भीतर से मैं ही हूँ। मैं असीम आकाश को भरते हुए हर जगह उसी एक सच्चाई के रूप में मौजूद हूँ।

104.58.10

पूर्णस्तिष्ठामि मोदात्मा सुखमेकार्णवोपमः । इत्येवं भावयंस्तत्र कनकाचलकुञ्जके ॥ १० ॥

pūrṇastiṣṭhāmi modātmā sukhamekārṇavopamaḥ | ityevaṃ bhāvayaṃstatra kanakācalakuñjake || 10 ||

I stand full, my nature all joy, happy like a single ocean. Thinking this, there in a bower on the golden mountain,

मैं पूरा हूँ, मेरा स्वभाव ही आनंद है, मैं एक समुद्र जैसा सुखी हूँ - ऐसा सोचते हुए, वहाँ सोने के पर्वत की एक कुंज में,

114.58.11

उच्चारयन्नोङ्कारं च घण्टास्वनमिव क्रमात् । ओंकारस्य कलामात्रं पाश्चात्यं वालकोमलम् । नान्तरस्थो न बाह्यस्थो भावयन्परमे हृदि ॥ ११ ॥

uccārayannōṅkāraṃ ca ghaṇṭāsvanamiva kramāt | oṃkārasya kalāmātraṃ pāścātyaṃ vālakomalam | nāntarastho na bāhyastho bhāvayanparame hṛdi || 11 ||

he uttered the sound Om, its sound trailing away step by step like the ring of a bell, down to the very last trace of that Om, as delicate as a strand of hair. Meditating in the deepest heart, resting neither inside nor outside,

घंटी की आवाज़ की तरह धीरे-धीरे ओंकार का उच्चारण करते हुए, उस ओंकार के आख़िरी हिस्से तक, जो एक बाल जितना नाज़ुक था, न भीतर टिका हुआ न बाहर, सबसे गहरे हृदय में ध्यान करते हुए,

124.58.12

व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धो हृदयनिरन्तरलीनवातवृत्तिः । गतघनशरदाशयोपमानः स्थित इति राम कचः स गायमानः ॥ १२ ॥

vyapagatakalanākalaṅkaśuddho hṛdayanirantaralīnavātavṛttiḥ | gataghanśaradāśayopamānaḥ sthita iti rāma kacaḥ sa gāyamānaḥ || 12 ||

free from every stain of thought, and pure, his breath merging without a break into his heart, like an autumn sky grown clear once the clouds have gone, so he remained, Rama, Kaca, singing.

हर तरह के विचार के दाग़ से मुक्त और शुद्ध, जिसकी साँस लगातार बिना रुके हृदय में लीन होती रही, जैसे शरद ऋतु का आकाश बादल छँटने पर साफ़ हो जाए - हे राम, कच ऐसे ही गाता हुआ स्थित रहा।